Skip to main content

Full text of "Auxilius und Vulgarius : quellen und forschungen zur Geschichte des Papstthums im Anfange des zehnten Jahrhunderts"

See other formats


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2011  with  funding  from 

University  of  Toronto 


http://www.archive.org/details/auxiliusundvulgaOOdm 


AUXILIÜS  UND  VULGARIUS 


> 


QUELLEN  UND  FORSCHUNGEN 

ZUR  GESCHICHTE  DES  PAPSTTHTOIS 


IM 


ANFANGE  DES  ZEHNTEN  JAHEHUNDERTS 


VON 


ERIST  BtJMMLEE 


LEIPZIG 

VERLAG   VON   S.  HIRZEL 
1866 


e2erer  yah 


Leopold  von  Ranke 


XXI.  December  1865 


gewidmet 


MAY  131959 


VORWORT 


Der  Stoff  der  naclifolg-enden  Blätter  ist  zum  gTÖssten 
Theile  aus  einer  bisher  nicht  genüg'end  beachteten  Bamber- 
ger  Handschrift  geschöpft,  welche  der  Verfasser  durch  die 
dankenswerthe  Gewogenheit  der  hohen  Ministerien  des  Kul- 
tus und  der  auswärtigen  Angelegenheiten  in  Berlin  sowie 
der  königlich  bairischen  Behörden  längere  Zeit  in  seiner 
Wohnung  benutzen  durfte.  Es  sind  daraus  zwei  ungedruckte 
Streitschriften  nebst  einigen  Bruchstücken  mitgetheilt ,  die 
neues  Material  für  die  Geschichte  des  Papstes  Formosus  und 
der  merkwürdigen  Streitigkeiten  über  die  Geltung  der  von 
ihm  ertheilten  Weihen  darbieten.  Eine  Anzahl  von  Briefen 
und  Gedichten  sehr  barbarischen  Gepräges  aus  derselben 
Quelle,  doch  nur  in  Auswahl  aufgenommen,  gewährt  uns 
einen  lehrreichen  Einblick  in  den  gesunkenen  Kulturzu- 
stand des  unteren  Italiens  zu  Anfang  des  zehnten  Jahr- 
hunderts. 

In  den  diesen  neuen  Quellen  zur  Erläuterung  voran- 
geschickten  Abhandlungen  habe  ich  zuerst  den  geschicht- 
lichen Thatbestand,  der  jenen  Irrungen  zu  Grunde  liegt, 
kurz  zusammengefasst,    dann  die   einzelnen  Punkte   der  auf 


VI  Vorwort.  -  . 

Formosus  bezüglichen  Frao:e  erörtert,  so  weit  dies  iiiög-lieli 
ist,  ohne  Theologe  oder  Kanonist  von  Fach  zu  sein,  endlich 
wird  von  den  Lebenstimständen  und  Werken  der  beiden 
Autoren  obiger  Schriftstücke,  des  Auxilius  und  Eugenius  Vul- 
garius,  des  näheren  gehandelt.  Sind  es  auch  nur  einzelne 
Schlaglichter,  die  aus  diesen  Forschungen  in  das  tiefe  Dunkel 
jener  Zeiten  fallen,  so  ist  doch  bei  so  dürftiger  Ueberliefe- 
rung  selbst  der  kleinste  Zuwachs  unserer  Kenntnisse  viel- 
leicht nicht  ganz  unwillkommen. 

Halle,  20.  November  1865. 

E.  L.  Dümmler. 


I. 

PAPST  FORMOSUS  UND  DIE  AUF  IHN  BEZÜGLICHEN 

SYNODEN. 

Zu  den  schwärzesten  Abschnitten  in  der  Geschichte  der  Nach- 
folger Petii  zählt  man  mit  Recht  den  Anfang  des  zehnten  Jahr- 
hunderts, als  einen  der  Zeiti'äume,  in  denen  die  Vermessenheit  be- 
sonders deuthch  hervortrat,  die  darin  lag,  einem  einzelnen  Menschen 
gleichsam  göttliche  Autorität  und  Unfehlbarkeit  zuzuschreiben.  Die 
Heiilosigkeit  der  römischen  Zustände  in  dieser  Periode,  das  Ge- 
triebe roher  Leidenschaften  um  den  apostohschen  Stuhl  wüi'de  uns 
allerdings  \ielleicht  nicht  ganz  so  gi'ell  und  mindestens  verständ- 
licher erscheinen,  wenn  nicht  für  einige  Jahrzehnte  die  Geschieht^ 
Schreibung  ihren  Griffel  fast  gänzlich  niedergelegt  hätte.  Unter 
den  dräuenden  Gefahren  von  aussen,  der  allgemeinen  Auflösung  im 
Innern  verstummte  in  diesen  Tagen  in  Italien  sowohl  wie  in  Frank- 
reich und  Deutschland  jede  gleichzeitige  zusammenhängende  Auf- 
zeichnung der  Ereignisse  und  am  allerwenigsten  mochte  man  in 
Rom  an  eine  solche  denken.'  Da  über  das  sittenlose  Treiben  da- 
selbst unter  Sergius  UI  und  seinen  Nachfolgern  erst  viel  später 
Liudprand  ausführlichere  Kunde  gab,  dem  man  Schmäh  sucht  nicht 
ganz  ohne  Ursache  vorwerfen  konnte,  so  fiel  es  den  Anwälten 
päpsthcher  Heihgkeit  nicht  schwer,  einige  von  den  Flecken  des 
sogenannten  Hurenregimentes  abzuwaschen,  indem  sie  den  Bischof 
von    Cremona    der  Verleumdung   ziehen.      Unsere   Aufgabe   ist    es 

(1)  Mit  Stephan  VI  (f  S91)  schliesst  Gregors  des  Gr.  beschrieb,  sind  für 
der  liber  pontificalis,  in  welchem  je-  lange  Zeit  die  letzten  Schriftsteller, 
doch  vorher  schon  drei  Päpste  fehlen.  die  sich  in  Rom  der  Geschiclitschrei- 
Der  Bibliothekar  Anastasius  und  der  bung  widmeten  :  ihnen  folgte  eine  tiefe 
Diakonus  Johannes,  der  auf  den  literarische  Verfinsterung  und  Bar- 
Wunsch    Johanns    VIII     das     Leben  barei. 

AuxiUus  und  Vulgarius.  l 


8QX 


2  I-   Papst  Formosus 

nicht,  liier  auf  die  Haltbarkeit  ilirer  Eutlastungsbeweise  näher  ein- 
zugehen, die,  wenn  sie  auch  iu  dem  Gemäkle  Liudprands  manclie 
unrichtige  Linie  aufgezeigt  haben  mögen,  doch  die  Wahrheit  seiner 
Färbung  im  Ganzen  mussten  bestehen  hissen,  vielmelir  haben  wir 
es  mit  Thatsachen  zu  thun ,  die  einem  andern  Gebiete  angehörig, 
dennoch  nicht  minder  als  jene  Ausschweifungen  uns  in  einen  Ab- 
grund der  ärgsten  sitthchen  Verwilderung  blicken  lassen,  ich  meine 
den  langwierigen  Streit  um  die  Kechtmässigkeit  des  Papstes  For- 
mosus und  die  Giltigkeit  der  von  ihm  ei-theilten  Weihen,  für  wel- 
chen aus  neuen  Quellen  gesch(»pft  werden  soll.  Nicht  Ueberliefe- 
rungen  von  zweideutigem  Werthe,  nur  wohlbeglaubigte  Zeugnisse 
sind  es,  worauf  unsere  Kenntnis  dieser  Vorgänge  gi-ündet. 

Formosus,  der  ebenso  wie  Hatto  von  Mainz  und  andere  her- 
vorragende Männer  seiner  Zeit  unter  den  Mitlebenden  leider  keinen 
Geschichtschreiber  gefunden  hat,  gehört  durch  die  wunderbaren 
Wechselfälle,  die  sein  Leben  darbot,  sowie  durch  den  seltenen  Un- 
stern,  der  über  seinen  Thaten  und  seinem  Andenken  waltete,  un- 
zweifelhaft zu  den  merkwürdigsten  Erscheinungen  des  ausgehenden 
neunten  Jahrhunderts.  Geboren  '  um  das  Jahr  8  1 6  folgte  er  dm*ch 
die  Bestinmmng  des  grossen  Papstes  ^Sikolaus  wahrscheinlich  8(34 
dem  unwürdigen ,  wegen  seiner  Käutlichkeit  abgesetzten  Bischof 
llhadoald  von  Porto  im  Amte  nach.  '^  Als  zwei  Jahre  später  der 
Bulgarenfürst  Bogoris  oder  Michael,  selbst  bereits  getauft,  für  sein 
Volk  sich  Missionäre  vom  römischen  Stuhle  ausbat,  wm'de  mit  die- 
ser wichtigen  Sendung  Formosus  nebst  dem  Bischöfe  von  Populonia 
betraut.  ^  Die  reichen  Früchte ,  welche  die  Predigt  der  beiden 
Glaubensboten  in  kurzer  Zeit  trug,  riefen  einerseits  einen  erbitterten 
Angritl'  des  griechischen  Patriarchen  Phutius  gegen  sie  und  ihre 
Kirche  hervor,  auf  der  andern  Seite  wurde  in  Bogoris  dadurch  der 
lebhafte  Wunsch  eiTveckt,  Formosus  als  Erzbischof  dauernd  an  die 

(1)  Xach  Euoenius  Vulgarius  war  er  Absetzung  Rliadoalds    erfolorte    "^63  s. 

bei  sciucm  Tode  (S9(3)  ein  octogenarius  Kocpke  de  vita  et  scriptis  Liudprandi 

(Mabillon    anal.  vet.  p.  30).     Anf  rü-  p.  77  n.  3,  Dümniler  Gesch.  des  0.st- 

mische  Abkunft    weist    besonders    die  fränk.  Reiches  I,  510,512.   Invect.  in 

Invectiva    hin    (p.  LXX):      patronuui  Rom.  p.  LXXII:  Xicolaus  consecrauit 

tuuni  Formosum  papam  in  tuo  ab  ipsis  Formosum    ad  episcopum    sciens    eum 

cuiiabulis  educatuni  greniio;  quem  ab  doctorem  egregium.  (3)  Eb. ;  Vita 

infantia    lacte    niitristi.    eibo     solido  Nicolai,  Iladriani  p.  421.  420  ed.  Bian- 

pauisti,  litteris  imbuisti  etc.  (2(Die  cliini.    Anastasii    praefatio    in  synod. 


und  die  auf  ihn  l)ezügliclien  Synoden.  3 

Spitze  der  bulgarischen  Christenheit  gestellt  zu  sehen.'  Nach  der 
Behauptung  der  Gegner  soll  Formosus  aus  Ehrsucht  den  Fürsten 
mit  den  furchtbarsten  SchAvüi-en  verpflichtet  haben,  Niemand  anders 
denn  ihn  zum  Metropoliten  seines  Volkes  anzunehmen.  Wie  dem 
auch  sein  mag,  die  Versagung  jenes  Antrages  durch  Nikolaus,  der 
es  für  unerlaubt  erklärte,  dass  ein  Bischof  die  ihm  anverti-aute 
Herde  verliesse,'^  scheint  zu  dem  Abfalle  Michaels  von  der  römischen 
zur  griechischen  Kirche  einigermassen  mitgewirkt  zu  haben. 

Zunächst  erwnichs  Formosus  aus  seinem  Auftreten  in  Bulgarien 
jedenfalls  kein  Vorwurf,  vielmehr  der  höchste  Ruhm,  ^  denn  er  ge- 
noss  unter  Hadrian  II  des  gleichen  Vertrauens,  wie  unter  dessen 
Vorgänger:  von  seiner  jNIissionsreise  kürzlich  erst  heimgekehrt, 
weihte  er  bei  Anwesenheit  des  Philosophen  Konstantin ,  der  gleich 
ihm  die  christUche  Lehre  im  Osten  verbreitet  hatte,  mehrere  von 
dessen  slavischen  Gefährten  in  Gemeinschaft  mit  dem  Bischöfe  von 
Velletri  zu  Priestern.  "*  Im  J.  869  sollte  er  mit  einem  andern  Bi- 
schöfe in  der  Angelegenheit  Lothars  II  als  Legat  nach  Gallien 
gehen,  als  der  plötzliche  Tod  des  Königs  diese  Sendung  übei-flüssig 
machte.^  Mit  Gauderich  von  Velletri  wirkte  er  sodann  im  Mai  872 
zu  Trient  als  päpsthcher  Bevollmächtigter  bei  den  wichtigen  Un- 
terhandlungen zwischen  Ludwig  dem  Deutscheu  und  der  Kaiserin 
Engelberga  über  die  italienische  Thronfolge  mit.*'  Dieselbe  Stel- 
lung wie  bisher  nahm  Formosus  auch  im  Anfange  der  RegieruDg 
Johanns  VIII  ein,  der  ihn  nach  einer  allerdings  unsicheren  Nach- 
richt im  J.  87  5  sogar  in  das  westfränkische  Reich  entsandt  haben 
soll,    um  Karl    den  Kahlen  nach  Rom   einzuladen.'     Gleich  darauf 

octavam  (Mansi  coli,  coiic.    XYI,  11),  cum    crucis    est     triumpho     reuersus. 

Flodoard.  de  Rom,  pontific.  iMuiatori  (4)    Vita    S.    Coustautini  c,   IT:    Post 

scr,  rer.  It  IIIi>,  317)   vgl.  meine  Ost-  haec  iussit  papa    duos  episcopos  Fir- 

fränk.  Gesch.  1,631  flg.  mosura  et  Cxoidricum    sanctificare   so- 

(l)  Eb.  I,  636,695.  (2)  Vita  lemuiterdiscipulosSlovenicosetquando 

Nicolai    p.    422  ed.    Bianchini :    quia  consecrati  sunt  etc.  vgl.  Ustfr.  Gesch. 

ipsum  Formosum  plebem  dimittere  sibi  I,  700.       l5)  Formosus  wohnte  der  rüm. 

creditam     non     oporteret    episcopum.  Synode  Anf,  Juui  S69  bei   (Mansi  XVI, 

Auch  Michaels  zweiter  Antrag,  derauf  125i,  Hincmari  ann.  S69  (Scr.  1.482). 

den  Diakonus  Marinus    (den  späteren  i6)  Leg.  I,  5 IS;  Ostfr.  Gesch.  I,  778. 

Papst)  gerichtet  war,  wurde  abgeschla-  (7)  Synod.  Pontigon.  c.  1  (Leg.  1,534): 

gen.  (3)  Invect.  in  Eom.  p.LXX:  Obeuntellludouuico  ..  domnuslohannes 

ad  pagauissimam  praedicandam  gentem  ter    bneatissimus    papa   per  Gadericum 

misisti ,     remeantem     quoque    gaudio  Veliternensem,  FormosumPortuensem. 

suscepisti ;  p.  LXXII :  ad  moenia  tua  lohannem    Aretinum    uenerabiles   epi- 

1* 


4  l.   Papst  Formosus 

trat  jedoch  die  entscheidende  Wendung  seiner  Geschicke,  der  Um- 
schwung seines  bisherigen  Glückes  ein. 

Zu  Weihnachten  875  hatte  Johann  die  Krönung  seines  Schütz- 
lings Karl  zum  römischen  Kaiser  vollzogen,  am  19.  April  876  ver- 
hängte er  auf  einer  Synode  in  der  Kirche  S.  Maria  ad  Martyres 
nach  wiederholten  Vorladungen  Amtsentsetzung  und  Exkommuni- 
kation über  den  Bischof  Formosus  und  seine  Mitschuldigen,  mehrere 
Männer  aus  dem  vornehmsten  Kreise  Roms,  indem  er  jenem  für 
seine  reuige  Unterwerfung  eine  letzte  Frist  bis  zum  9.  Mai  ge- 
währte.' Die  Verurtheilten  hatten  bereits  alle  vor  dem  ergrimmten 
Papste,  von  dem  sie  sich  des  Schlimmsten  versahen,  die  Flucht 
ergTiffen  und  heimlich  die  Stadt  verlassen.  Abgesehen  von  einer 
Reihe  schändlicher  Verbrechen ,  die  Johann  nur  den  Genossen  des 
Formosus  vorwarf,  lag  der  Kern  seiner  Beschuldigungen  gegen 
diesen  darin  ^  dass  er  in  Rom  eine  förmhche  Verschwörung  gegen 
Kaiser  und  Papst  zum  Zwecke  seiner  eigenen  Einsetzung  auf  den 
päpstlichen  Stuhl  angezettelt  habe,  wie  er  ihm  auch  vorher  schon 
Umtriebe  gegen  Karl  den  Kahlen  Schuld  gab.  Ueber  die  Richtig- 
keit dieser  Anklagen,  welche  durch  keine  unparteiische  Unter- 
suchung erhärtet  wurden,  lässt  sich  ein  sicheres  Urtheil  nicht  mehr 
gewinnen.  BefremdHch  sind  die  Beschuldigungen  Johanns  in  hohem 
Masse  dem  Lobe  gegenüber,  welches  sonst  der  Frömmigkeit  und 
Sittenstrenge  des  Bischofs  Formosus  ertheilt  wird:^  ein  Mann  wie 
Hinkmar  von  Reims  bewarb  sich  in  Ausdrücken  der  grössten  Hoch- 
achtung  sowohl   um   seine   Freundschaft^   wie   um   die   seines  Mit- 


scopos  domnum  Karoluni  .  .  inuitauit.  236,  J. 2270)  vol. Ostfr.  Gesch. II, 27.  Von 
Diese  Anjj^abo,  die  nur  in  den  nicht  der  Ijcnutzung  der  von  llichter  lierans- 
authentischen  Kapiteln  Odos  von  15cau-  gegebenen  Synodalakten  sehe  ich  jetzt 
vais  enthalten  ist,  liabe  ich  früher  gel-  ab ,  weil  ich  sie  für  sehr  zweilelliaft 
ten  lassen  (Ostfränk.  Gesch.  I,  824,  II,  halte;  s.  unter  der  lieschreibung  der 
28),  indessen  scheint  mir  jetzt  doch  Ilaudschiift.  (2)  V.  Nicolai  p.  421  : 
die  Annahme  Richters  'De  tri])lici  For-  Paulum  .  .  et  Formosum  Portuenseni 
mosi  damnatione  p.  4  n.  10),  dass  hier  magnae  sanctitatis  episcopos;  Formo- 
die  Sendung  Iladrians  im  .1.  S72  und  sum  uita  et  moribus  episcopum,  viele 
die  Johanns  von  875  (Johann  V.  Arezzo)  Lobsprüche  enthalten  die  Streitschrif- 
ungenau  unter  des  letzteren  Namen  ten.  (3)  Flodoard.  hist.  llem.  eccl. 
zusammengefasst  werden,  keineswegs  1.  III  c.  21 1  Formoso  sedis  eiusdem  re- 
unwahrscheinlich, zumal  da  Gauderich  ligioso  episcopo  collaudans  eins,  quam 
beide  male  genannt  wird.  audiei-at,  sanctitatis  et  scientiae  famam 
(1)  Schreiben  Johanns  an  die  fränk.  quaerensquc  ipsius  habere  familiarita- 
Bischöfevom  21.  Apr.  876  (MansiXVII,  tcm  .  .  Item  postquam  literas  suas  idem 


und  die  auf  ihn  bozüglicheu  Syuodeu.  5 

schuldigen,  des  Nomenklators  Gregor/  Auch  fand  Formosus,  als 
er  sich  fliehend  in  das  westfränkische  Reich  begeben,-  bei  einem 
der  ausgezeichnetsten  Männer  desselben,  dem  mächtigen  Abte  Hugo 
von  Tours,  bereitwillige  Aufnahme.  Der  Verdacht  liegi:  immerhin 
nahe,  dass  der  Papst  ihn  nur  als  seinen  persönlichen  Gegner  an- 
sah und  die  angeblichen  Ränke  wider  die  Herrschaft  Karls  ledig- 
lich deshalb  hinzusetzte,  um  in  dem  Kaiser  ein  näheres  Interesse 
an  der  Sache  zu  erwecken.^  Scheint  doch  auch  der  Vorwiuf  einer 
verrätherischen  Verbindung  mit  den  Saraceuen  nur  darauf  zu  be- 
ruhen, dass  die  Verschworenen  bei  ihrer  Flucht  aus  Rom  fahrlässig 
ein  Thor  geötfiiet  Hessen,  welches  jenen  den  Eingang  verstattet  hätte. 
Nachdem  auch  die  westfränkische  S3mode  von  Ponthion .  im 
Juli  S76  auf  Verlangen  des  Papstes  die  in  Rom  gefällte  Sentenz 
bestätigt  hatte,''  wurde  an  Stelle  des  abgesetzten  Formosus  Walbert, 
ein  Günstling  Johanns,  zum  Bischof  von  Porto  geweiht.^  Zum 
dritteumale  ^Niederholte  die  Synode,  die  der  Papst  in  eigener  Person 
im  August  878  zu  Troyes  eröffiiete,  den  in  Rom  gegen  Formosus 
geschleuderten  Bannfluch.'^  Hier  endlich  stellte  sich  der  verbannte 
Bischof,    dessen  Nachfolger  Walbert   an   eben  dieser  Versammlung 


Formosus  ei  remiserat ,  in  quibiis  de 
caritate  erga  eum  signiticauerat ,  in- 
timat,  quia  magnam  in  ipso  haberet 
tiduciam. 

(1)  Eb.  III  c.  21,  24 . .  nnde  et  petit,  ut 
isdein  Gregorius  se  inter  fideles  amicos 
suos  tenere  dignetur,  vgl.  ein  früheres 
Schreiben  Johanns  an  den  Kaiser  Lud- 
wig II  (Mansi  XYII,  242,  J.  2249) :  Gre- 
gorio  dilecto  filio  nomenclatore  misso 
et  apocrisiario  sanctae  sedis  nostrae 
cum  Gregorio  icorr,  Georgio)  illustri 
niagistro  militum  ac  uestiario  sacri 
nostri  patriarchii.  Wenn  Auxilius 
(in  def.  Form.  I  c.  4)  Georg  durch 
den  Beinamen  de  Auentino  auszeichnet, 
so  erinnert  dies  an  den  Gregorium  de 
Abentinum,  welchen  später  P.  Hadi-ian 
III  blenden  Hess  (Chronica  S.  Bene- 
dicti,  Scr.  III,  199).  (2)  Schreiben 

Johanns  an  Hugo  iMansi  XVII ,  223, 
J.  2397):  inter  haec  ab  omni  te  con- 
sortio  Formosi  anathematizati  optamus, 
tili  carissirae,  separare.        (3)  Wie  weit 


Formosus  an  den  Vergehen  der  übrigen, 
zumal  ihren  Beraub angen  Antheil  ge- 
habt, lässt  der  päpstliche  Brief  im 
Unklaren.  Dass  seine  Gesinnungen 
sich,  wie  u.  a.  Gregorovius  (Gesch. 
der  Stadt  Rom  III,  193)  meint,  zur 
deutschen  Partei  neigten ,  bleibt  sehr 
zweifelhaft,  zumal  da  er  doch  gerade 
in  Westfvancien  eine  Zufluclit  suchte. 
(4)  Hincmari  ann.  S7G,  Capitula  ab 
Odone  propos.  c.  8  (Scr.  I,  500.  Leg.  I, 
535).  (5)  Zuerst  am  14.  Dez.  S76, 

dann  am  15.  März  877  bediente  sich 
Johann  seiner  zu  wichtigen  Sendungen 
(J.  2302,  2311),  sowie  später  in  der 
Kanzlei  ( JaÖe  reg.  pont.  p.  261).  (6) 

Hincmari  ann.  878  (Scr.  I,  506',  Mansi 
XVII,  347,  349 :  et  quia  non  desinunt 
inquietare  aures  regum  ac  pi-incipum 
et  malis  prioribus  iuncti  cum  praedo- 
nibus  et  subuersoribus  ecclesiarum 
noufi  et  receutia  mala  addere  quotidic 
Student  insolubiliter  uinculo  perpetuo 
.  .  damnamus. 


W- 


6  I.   Papst  Formosus 

theilnalim'  und  gegen  ihn  schürte,  vor  dem  erzürnten  Papste,  \m\ 
durch  die  tiefste  Demütigung  und  vöUiges  Eingeständnis  seiner 
Sdnüd  Begnadigung  zu  erlangen.  Nur  eine  sehr  unvollkommene 
trug  er  davon,  denn  er  wurde  zwar  in  den  Schoss  der  Kirche  wie- 
der aufgenommen,  doch  als  Laie  unter  Einbusse  seiner  geistlichen 
"Würde,  ferner  musste  er  sich  mit  den  feierlichsten  Schwüren  ver- 
pflichten, nie  wieder,  auch  nur  des  Gebetes  halber,  nach  Rom  zu 
gehen,  noch  jemals' Einsetzung  in  sein  früheres  Amt  anzustreben.- 
Diese  Härte  beweist,  dass  der  Papst  in  ihm,  scliwerlich  ganz  ohne 
Grund,  einen  gefährlichen  Nebenbuhler  fürchtete.  In  der  That 
finden  wir  Formosus  in  Johanns  Todesjahre  (882)  noch  immer  als 
Verbannten  in  Sens,  wo  er  das  Nonnenkloster  der  h.  Columba  mit 
römischen  Rehquien  beschenkte.^ 

Unter  Marinus,  Johanns  Nachfolger,  der  von  dem  Bisthum 
Gäre  in  einer  nach  den  bisher  geltenden  Anschauungen  ungesetz- 
lichen Weise  zum  päpstlichen  Stuhle  übergegangen  war,"*  änderte 
sich  das  Loos  des  Formosus  vollständig:  er  wurde  nach  Rom  zu- 
rückgerufen, von  seinem  erzwungenen  Eide  losgesprochen  und  an 
Stelle  Walberts  SS 3  oder  884  in  seine  frühere  Würde  wieder  ein- 
gesetzt.'^ Als  Bischof  von  Porto  weihte  er  im  Sommer  885  den 
neuerwählten  Papst  Stephan  VF',  um  nach  dessen  Tode  im  Septem- 
ber 89 1   den  apostolischen  Stuhl  endlich  selbst  zu  besteigen.    Auch 

(1)  MansiXVII,  342,  35(3,  app.  1S8.  stützt  sich  nirgends  darauf;  s.  weiter 

(2)  Diesen Eidsehwur  erwähnt  Auxilius  unten.              (5)     Die   Herstellung    in 

mehrmals  in  def.  Form.  I  c.  4,  Inf.  et  allen  Streitschriften  erwähnt  z.  B.  In- 

Def.  C.20,  32.        (3)  Ann.  S.  Columbae  vect.  p.  LXX:    sed  ad  tempus  reeep- 

Senonens.  8^2  (Scr.  1, 103) :  11  Nou.  lul.  tus  et  in  pristinum  gradum,  a  quo  de- 

susccptae   sunt  reliquiae  ualde  prctio-  stitutus  (nescimus  zelo,  an  noxa  fuerit) 

sissimae  in  basilica  S.  Columbae  uir-  rcstitutus;   p.  LXXII:   postmodum   li- 

ginis  . .  atlulit   uero    easdcm  reliquias  uoris    coeno    ab    urbc     tua    repulsus, 

Roma    ueniens    quidam    ciuis  eiusdem  deinde  . .  a  Marino   papa   receptus   et 

urbis  Formosus  nomine  episcopus  I?or-  rcstitutus.     Walberts  Xanie    erscheint 

tuensis  ecclesiae.    Dem  Kloster  der  h.  zum  letztenmale  12.  Juni  883  (J.  2G15). 

Columba     stand    damals    Welfo,     ein  (0)  Invect.  in  Rom.  p.  LXX:  Stephano 

naher  Verwandter  Hugos,  vor.     Ent-  (]Uoque  papa  Adriani  filio,  quem  idem 

stellt    ist  die  Angabe  der  Annalen  in  Formosus    consecrauerat,     uiani    uni- 

der  Hist.  Francor.  Senonens.  (Scr.  IX,  uersae  terrae  ingresso ;  p.  LXXil :  quem 

365).             (4)  S.  die  Zeugnisse  darüber  ..Formosus  totius  clectione  populi  in 

in  der  Ostfränk.  Gesch.  II,  21G;   bc-  sancta  sede  apostolica  consccrauit;   p. 

sonders  die  Invcct.  in  Romam  verbrei-  LXXUI:  (Stephanus)  a  iamdicto  For- 

tet  sich  ausführlich  über  diesen  Punkt,  moso  in  ordine  uicis  siiae  apostolicus 

den  auch  die  beiden  andern  Schriften  consecratus  est. 
des  Vulgarius    hervorheben,    Auxilius 


und  die  auf  ihn  bezüglichen  Synoden.  7 

er  also  g"ieng,  "svie  Mariniis,  von  einem  Bistliiim  zum  andern  über: 
nach  heftigem  Sti'äuben,  wie  einer  seiner  Anhänger'  versichert,  in- 
dem die  römische  Geistlichkeit  und  die  Grossen  ihn  fast  gewaltsam 
von  dem  Altare  seiner  Kirche  rissen.  Dass  er  in  Rom  nocli  ein- 
mal die  IJischofsweihe  empfieng,  scheint  eine  Verleumdung  der  Gegner 
zu  sein.^ 

In  einem  sehr  ungUnstigen  Augenblicke  gelangte  Formosus  auf 
den  vielbegehi-ten  Stuhl  Petri.  Das  Kingen  der  Päpste,  sich  von 
der  überwältigenden  und  drückenden  Schirmherrschaft  der  fränki- 
schen Kaiser  ^u  befreien,  liatte  unter  Nikolaus  zu  glänzendem  Siege, 
zu  einer  fast  scliiedsrichterhclien  Stellung  über  den  Königen  ge- 
führt. Da  er  zugleich  die  Selbständigkeit  der  gallischen  Kirche 
i)rach,  den  anmassenden  Patnarchen  von  Koustantinopel  stüi'zte,  so 
erscheint  seine  Regienmg  wie  eine  Vorahnung  des  höheren  Auf- 
schwunges, den  die  Hierarchie  im  eilfteji  Jahrhundert  nehmen  sollte. 
Die  Grundlage  aber,  auf  der  diese  neue  Machtstellung  ruhte,  war 
viel  zu  schwankend  und  unsicher,  als  dass  dieselbe  irgend  von  Be- 
stand hätte  sein  können.  Ein  Papst,  der  zwischen  den  streifenden 
Muhammedanern  auf  der  einen,  dem  gewaltthätigen  römischen  Adel 
und  den  Herzogen  von  Spoleto  auf  der  andern  Seite  oft  nicht  ein- 
mal Schutz  und  Sicherheit  für  seine  Person  fand,  konnte  unmög- 
Hch  mächtigen  Königen  Befehle  ertheilen  und  in  der  sittlichen  Ver- 
wilderung Italiens  stumpften  sich  die  geistHchen  Waffen  schnell 
genug  ab.  Schon  Hadrian  H  tritt  daher  wohl  mit  den  Ansprüchen, 
nicht  aber  mit  den  Erfolgen  seines  Vorgängers  auf  und  Johann  Ylll, 
so  klug,  gewandt  und  rastlos  er  sich  zeigt,  versucht  vergebhch  der 
verhassten    deutschen   Linie    den    Weg   zum  Kaiserthrone   zu   ver- 


(l)    Eb.  p.  LXX :    quo  renuente  et  lii  iuf.  et  dcf.  c.  26:  Formosus  quaudo 

contradiccnte    et    ad  altare  se  conpli-  accessit,    ut    papa  efficeretur,    raanus 

cante    per   uim    eum  cum  palla ,    qua  impu^itionem  ita  sibi  tribui  praecepit, 

altare  opertum  erat,  exiude  abstraxe-  ac  si  cpiscopus  neu  esset;    c.  27   icd. 

runt;    quem  ubstantem  et  ueqiiaquam  Mabillon  p.  49):  Inf.  Adbuc  superstites 

inuitatui  tuo  adquiescentem  ui  ab  al-  sunt  idonei  testes,  quiFonuo-uni  neu 

taris  crepidine  . .  retractum  et  euulsum  ..  rite  inthronizatum  fuisse,sed  in  eodeni 

in  sublimissima  apostolicae  sedis  arce*  ordiue,  quem  habebat,  iterum  sibi  ma- 

inthrunizasti:  p.LXXI:  prineipes,  fa-  nus  impositionem  tribui  fecisse  testi- 

langcs  et  satrapae  tui,  uulgus  et  scolae  ticantur;    Invcct.    p.   LXXT  :    episcopi 

tuac  ad  maximum  usque  ad  minimum  cum  sacro  Laterancnsi  ordiue  eum  in- 

eum    elegerunt,    acclamauerunt .    lau-  thromzaucrunt. 
tlauerunt  et  adoraueruut.          (2l  Auxi- 


«• 


8  I.   Papst  Formosus 

sperren.  Nicht  minder  miiss  er  in  Byzanz  nachgeben,  sein  Leben 
endet  durcli  Mord.  Von  ilnn  an  aber  nnter  seinen  kiu'z  regieren- 
den Nachfolgern  sinkt  in  gleichem  Masse  der  politische  Einfluss 
wie  die  geistige  Bedeutung  des  päpstlichen  Stuhles. 

Die  Lage  der  italischen  Dinge  versetzte  bei  der  Auflösung  des 
Frankenreiches  den  Papst  in  nothgedrungene  Abhängigkeit  von  den 
in  Roms  Nachbarschaft  mächtigen  spoletinischen  Herzogen :  Stephan  VI 
musste  Wido  mit  der  Kaiserkrone  schmücken.  Desgleichen  sah 
Formosus  sich  genöthigt,  dessen  Sohn  Lambert  als  Mitregenten  des 
Vaters  zu  krönen,  so  sehr  auch  seine  Wünsche  auf  Herbeiziehung 
eines  fränkischen  Herrschers  gerichtet  waren,  um  unter  dessen 
schirmender  Hand  die  Würde  und  Unabhängigkeit  seines  Sitzes 
wiederherzustellen.  Endlich  im  J.  896  folgte  Arnolf  seiner  wieder- 
holten Einladung  bis  nach  Rom  und  empfieug  von  ihm  die  Krone, 
während  Lambert  sie  noch  trug.'  Kurze  Zeit  aber,  nachdem  For- 
mosus diesen  alten  Lieblingsplan  verw^irklicht ,  wurde  er  selbst 
vom  Tode  hingerafft  (4.  April  896). 

Formosus  Wandel  wird  uns  als  ein  durchaus  reiner  und  keu- 
scher geschildert,  als  ein  Muster  und  Vorbild  der  Sittenstrenge  bis 
in  das  höchste  Alter. '^  Seine  Verdienste  um  die  Erhaltung  und 
Ausschmückung  der  römischen  Kirchen,  namentlich  St.  Peters,  wer- 
den gerühmt.^  Seine  persönliche  Würdigkeit  also,  zumal  im  Ver- 
gleiche mit  manchen  seiner  Nachfolger  unterliegt  keinem  Zweifel, 
wie  es  auch  feststeht,  dass  er  während  seiner  Regierung  volle  und 
ungetheilte  Anerkennung  fand.'    Ohne  grosse  Zweideutigkeit  freilich 

(l)  Dass  die  Krönung  Arnulfs  im  s.  die  Invect.  p.  LXX;  clerum  et  po- 
Februar  stattfand  und  dass  mithin  der  pulum  tuum  mira  moderatione  guber- 
von  den  Ann.  Fuld.  896  als  Todestag  nauit;  p.  LXXII:  uir  sanctus  et  in- 
des Formosus  namhaft  gemachte  4.  Apr.  stus  atque  catholicus ;  populi  acclamatu 
Anspruch  auf  Glaubwürdigkeit  hat,  propter  bonorum  incrementa  morum  ad 
habe  ich  in  meiner  Ostfriink.  Gesch.  summum  ponlificatus  culmen  fauorabi- 
n,  677  zu  erweisen  versucht.  (2)  litcr  est  prouectus,  im  übrigen  vgl.  Aux. 
Von  späteren  Zeugen  sagt  Flodüard  in  dcf.  Form.  I  c.  10,  ^'ulgar.  in  def. 
(de  Roman,  pontificib.,  Muratori  scr.  Form.  p.  30,  de  causa  Form.  c.  11.  (3) 
Hl',  317)  :  praesul  hie  egregius  For-  Invect,  p.LXX:  qui  in  apostolica  sede 
m  )sus  laudibus  altis  |  euehitur,  castus,  positus  multa  tibi  bona  contulit,  ec- 
parcus  sibi,  largus  egcnis  etc.,  Liud-  clesias  reaedificauit ,  exstruxit,  acdifi- 
prand  (antap.  I  c.  29):  quaedam  pars  eauit,  compsit  et  ornauit;  Benedict! 
non  infima  Formosum . .  pro  uera  reli-  chron.  c.  29  (Scr.  IlT,  714i :  renouauit 
gionediuinarumquedüctrinarum  seien-  Formosus  papa  accclesia  principis  apo- 
tia  papam  sibi  fieri  anhelabat,  vgl.  c.  31.  stolorum  Petri  picture  tota.  (4)  Was 
Voll  des  Lobes  sind  die  Streitschriften,  Liudprand  (l.Ic.  29)  von  einem  Partei- 


und  die  auf  ihn  bezüglichen  Synoden.  9 

vermochte  er  sich  zwischen  den  Deutschen  und  Spoletinern  wohl 
nicht  zu  behaupten :  die  gleichzeitige  Krönung  zweier  Kaiser  durch 
seine  Hand  erscheint  wie  ein  Vorspiel  der  unheilvollen  Spaltungen, 
welche  gleich  darauf  das  Papstthiun  heimsuchten.  Der  gi'össte  Vor- 
wurf, der  Formosus  Andenken  ti'ifft,  ist  jedoch  der  eines  unlauteren 
Ehrgeizes :  *  seine  dem  Herkommen  zuwiderlaufende  Wahl  auf  den 
päpstlichen  Stuhl  gereicht  den  Anklagen  Johanns  VHI  theilweise 
zur  Bekräftigung  und  wenn  er  sich  von  seinen  Wählern  wie  mit 
Gewalt  zur  Weihe  schleppen  hess,  so  war  dies  doch  wohl  Komödie. 
Mit  dem  Ausgange  des  Formosus  hebt  ein  neuer  Abschnitt  in 
der  Eutwickelung  des  Papstthums  an.  Indem  die  kaiserliche  Ein- 
wirkung auf  die  Erhebung  der  Nachfolger  Petri  gänzlich  fortfiel, 
ward  der  päpstliche  Stuhl  der  Preis  erbitterter,  oft  blutiger  Partei- 
kämpfe. Nicht  um  Prinzipien,  nur  um  die  Interessen  nebenbuhle- 
rischer Familien  handelte  es  sich  in  diesen  Streitigkeiten,  in  denen 
lediglich  List  oder  Gewalt  den  Ausschlag  gab.  Von  fremden  Mäch- 
ten hatten  hiebei  nur  die  benachbarten  itaüenischen  Fürsten  ge- 
legentlich die  Hände  im  Spiele.  Diese  uuleidüchen  Zustände,  die 
eine  vöUige  Verweitüchung  des  Papstthiuns  zur  nothweudigen  Folge 
hatten,  dauern  im  Grunde  von  dem  Tode  des  Formosus  bis  auf 
das  zwar  willkürhche  aber  heilbringende  Eingreifen  Ottos  des  Grossen 
und  füllen  genau  den  Zeiti-aum,  da  die  deutschen  Könige  sich  von 
Itahen  gänzhch  fernhielten.  Die  Abwesenheit  der  kaiserüchen  Be- 
vollmächtigten von  der  Wahl  bezeichnete  schon  Johann  IX  aus- 
drücklich als  Quelle  der  eingerissenen  Unordnungen.'^ 

kämpfe    bei    der  Wahl    des  Formosus  (1)    MassvoU  urtheilt  Auxilius  (Inf. 

berichtet ,    beruht    auf  Verwechselung  et  Def.  c.  22  p.  47 ) :  Utrumnam  humanae 

mit  späteren  Vorfällen,  die  Worte  Flo-  laudis    cupidus    apostolicum    thronum 

doards    dagegen :    tolerans    discrimina  conscenderit,  incertum  est  ideoque  so- 

plurima,  proniptus  |  exemplum  tribuens,  lius  dei  iudicio  relinquendum  est ;  atta- 

ut  sint  aducrsa  ferenda  |  et    bene  ui-  men  uniuersa  Romana  ciuitas  et  omnes 

uentimetuendaincommodanuUa,  schei-  circumpositae       regiones      praecipuae 

nen    mir  auf  die  früheren  Verfolgun-  sanctitatis    eum    fuisse  commemorant, 

gen    des    F.    zu    gehen.      Wir    dürfen  exceptis  admodum  paucis.         (2)  Con- 

daher  den  Versicherungen  der  Streit-  eil.  Roman,  c.  10  (Mansi  XVIII,  225): 

scliriften    von    der    einhelligen    AVahl  Quia  sancta  Romana  ecclesia  ..  pluri- 

und  allgemeinen  Geltung  des  F.  glau-  mas    patitur    uiolentias  pontifice  obe- 

ben,  z.  K.  Invect.  p.  LXX:  cum  uesillo  unte,    quae    ob    hoc  inferuntur,    quia 

canticisque    et   hymnis    praeconiisque  absque    imperatoris  notitia  et  suorum 

etlaudibus . .  inthronizasti,  fouisti,  ado-  legatorum  praesentia,  pontificis  fit  con- 

rasti,  iurasti,  cuique  benedixit,  bene-  secratio   nee  canonico  ritu  et  consue- 

dixisti,  et  cui  maledixit  maledixisti.  tudine  ab  imperatore  directi  intersunt 


10  I.   Papst  Formosus 

Schon  die  Wahl  des  Papstes  Bonifaciiis  VI,  der  durch  eine 
Volksbewegung  erhoben  nur  fünfzehn  Tage  regierte,  war  eine  be- 
strittene und  ungesetzHche,  weil  er  früher  durch  Synodalbeschluss 
der  Priesterwürde  entkleidet  worden/  In  Stephan  folgte  ein  leiden- 
schaftlicher Gegner  des  Formosus  :  von  diesem  geweiht  soll  er  zuvor 
fünf  Jahre  lang  Bischof  von  Anagni  gewesen  sein.'-  Nachdem  in 
Itahen  jede  Scheu  vor  dem  schwer  erkrankten  Kaiser  Arnolf  ge- 
sch^N^mden  war  und  sein  Nebenbuhler  Lambert  zu  Anfang  des 
Jahres  897  wiederum  seinen  Einzug  in  Rom  gehalten  hatte,  ver- 
sammelte der  Papst  unter  seinem  Schutze,  etwa  im  Februar,^  eine 
Synode  der  römischen  GeistHchkeit  zu  dem  Zwecke,  die  mehr  als 
fünfjährige  Regierung  seines  Vorgängerf^  rechtlich  gleichsam  auszu- 
hlschen.  Durch  ein  unwürdiges  und  abscheuliches  Possenspiel, 
dessen  gleichen  die  Geschichte  Roms  nicht  zum  zweitenmale  aufzu- 
weisen hat,  wollte  Stephan  sein  Strafgericht  mit  Grauen  umgeben. 
Die  Leiche  des  Formosus  wurde  dem  Grabe,  in  welchem  sie  ohn- 
gefälir  neun  Monate  geruht,  in  halbverwestem  Zustande'  entlassen 
und  im  vollen  päpstlichen  Ornate  Angesichts  der  Synode  auf  einen 
Sessel  gesetzt,  während  ein  Diakonus  für  den  auf  ewig  verstummten 
Mund  die  Handlungen  des  Verstorbenen  gegen  drei  von  dem  Papste 
bestellte  Ankläger  verteidigen  sollte.^  Das  Urtheil  stand  von 
vornherein    fest:    von   denselben  Bischöfen  und  Priestern,    die  mit 

nuntii,  qui  uiolentiani  et  scandala  in  F.  VIII  post  obitum  mensc  ausgcgra- 
eiiis  consecratione  non  permittant  fieri,  ben  wei-den  iässt,  nach  der  Invect. 
uolumus  etc.  Unter  Karl  III  erscheint  aber  geschah  es  erst  nach  Ablauf  von 
zuletzt  ein  kaiserlicher  Bevollmäch-  9  Monaten,  nach  der  chron.  S.  fJened. 
tigterinRom  (Ostfränk.  Gesch.  II,  248,  (Scr.  III,  204)  sogar  erst  nach  11.  (4) 
250).  Die  Invect.  nennt  die  Leiche  marcidum 
(1 )  Ann.  Alamann.  896,  Fuldens.  896,  et  paene  in  puluere  redactum  (p.  LXX), 
Flodoard.  de  Rom.  pont.  (1. 1.  p.  318);  die  chron.  S  Hened.  dagegen  rühmt 
Concil.  Rom.  c.  3  (Cod.  Banib.  f.  102l :  ihre  Unversehrtheit,  womit  Auxilius 
sed  neque  de  gradu  ecclesiastico  syno-  übereinstimmt  (in  def.  Form.  I  c.  10). 
dice  eiectuni  et  non  canonice  restitu-  (5)  Ann.  Alam.  896:  diaconum  pro 
tum  ad  altiora  prouehere  nullus  prae-  eo  constituit  ad  respondendum  ;  Herim. 
sumat,  prout  de  Honifacio  primum  de  Aug.  896 :  loquente  pro  eo  diacono 
subdiaconatu,  ])ostmodum  de  presbite-  criminatum  et  quasi  conuictum;  Ann. 
latu  deposito  populaiis  nianus  agere  Fuld.  896:  per  aduocatura  suae  re- 
presumpsit.  (2)  Dies  meldet  nur  sponsionis  depositum.  Ueber  die  An- 
Auxilius  in  defens.  Form,  papae  ap-  klüger  s.  das  Concil.  Roman.  (Mansi 
pend.  (3)  Die  Ann.  Alamann.  und  XVIII,  221):  cumque  uenisset,  ubi  Pa- 
Fuld.  setzen  das  Todtengericht  noch  schalis,  Petrus  et  Syluester  contra  For- 
in das  J.  896,  womit  llerimann.  Aug.  mosum  dixerunt  accusationem  pcriurii 
chron.  (Scr.  V,  111)  übereinstimmt,  der  et  luicae  communionis  etc. 


und  die  auf  iliii  bezüglichen  Synoden. 


11 


Formosiis  während  seines  Pontifikates  Gemeinschaft  gehalten,  ward 
er  jetzt  abgesetzt,  weil  er  von  einem  Bisthnm  ans  Ehrgeiz  zu  einem 
andern  übergegangen  sei.  Man  entkleidete  hierauf  die  Leiche,  un- 
gerührt durch  die  Klagen  und  Fürbitten  der  Volksmenge ,  des 
hohenpriesterlichen  Gewandes  und  zog  ihr  Laienkleider  an,  auch 
wurden  die  zwei  Finger  der  rechten  Hand  abgehackt,  mit  denen  der 
Verstorbene  den  Segen  gespendet.'  Alle  von  ihm  ertheilten  Weihen 
w^urden  für  null  und  nichtig  erklärt.'^  Den  an  den  Füssen  aus  der 
Kirclie  geschleiften  Leichnam  hess  der  Papst  anfäu glich  ^  auf  dem 
Friedhofe  der  fremden  Pilger  begraben,  sodann  aber,  wahrschein- 
lich um  die  Verehrung  der  Grabstätte  zu  verhindern,  in  die  Tiber 
werfen. 

So  endete  diese  schaudervolle  Synode,'  deren  Mitglieder  später 
sämtlich  ihre  Theilnahme  entweder  leugneten  oder  für  erzwungen 
ausgaben.  ,,Wenn  der  römische  Bischof,  so  schreibt  später  ein 
Verteidiger  des  Formosus,  lebend  von  Niemand  gerichtet  wird, 
sollte  er  nach  seinem  Tode  von  Jemand  gerichtet  werden?  Wenn 
er  gefragt  wurde,  was  konnte  er  erwiedern?  Wenn  er  geantwortet 


(1)  Ann.  Alam.  S96:  apostolicani 
exuit  uestem  ;  Liudprand.  ant.  1  c.  30: 
sacratis  mox  exutum  uestimcntis  di- 
gitisque  tribus  abscisis,  ausführlicher 
Auxil.  inf.  et  dcf.  c.  30  ip.  50):  ibique 
eum  piistinis  uestibus  dcnudantes  laico 
anüctu  uelauerunt  et  ferro  duobus  dex- 
trae  digitis  amputatis;  in  def.  Form. 
I  c.  10.  (2)  Chron.  S.  Bened.  1. 1. : 

irritas  faciens  cunetas  ipsius  ordina- 
tiones  ;  Auxilii  inf,  et  def.  c.  4  (p.  43): 
quod  autem  papa  Stephanus  Formosum 
post  eins  obitum  deposuerit  et  quod 
neminem  ex  bis,  quos  idem Formosus  or- 
dinauerat,  secum  in  ecclcsia  uestiri  pcr- 
miserit.  plurimi  recolunt  ;  Conc.  Eom. 
c.  4:  qui  ab  eodcm  uenevando  papa 
Formoso  canouice  consecrati  et  per 
quorundam  libitum  temere  deiecti  .sunt. 
(3)  Ann.  Fuld.  S96 :  foras  extra  soli- 
lum  sepulturae  apostolicis  loeum  se- 
peliri  praecepit,  dagegen  Ann.  Laubac. 
S96  :  fecit  papam  per  baj^ilicam  traherc 
atque  in  flumen  proiicere ;  Herim.  -Vug. 
S96 :  per  crura  de  ecclesia  protractum 
in  Tiberim  proiici  praecepit;    Invcct. 


in  Eom.  p.  LXXI  :  in  Tiberimque 
proiecisti ;  Liudpr.  ant.  I  c,  30  :  in  Ti- 
berim iactare  praecepit.  Die  Vermitte- 
lung  dieser  beiden  Angaben  enthält 
Auxilius  inf.  et  def.  c.  30 :  in  quodam 
peregrinorum  tumulo  sepelierunt  nee 
multo  post  in  Tiberinum  fluuium  prae- 
cipitaiunt;  in  def.  Form.  I  c.  10.  Da 
das  letztere  hiernach  auch  auf  Befehl 
Stephans  geschah,  so  trifft  c.  9  des 
Concil.  Eom.  (Uiolatores  namque  seu 
corruptores  sacri  tumuli  eiusdem  domni 
Formosi  papae,  qui  sub  foedere  con- 
spirationis  ad  capiendum  thesaurum 
corpus  illius  trahentcs  in  fluuium  Ti- 
berim iactare  non  timueruut  etc. »höch- 
stens die  "Werkzeuge.  (4)  Conc. 
Eom.  (MansiXVIII,  222):  illi  horren- 
dae  synodo  Eomae  ;  Invect.  p.  LXX : 
hori'ibili  congregata  synodo ;  illa  hor- 
renda  congregatio ;  Ann.  Fuld.  890 : 
Stephanus,  uir  fama  infamandus.  Das 
Todtengericlit  jst  das  letzte  römische 
Ereignis,  das  für  lange  Zeit  die  gleicli- 
zeitigen  deutschen  Annalisten  melden. 


12  I-  Papst  Formosus 

hätte,  so  würde  jene  ganze  Versammlung  des  Entsetzens,  zitternd 
vor  Furcht,  auseinander  gerissen,  ihren  Platz  geräumt  haben  und 
einer  nach  dem  andern  wäre  hinausgegangen  und  der  Herr  hätte 
zu  ihm  gesagt :  Formosus,  wer  hat  dich  verdammt  ?  Darauf  jener : 
Niemand,  Herr.  Und  der  Herr  hinwieder:  So  will  auch  ich  dich 
nicht  verdammen."  Man  erzählte  sich,  dass  aus  dem  Munde  des 
Halbverwesten  frisches  Blut  geflossen  sei'  und  zur  Steigerung  des 
allgemeinen  Schreckens  war  kurz  zuvor  auch  die  ehrwürdige  Lateran- 
kirche des  Kaisers  Konstantin  aus  Altersschwäche  zusammenge- 
stürzt.'^ So  erhob  sich  denn  im  Juli  897  wider  den  unmenschlichen 
Papst  eine  Empörung  der  unterdrückten  Gegenpartei,  er  wurde  in 
den  Kerker  geworfen  und  dort  erwürgt.^ 

Von  Steph.ans  unmittelbarem  Nachfolger  Romanus  ist  durchaus 
nichts  Näheres  bekannt,  Theodor  H  dagegen,  der  gegen  Ende  des 
Jahres  89 7  den  päpstUchen  Stuhl  bestieg,  suchte  in  seiner  nur 
zwanzigtägigen  Regierung  das  begangene  Unrecht  zu  sühnen.  Die 
von  dem  Strome  angespülten  und  auf  wunderbare  Weise  wieder 
aufgefundenen  Reste  des  Formosus  wurden  ehrenvoll  bestattet^  und 
die  Weihen  desselben  auf  einer  Synode  für  giltig  erklärt:  die 
Verzichturkunden,  die  die  von  ihm  geweihten  Geistlichen  unter 
Stephan  hatten  ausstellen  müssen,  hess  der  Papst  sämtlich  ver- 
brennen."^ 

Abermals  erfolgte  jetzt  ein  Umschwung :  Sergius,  ein  Gesinnungs- 
genosse Stephans,  bemächtigte  sich  der  päpsthchen  Würde,  doch 
nur   um   nach   wenigen  Monaten    wieder   vertrieben  zu  werden  und 


(1)  Ann.  Laubac.   S96  :  et  ex  ore  digne  cruciatum  eiecerunt.       (4)  Liud- 

eius     cruor    per     pauimenta    fluebat;  prand  (ant.  I  c.  31):  dum  a  piscatori- 

Chron.  S.  Bened.  :    dum  huc  illucquc  bus    postmodum    esset  inuentus,    Ge- 

iactarctur   ctiam    sanguis   cxiit    tanto  naueres  jetzt  bei  Auxilius  in  def.  Form, 

iam  tempore  elapso.         (2)  Ann.  Alam.  I  c.  11,    vgl.    ferner  inf.  et  def  c.  4 

896  :  basilica  in  Lateranis  niaiori  parte  (p.   43):    eos  namcjue  quos  Stophanus 

cecidit    et    postca    das  Todtengericht ;  secum    in    ccclesia    ucstiri    prohibuit, 

Concil.  Ravcnn.    c.  10    (Leg.  I,  564):  papa  Tbeodorus,    (pii  utique  de  For- 

cum   ccclesiam  domini  saluatoris,  quae  mosi  ordinationc  non  fuit  et  uostiri  et 

Constantiniana     uocatur,     destructam  suum  agcre  officium  praccepit  eiusque 

cerneremus.  (3)  Epitaph.  Stephani  corpusculum,  quodpertinacitereiectum 

(Vitae    pontif.  llom.   ed.  Watterich  I,  fucrat  cum  exultatione  ad  apostolicam 

85),  Flüdoard.  de  llom.  pontif.  1. 1.  p.  tumbam  leduxit;    Conc.  llom.  (Mansi 

320,    Heriniann.    Aug.    896:    diuinis  XYIII,  221 ):  ut  Icgatur  synodus  acta  a 

per  merita  cius  miraculis  territi  uiues  Thoodoro  ])apa;  Flodoard.  de  llom.pont. 

Romani   non    nmlto    post    Stephanum  (5)  In  defen.s.  Form.  pap.  app. 


und  die  auf  ihn  bezüglichen  Synoden.  1 3 

Johann  IX  zu  weichen,  der,  von  Formosus  zum  Priester  geweiht,' 
mit  der  grössten  Entschiedenlieit  in  die  Bahnen  Theodors  einlenkte.^ 
Die  gleichfalls  sehr  kurze  Regierung  dieses  Papstes  ist  durch  den 
löblichen  und  bemerkenswerthen  Versuch  ausgezeichnet,  der  wüsten 
Unordnung  und  Verworrenheit,  die  in  Rom  herrschten,  durch  ge- 
setzHche  Verfügungen  in  möglichst  bindender  und  feierhcher  Form 
ein  für  allemal  ein  Ende  zu  machen.  Zuerst  auf  einer  Synode  in 
der  Peterskirch e,^  dann  auf  einer  viel  stattlicheren  Versammlung  in 
Ravenna,  die  von  73  Bischöfen'  aus  allen  Theilen  Italiens  besucht 
war,  wurde  der  an  der  Leiche  des  Formosus  verübte  Frevel  in  der 
bündigsten  Weise  verdammt  und  alle  seine  geistlichen  Amtshand- 
lungen wiederhergestellt  und  anerkannt  —  ausgenommen  die  Krö- 
nung Arnolfs.^  Letztere  ward  deshalb  verworfen,  weil  der  in  Ra- 
venna anwesende  Kaiser  Lambert  zu  diesen  Beschlüssen  entscheidend 
mitwirkte  und  dem  Papste  überhaupt  einen  festen  Rückhalt  gewährte. 
Johann  wollte  jedoch  nicht  durch  zu  weit  getriebene  Strenge  die 
Gemüter  von  neuem  erbittern ,  vielmehr  durch  kluge  Schonung  die 
Wunde  schÜessen.  Daher  wurden  selbst  diejenigen  Geisthcheu  — 
sieben  Bischöfe  und  zwei  Priester  —  begnadigt,  die  ihre  augeblich 
unfreiwillige  Theiluahme  an  der  Synode  Stephans  eingestanden  und 
fussfällig  um  Verzeihung  flehten.'^     Die  päpsthche  Würde  Stephans 


(1)  Invect.  p.  LXXIV :  Formosus,.  ..roboretur.  (4)  Die  Zahl  nur  bei 
apostolica  sede  uiuus  residens  conse-  Auxilius  in  defens.  Form,  app.,  die 
crauit  lohannem  ad  presbyteratum,  qui  Synode  selbst  wird  oft  erwähnt,  z.  B. 
posteaiuxtaEomanam  consuetudinemet  Invect.  p.  LXXIV:  postraodum  in 
consecrationem  ad  apostolicatus  fasti-  .sancta  synodo  eadeni  in  urbe  congre- 
gium  conscendens  etc.  (2)  S.  Jatfe  gata,  cui  Lambertus  imperator  inter- 
reg.  pontif.  p,  307.  Auf  diesen  ersten  füit,  apostolico  fauore  uiriliter  resedit. 
Versuch  des  Sergius  ist  ohne  Zweifel  i5)  Conc.  Rom.  c.  6  . .  illam  uero  bai'- 
Liudpr.  ant.  I  c.  29  zu  beziehen,  die  baricam  isc.  unctionem),  quae  per  sub- 
Verwechselung zwischen  Formosus  und  reptionem  extorta  est,  omnimodis  ab- 
Johann IX  lag  nahe  ,  sobald  Stephan  dicamas.  So  im  Cod.  Bamb.,  das  AYort 
und  Sergius  zusammengeworfen  wur-  Berengarii  nach  barbar.  in  den  Aus- 
den.  (3)  Die  sechs  ersten  Schlüsse  gaben  hat  sich  irrthümlich  eingeschli- 
dieser  römischen  Synode  theilt  unser  eben ,  es  bedarf  keiner  Ergänzung. 
Bamberger  Codex  als  Eavennatiscbe  (6i  Conc.  Rom.  (Mansi  XVIII,  223j; 
mit,  doch  wurden  sie  in  Ravenna  nur  Prostrati  post  praefati  episcopi,  qui 
summarisch  bestätigt,  c.  4  (Leg.  I.  563) :  interfuerunt  illi  Stephan!  synodo  con- 
Ut  synodus ,  quae  uestris  temporibus  tra  domnum  Foimosum  misericordiam 
in  basilica  b.  Petri  apostoli  pro  non-  deprecati  sunt.  Tunc  omnis  sancta  syn- 
nullis  malis  eradicandis  et  maxime  pro  odus  petiit  misericordiam  domni  apo- 
causa  domni  Formosi  Sanctissimi  pa-  stolici,  ut  illud  funditus  eradicetur,  ne 
pae  acta  est,  uestro  imperiali  con sensu  ulterius  episcopi  cogantur,  quid  con- 


14 


I.   Papst  Formosus 


selbst  tastete  Johann  keines^Yegs  an , '  ja  er  suclite  sogar  die  Ge- 
hässigkeit seines  Verfahrens  daclnrch  zu  mildern,  dass  er  nicht  ihn, 
sondern  untergeordnete  Werkzeuge  beschuldigte,  die  Leiche  des  For- 
mosus in  die  Tiber  geworfen  zu  haben.  Die  Usurpation  des  Ser- 
gius  und  seiner  Genossen  wurde  verurtheilt:  zur  künftigen  Abwehr 
ähnlicher  Frevel  erneuerte  der  Papst  die  alte  Wahlordnung  Stephans  V, 
welche  bei  der  Weihe  die  Anwesenheit  eines  kaiserhchen  Sendboten 
verlangte.^ 

Nachdem  der  jugendhche  Kaiser  Lambert  die  Synode  von  Ra- 
venna  nur  um  einige  Monate  überlebt  hatte  und  damit  die  auf  ihn 
gebauten  Hoffnungen  ins  Grab  sanken,  folgte  Johann  IX  schon  im 
Juni  900  ihm  ebenfalls  im  Tode  nach.^  Benedikt  IV,  des  Mammalus 
Sohn',  der  nächste  Papst,  musste  schon  deshalb  an  der  Rechtmässig- 
keit des  Formosus  festhalten,  vreil  er  von  ihm  zum  Priester  geweiht 
worden  war.^  Der  durch  ihn  zum  Kaiser  gekrönte  machtlose  König 
Ludwig  von  Burgund  vermochte  noch  weniger  als  Lambert  den 
zeiTütteten  Zuständen  Roms  Heilung  zu  bringen.  Nach  dem  Tode 
Benedikts  im  Jahre  903  folgte  Leo  V,  ein  würdiger  Mann,  der 
schon  nach  dreissig  Tagen  von  seinem  Priester  Christophorus  ver- 
drängt   und   ins  Gefängnis    geworfen    wurde."     Nach    kurzer   Zeit, 


tra  caiionum  auctoritatem  per  iiim 
facere  aut  ullo  modo  episcopi  in  cu- 
stüdiam  trudantur;  quibus  libentcr  dom- 
nus  papa  assensit. 

(1)  In  dem  Schreiben  an  die  Geist- 
lichkeit von  Langres  (Mansi  XVIII, 
202,  J.  2704)  sagt  J.  vorsichtig:  non 
sententiani  praedecessoris  nostri  Ste- 
phani  papae  reprehendentes,  sed  uti- 
litatis  ac  necessitatis  causa  canonice 
in  melius  commutantes,  quemadmodum 
praedecessores  nostros  de  multis  egisse 
in  promptu  habemus.  (2)    Conc. 

Rom.  c.  8,  10  (Mansi  XVIIT,  225)  vgl. 
Jaffe  p.  305.  (3l  Jos.  Düiet  iChro- 

nol.  der  Päpste  zu  Anf.  des  10.  Jahrh. 
in  Kopps  Gesclnchtsblättern  aus  der 
Schweiz  II,  2S7)  hat  vollkommen  schla- 
gend nachgewiesen,  dass  das  Schreiben 
des  P.  Johann  an  den  Erzb  Heriveus 
V.  Keims  (J.  2707),  welches  Pagi  und 
Jaffe  veranlasste,  den  Tod  Johanns  IX 


erst  nach  dem  6-  Juli  900  anzusetzen, 
unter  Johann  X  etwa  in  das  J.  914 
gehört.  Dies  folgt  schon  aus  Flodoard 
(Hist.  Rem.  1.  IV  c.  14),  der  das  päpst- 
liche Schreiben  erwähnt  und  es  aus- 
drücklich in  einen  späteren  Zeitpunkt 
als  die  Schlacht  von  Chartres  (20.  Juli 
911)    verlegt.  (4i    Diese  Angabe 

des  Auxilius  in  defens.  Form.  app.  wird 
von  den  Katalogen  bestätigt  (^luratori 
scr.  III",  321,  Eccard.  corp.  histor.  II, 
1638).  (5)  Dies  meldet  Auxilius 

in  defens.  Stephani  cpisc.  c.  4,  G-  Am 
31.  Aug.  900  bestätigte  Ren.  dem  R. 
Argrin  von  Langres  den  Gebrauch  des 
Palliums ,  quod  olim  a  sanctissimo 
praedeccssore  nostro  Formoso  papa 
acceperat  (Mansi  XVIII,  235,  J.  270^1. 
(6)  Jaffe'  reg.  pont.  p.  306,  307,  Jos. 
Düret  a.  a.  0.  S.  286-  Die  Regie- 
rungsdauer Leos  V  wird  von  Auxilius 
in  def.  Form.  I  c.  l   kürzer  angegeben, 


und  die  auf  ihn  bezüdichen  Synoden. 


15 


im  Januar  904,  erlitt  dieser  das  gleiche  Loos  dm-ch  Sergius, 
der  aus  siebenjähriger  Verbannung  zurückkehrend  mit  auswär- 
tiger, wahrscheinhch  tuscischer  oder  spoletiniselier  Hilfe  die  Stadt 
Rom,  in  der  er  Einverständnisse  hatte,  überzog,  und  naclidem  er 
den  Usurpator  abgesetzt,  alsbald  selbst  den  päpstlichen  Stuhl  be- 
stieg.* 

Die  beiden  entsetzten  Päpste,  Leo  und  Christophorus,  Hess  der 
Sieger  im  Kerker  verschmachten,'^  ihm  selbst  aber,  dem  Geüebten 
der  mächtigen  Buhlerin  Marozia,^  glückte  es  sich  so  gut  zu  be- 
festigen, dass  er  unter  den  dreizehn  Nachfolgern  Peti'i,  welche  die 
achtzehn  Jahre  von  S96  bis  914  ausfüllen,  bei  weitem  am  längsten, 
nämüch  über  sieben  Jahre ^  regiert  hat,  während  gleichzeitig  das 
Kaiserthum  in  Italien  so  gut  wie  erloschen  war.  Sergius,  der  auch 
die  eingestürzte  Laterankirche  von  Grund  aus  wieder  aufbaute,^ 
war  von  Marinus  zum  Subdiakonus,"  von  Stephan  VI  zum  Diakonus, 


als  in  den  Katalogen,  die  ihm  min- 
destens 40  Tage  zuschreiben. 

(1)  Die  Angaben  des  Auxilius  in 
def.  Form.  I  c.  1,  II  e.  1  von  dem 
fränkischen  Beistande ,  auf  den  Ser- 
gius sich  stützte ,  sind  nicht  auf  das 
eigentliche  Frankenreich,  sondern  auf 
das  ehedem  fränkische  Italien  zu  be- 
ziehen. Man  darf  sie  daher  vielleicht 
durch  Liudprand  (antap.  I  c.  30)  ei-- 
gänzen,  der  Sergius  Erhebung  dem 
Markgrafen  Adalbert  dem  Reichen  von 
Tuscien  zuschreibt.  Das  im  9.  Jahrh. 
so  mächtige  Herzogthum  Spoleto  tritt 
seit  dem  Aussterben  der  Widouen  auf- 
fallend zurück.  Eine  Anspielung  auf 
Sergius  enthalten  die  Worte  des  Auxi- 
lius (inf.  et  def.  c.  25  p.  49j ;  qui  (sc. 
Romani)  nee  Francorum  nee  alterius 
gentis  obsidione  uel  impulsu  coacti, 
sed  sua  sponte  eum  (sc.  Formosum) 
eligere.  .decreuerunt,  (2)  Ihr  bis- 

her dunkles  Loos  (Muratori  scr.  IIT, 
320)  wird  jetzt  durch  das  Zeugnis  des 
Vulgarius  de  causa  Formos.  c.  14  auf- 
gehellt i3)  Liudprand.  ant.  II 

c.  45,  III  c  43.  Jos.  Düret  (P.  Johannes 

d.  Zehnte  in  Kopps  Geschichtsbl  aus 
d.  Schweiz  I,  307)  hat  mich  durchaus 
nicht    davon  überzeugt,    dass  Johann 


XI  ein  Sohn  der  Marozia  von  Alberich 
gewesen  sei,  vgl.  Koepke  (de  scriptis 
Liudprandi  p.  90),  dessen  treffliche  Ab- 
handlung Düret  zu  seinem  Schaden 
unbeachtet  gelassen  hat.  (4)  Auch 
ich  glaube  mit  Düret  (a.  a.  0.  II.  273', 
dass  auf  die  Angabe  der  Chronik  Be- 
nedikts (C.29:  Obiit  Sergius  papa  no- 
nus  kalendas  Maias)  Gewicht  zu  legen 
sei  und  setze  seinen  Tod  daher  auf 
den  23.  April  911.  (5)  Benedicti 

chron.  c.  27  (Scr.  III,  713)  vgl.  Gre- 
goroviiis  (Gesch.  der  Stadt  Rom  III, 
269 — 272),  der  dieses  älteste  Zeugnis 
übersehen    hat.  (6)    Die  Weihe 

zum  Subdiakonus  bezeugt  Auxilius  in 
def  Form.  app.  ;  luvect.  p.  LXXII : 
Sergii,  quem  Stephanus  consecrauit 
ad  diaconatiim.  Seine  frühere  Bischofs- 
würde meidet  uur  Auxil.  in  def  Form. 
1.  II  c.  6,  append  und  Vulgarius  scheint 
darauf  anzuspielen  de  causa  Formos. 
c  11:  Bonum  quidem  persequi  uitium 
eins  fuisset,  si  non  imitabile  esset  etc., 
dennoch  mochte  ich  kaum  daran  zwei- 
feln, weil  es  unglaublich  ist,  dass  in 
einer  gleichsam  unter  den  Augen  des 
Papstes  verfassten  Schrift  ihm  etwas 
Derartiges  sollte  angedichtet  worden 
sein.    Dagegen  könnte  nur  etwa  spre- 


16 


I.   Papst  Formosus 


von  Formosus  zum  Biscliof  von  Cäre  geweiht  worden  und  soll  dem 
letzteren  Amte  drei  Jahre  vorgestanden  haben.  Wenn  er,  um 
Papst  zu  werden,  sein  Bisthum  ableugnete  und  zum  Range  des 
Diakonus  zurückkehrte,  so  steht  es  damit  vollständig  im  Einklänge, 
dass  er  gleich  Stephan  VII  die  päpsthche  Würde  und  die  Weihen 
des  Formosus  für  ungiltig  ansah.  Durch  harte  Drohungen  und 
Gewaltmittel  bewog  er  die  römische  Geisthchkeit ,  sich  seiner  An- 
sicht anzuschhessen :  eine  Synode  derselben  kehrte  zu  den  Be- 
schlüssen Stephans  zurück.'  lieber  die  Satzungen  Johanns  IX,  die 
Sergius  und  seine  Freunde  von  der  Kirche  ausgestossen,  half  man 
sich  wahrscheinlich  in  der  Art  hinweg,  dass  man  jenen  zum  Usur- 
pator stempelte,  der  den  rechtmässigen  Papst  Sergius  vertrieben 
habe.^  Der  Leichnam  des  Formosus  bheb  diesmal  aus  dem  Spiele, 
die  Bitterkeit  der  Massregel  aber  wurde  dadurch  sehr  erhöht,  dass 
Sergius  jene  Geistlichen  nicht  bloss  degradierte,  sondern  sie  ^\ider 
ihre  bessere  Ueberzeugung  zwingen  wollte,  sich  noch  einmal  weihen 
zu  lassen^  und  dass  er  ferner  nicht  allein  bei  den  Römern  stehen 
blieb,  vielmehr  seine  Verfügung  in  der  ganzen  kathohschen  Christen- 
heit bekannt   zu   machen   und   durchzuführen    unternahm."      Gegen 


eben,  dass  es  in  dem  c.  8  des  Conc. 
Rom.  heisst:  Sergium,  Benedictura  at- 
que  Marinum  dudiim  presbyteros 
sanctae  Romanae  ecclesiae  . .  iuste  et 
canonice  damnatos  etc. 

(1)  Diese  Synode,  über  welche  jetzt 
Äuxilius  in  def.  Form.  I  c.  1,  II  c.  1,  6 
genauer  belehrt,  folgerte  bereits  Hefele 
(Conciliengesch.  IV,  552)  aus  Sergius 
Grabschrift  (Ang.  Mai  spicileg.  Rom. 
IX,  357) :  hie  inuasores  sanctorum  falce 
subegit  I  Romanae  ecclesiae  iudiciisqne 
patrum,  sowie  aus  P'lodoard  (de  Rom. 
pontific.  bei  Mabillon  acta  sanct.  saec. 
Iir,  606) ,  der  selbst  aus  der  Grab- 
schrift schöpft.  Serg.  liess  auch  seinem 
Gesinnungsgenossen  Stephan  VII  eine 
Grabschrift  setzen  (eb.  p.  356),  in  der 
es  u.  a.  heisst :  hie  primum  repulit 
Formosi  spurca  siiperbi,  I  culmina  qui 
inuasit  sedis  apostolicae.  (2)  Da- 

rauf deutet  Auxil.  und  die  Grabschrift 
des  Serg. :  culmen  apostolicae  sedis  is 
iure  paterno  |  electus  tennit,  i;t  Theo- 


dorus  obit,  |  Pellitur  urbe  pater,  perua- 
dit  sacra  lohannes  |  Romuleosque  gre- 
ges  dissipat  ipse  lupus  etc.  (3)  S. 
über  diesen  Punkt  den  folgenden  Ab- 
schnitt. (4)  In  diesem  Sinne  schrieb 
S.  an  den  Bischof  Amelius  von  Uzes 
(Bouquet  recueil  IX.  213,  J.  2714):  cum 
uniuersus  orbis  dampnatum  Formosum 
testetur  sanctae  sedis  apostolicae  inua- 
sorem  admirati  in  tuis  fuimus  scriptis, 
quae  eum  inter  sacerdotes  nominabant. 
Igitur  si  te  latet  et  nuntiatum  tibi 
non  est,  his  nostris  apostolicis  apici- 
bus  agnosce  nominatum  Formosum 
esse  dampnatum.  Ucrumptamen  ad  sa- 
cros,  quos  sanctitatera  tuam  credimus 
bene  intelligere ,  recurre  canones  et 
inuenies  non  licere  cpiscopo  propriam 
relinquere  sedem  et  inuadere  alienam  : 
quod  egisse  Formosum  manifestum  est, 
unde  perpetualiter  est  dampnatus.  Nach 
diesem  entschiedenen  Ausspruche 
konnte  Serg.  in  der  Bulle  fürAdalgar 
V.  Hamburg    auch   nicht   einmal    von 


und  die  auf  ihn  bezüglichen  Synoden.  17 

diesen  Triumph  schnöder  Ungerechtigkeit,  gegen  so  widerspruchs- 
volle Entscheidungen  desselben  apostolischen  Stuhles,  gegen  den 
harten  Gewissenszwang  erhoben  die  Gekränkten,  unschuldig  Ver. 
folgten  ihre  Stimme,  nm  in  beredten  Schriften  ihr  gutes  Recht  zu 
erweisen  und  die  Hilfe  des  Himmels  anzurufen,  da  es  auf  Erden 
für  sie  keine  höhere  Instanz  gab. 


dem  iniquo  consensii  Formosi  papae  Jaffe  bereits  für  interpoliert  erklärte, 
sprechen  (Lappenberg  Hamburg.  Urkb.  auch  aus  diesem  Grunde  angez"weifelt 
I.  36.  .T.  27161  und  muss  dieselbe,  die      werden. 


Auxilins  und  Vultrarius. 


II. 

DIE  FORMOSIANISCHE  STREITFIUGE. 

Die  Absicht  der  zu  (luusten  des  Papstes  Formosiis  verfassten 
Streitschriften,  die  insgesamt  erst  zehn  bis  fünfzehn  Jahre  nach 
seinem  Tode  entstanden ,  richtet  sich  nicht  vorzugsweise  darauf, 
sein  von  den  Nachfolgern  verungHmpftes  Andenken  zu  reinigen, 
sondern  vielmehr  seine  durch  die  Synode  Sergius  III  kassierten 
Weihen  in  ihrer  Geltung  aufrecht  zu  erhalten.  Zur  Unterstützung 
dieses  unmittelbaren  und  praktischen  Zweckes  musste  jedoch  noth- 
weudig  die  Persönlichkeit  und  apostolische  Würde  des  Formosus  in 
Schutz  genommen  werden.  Eines  liieng  hier  vom  andern  ab,  wie- 
wohl auch  für  den  Fall,  dass  Formosus  nicht  rechtmässiger  Papst 
war,  sich  vieles  für  die  Geltung  seiner  Weihen  sagen  Hess.  Die 
beiden  eben  angedeuteten  Hauptpunkte  der  Streitsache  zerfielen  wie- 
der in  eine  Reihe  einzelner  Fragen,  durch  deren  Entscheidung  das 
Gesamturtheil  bestimmt  wurde. 

Die  Rechtmässigkeit  der  Wahl  des  Formosus  zum  römischen 
Bischöfe  wurde  von  den  Gegnern  bestritten,  weil  er  von  Johann  VIII 
zur  Laienkommunion  erniedrigt  worden,  weil  er  demselben  in  Be- 
zug auf  seine  Verbannung  und  sein  Verbleiben  in  dem  Laienstande 
einen  Eidschwur  geleistet,  den  er  später  offenkundig  gebrochen 
habe,  weil  er  endlich  sein  Bisthum  Porto  widerrechtlich  mit  dem 
römischen  vertauscht  habe.  Die  beiden  ersten  Schwierigkeiten 
Hessen  sich  leicht  aus  dem  Wege  räumen,  denn  abgesehen  davon, 
dass  gegen  die  Gerechtigkeit  der  von  Johann  ausgesprochenen  Ver- 
urtheilung  sich  ernste  Bedenken  erhoben , '    so  war  es  auch   gewis. 


(I)  Anxilins  versucht  namcntHch  die  nasius  zu  rechtfcvtigen  ,  er  vermisst 
Flucht  des  Formosus  aus  seinem  Bis-  bei  seiner  Yerurtheilung-  die  gehörige 
thum  durcli  das  Beispiel  des  h.  Atha-      Vorladung-  und  Frist,  ganz  besonders 


II.  Die  Formosianisclie  Streitfrage.  19 

(lass  der  Papst  ^lariiuis  den  abgesetzten  Bischof  von  Porto  in  seine 
frühere  Würde  wieder  eingesetzt  nnd  von  seinem  Eide  losgespro- 
chen hatte.  Unstreitig  besass  er  als  Papst  das  Recht  zu  lösen, 
wie  Johann  nicht  minder  das  zu  binden  besessen  hatte  und  von 
einem  Meineide  konnte  also  keine  Rede  mehr  sein/  üeberdies  Hess 
sich  auf  jenen  erzwungenen  Eid  schwur  eine  Bestimmung  Pseudoisi- 
dors  anwenden ,  wonach  derartige  durch  die  Angst  erpresste 
schriftliche  Bekenntnisse  der  Bischöfe  durchaus  wirkungslos 
sein  sollten.  Viele  Beispiele  lehrten,  wie  auch  frühere  Päpste 
rechtmässig  abgesetzte  Bischöfe  ebenso  rechtmässig  wieder  einge-^ 
setzt  hatten. 

Beiweitem  schwerer  als  diese  beiden,  wog  der  dritte  Einwand 
in  Betreff  des  üeberganges  von  einem  Bisthum  zum  andern  und  zwar 
aus  ehrgeiziger  Absicht  und  hierauf  vorzüglich  fusste  die  Verur- 
theilung  des  Formosus. "  Das  Konzil  von  Nicäa  (c.  15)  sowie 
das  dritte  karthaginiensische  Konzil  fc.  3S)  hatten  solchen  Wechsel 
schlechtweg  verböten,  die  Synode  von  Sardika  (c.  I,  2)  denselben 
zur  Strafe  der  Ehrsucht  mit  Ausstossung  aus  dem  geistlichen  Stande 
und  sogar  mit  Yersagung  der  Laienkommunion  bis  zum  Tode^  be- 
droht, Papst  Leo  I  endlich  Verlust  der  bischöflichen  Würde  darauf 
gesetzt.  Diesen  klaren  und  zweifellosen  Autoritäten  entsprach  in 
der  That  wohl  noch  die  vorherrschende  rechtliche  Ueberzeugung 
des  neunten  Jahrhunderts.  Papst  2sikolaus  versagte  deshalb  die 
Erhebung  des  Bischofs  Formosus  zum  bulgarischen  Metropoliten, 
Johann  Vni  citierte  auf  der  Synode  zu  Troyes  ausdrückhch  jene 
älteren  Kanones  als  Normen,''  die  Wahl  des  Papstes  Marinus,  der 
vorher  schon  Bischof  war,  wird  von  dem  fuldischen  Annalisten  als 


aber  macHt  er  zu  seinen  Gunsten  die  Wenn  Auxilius  (de  ordinal,  c.  11,  12) 

exceptio  spolii  geltend,  alles  dies  frei-  diese     beiden    Kapitel     als    Svnodal- 

lich  nach  Pseudoisidor.  Schlüsse  nicht  will  gelten    lassen  und 

(1)  Auxil.    inf    et  def.  c.   32  p.  51)  sie  nur  dem  Bischof  Hosius  von  Cor- 

lässt    dies  auch  den  Gegner  zugeben :  dova    zuschiebt,    so    befindet   er   sich, 

sicuti  papa Marinus  eumdem  Formosum  wie  Joh.  Morinus  (Comment.  desacris 

de  iuraniento,  quodiiuiitns  dederat,  sol-  ordinationib,  p.  2S3)  ausfuhrt,    in  of- 

uere  potiiit  etc.  (2)  Sergius  bezieht  fenbarera  Irrthume.  (4)  Hincniari 

sich  in  dem  Briefe  an  Ameliiis  auf  diesen  ann.  878     Scr.  I,  507):    ipso    iubente 

Punkt  allein,  dgl.  Liudprand  (antap.  I  lecti  sunt    in    synodo    canones    Sardi- 

c.  30):  Cum  Portuensis  esses  episcopus,  censis  concilii  et  decretum  papae  Leo- 

cur  ambitionis  spiritu  Romanam  uni-  nis  de  episcopis  sedes    suas    mutanti- 

nersalem  usurpasti  sedem  ?  !3)  bus.    sed    et    Africani    canones    et    ut 

•1* 


20  n.    Die  Formosiamscho  Streitfrage. 

eine  ungesetzliche  bezeichnet'  und  selbst  Johann  IX,  indem  er  die 
Wahl  des  Formosus  als  durch  das  Bedürfnis  der  Kirche  geboten 
nachträglich  rechtfertigt,  erinnert  an  die  alten  Kanones.  '■ 

Was  konnten  die  Anwälte  des  Formosus  dem  entgegen  setzen? 
Cassiodor  lieferte  ihnen  eine  Reihe  Yon  Fällen,  in  denen  in  älterer 
Zeit  eine  solche  Versetzung  von  Bischöfen  stattgefunden  hatte  und 
gutgeheissen  worden  war,  freilich  nur  in  der  griechischen  Kirche. 
Noch  werthvoller  aber  war  für  sie  eine  dem  Pseudoisidor  entlehnte 
Dekretale  des  Papstes  Anterus,  welche  bei  dringendem  Bedürfnis 
und  auf  den  Wunsch  des  Volkes  die  Verpflanzung  in  ein  anderes 
Bisthum  geradezu  gestattete.^  Auf  diese  unechte  Verfügung  berief 
sich  Papst  Hadrian  II,  als  er  dem  vertriebenen  Bischöfe  Aktard  von 
Nantes  das  Erzbisthum  Tours  überwies.'  Ueberhaupt  waren  im 
fränkischen  Reiche  schon  einige  solcher  Ausnalimen  von  der  Regel 
zugelassen  worden,  wofür  ich  nur  noch  die  Namen  Ebbos  und  Fro- 
thars  anführe.  Daraus  folgte  freilich  nichts  für  Rom ,  allein  auch 
hier  war  Marinus  von  dem  Bisthum  Cäre  auf  den  apostohschen 
Stuhl  übergegangen  und  sein  Nachfolger  Stephan  VI  verteidigte 
diese  im  Abendlande  unangefochtene  Wahl  gegen  den  Kaiser  Ba- 
silius  mit  den  nämUchen  Waffen, ''  die  später  Auxilius  für  Formosus 
führte.  Dass  Ausnahmen  von  jenen  alten  Kirchengesetzen  zuläs- 
sig seien,  konnte  demnach  füglich   nicht   bestritten    werden  und  es 

non  fiant  episcoporum  translationes . .  J.  2238):  dicente  Antero  papa  in  epi- 

pro    Frotario    T^uidenralensi   cpiscopo ;  stola  sua,    weiterhin    folgen   Beispiele 

vgl.  Mansi  XVII,  347,  350.  et    alios    nonnullos ,    sicut  tiipartitae 

(l)  Ann.  Fuld.  P.  lY  482  (Scr.  I,  historiac    series    prodit,    legimus   pro 

397) :  IMarinus,  antea  episcopns,  contra  teniporis  necessitate    de    una    ecclesia 

statuta  canonum  subrogatns  est.          (2)  fuis.se  mutatos  in  aliani.     Auf  Aktard 

Conc.  Rom.  c.3:  statuimus  et  omnino  bezieht  sich  Inf.  et  Def.  c.  22  :  Actardus 

decernimus,   ut  id  in  exemplum  nuUus  quoque  de    Terraconensi  (sie)    episco- 

assumat,  praesertim  cum  sacri  canones  patu  inthronizatus  est  in  Turonensi  ar- 

hoc  penitiis  interdicant  etpraesumentes  chiepiscopatu  dante  imperatore  Carolo 

tanta  feriant  ultione,  ut  etiam  in  fine  II  et    consentiente    papa   Adriano    II. 

laicam    eis  prohibeant  communionem,  (5)  Mansi  XVI,  423  (von  Jatfc'   über- 

quippe     quod    necessitate    aliquotiens  sehen):     quicunque    dicunt    Marinum 

indulgetur,     necessitate    cessante     in  fuisse    antea    episcopum     ac    proinde 

auctoritatc     sumi     non     est     permis-  non  potuisse    ad    aliam    sedem    trans- 

sum.  (3)  Für  die    Dekretale  des  ferri,    ostendant  illi  id  aperte. .  diuina 

Anterus  (sowie  Pelagius  IIi  ist  glcicli-  prouidcntia  praenoscens    ecclosiae  dei 

falls    schon    Cassiodori    bist,    tripart.  utililatem    in  sede  principis  apostolo- 

1.  XII  c.  8  benutzt;  s.  Beeret.  Pseu-  rum    Petri     illum     collocauit    (folgen 

doisid.  ed.  Hinschius  p.  CXXIII.         (4)  mehrere  Beispiele  aus  Cassiodor.) 
Am    20.    Dez.    871    (Mansi   XV,    852, 


IL  Die  Formosiaiiische  Streitfrage.  21 

haudelte  sich  nur  iioeli  darum,  ob  die  in  dem  einzelnen  Falle  vor- 
liegende eine  berechtigte  oder  unberechtigte  sei,  d.  h.  ob  Formosus 
bloss  aus  unlauterem  Ehrgeize  oder  aus  wahrer  Hingebung  für  das 
Wohl  der  Kirche'  sein  Bisthum  verlassen  habe.  Auf  diese  Frage 
liess  sich  nicht  leicht  eine  unumstösslich  sichere  AntAvort  geben,  doch 
fiel  wenigstens  der  Umstand  schwer  ins  Gewicht,  dass  Geistlichkeit 
und  Volk  von  Rom  ohne  jeden  äusseren  Zwang  den  Bischof  von 
Poi-to  einmütig  zum  Papste  gewählt  und  ihn  trotz  seines  scheinba- 
ren Widers ti*ebens  unter  allgemeiner  Zustimmung  eingesetzt  hatten. 
Der  in  Rom  herrschenden  Ueberzeugung  gemäss  erklärte  daher 
Johann  IX  diese  Wahl,  welche  die  ganze  Christenheit  anerkannt 
hatte,  für  eine  der  berechtigten  Ausnahmen.  - 

Vorausgesetzt  nun  die  Wahl  des  Formosus  wäre  dennoch  eine  un- 
rechtmässige gewesen,  durfte  ihn  nach  einer  mehr  als  fünljährigen 
durchaus  unbestrittenen  Regierung  sein  Nachfolger  Stephan  absetzen 
und  verurtheilen  ?  Päpste,  so  liess  sich  einwenden,  konnten  nach  einem 
ziemhch  allgemein  anerkannten  Rechtsgrundsatze  ^  überhaupt  nicht 
von  Menschen  gerichtet  werden,  da  Gott  sie  seinem  Gerichte  allein 
vorbehalten  hatte.  Die  Sinnlosigkeit  der  Verurtheilung  eines  Ver- 
storbenen, der  schon  zum  himniHschen  Gerichte  abberufen  war,  be- 
durfte überdies  keines  besonderen  Beweises,  doch  fand  sich  Jo- 
hann IX  veranlasst,  auf  seiner  römischen  Synode  ein  ausdrückliches 
Verbot  gegen  Todtengerichte  zu  erlassen !  ^  Der  erstere  Einwand  ver- 
mochte indessen  die  Gegner  sicherüch  nicht  zu  widerlegen,  denn 
wenn  Formosus  in  ihren  Augen  nichts  weiter  als  ein  unrechtmässi- 


(li    Vulgarius    in    defens.    Formosi  erdichteten    Akten    der     Synode     von 

(ed.  Mabillou  p.  29) :  hie  enim  dum..  Sinuessa  im  J.  303   (s.  Döllinger  Papst- 

uidisset  gentem  suam  patriamque  hu-  fabeln  S.  49),  Vulgarius  auf  die  letz- 

miliari  ac  deiectum   pati,    elegit   zelo  teren  und  die  von  Pseudoisidor  oft  be- 

ductus    potius    mori ,    quam    funditus  nutzte    Stelle    Isidors  (Synonym.  1.  11 

rem  puplicam  euerti  et  turpiter  uidere  n.   S6).              (4)  Concil.  Rom.  c.   1  .  . 

maculari:  eine  doch  wohl  etwas  phra-  ne  ulterius  praesumatur  fieri  de  quo- 

senhafte Entschuldigung!         (2)  Conc.  übet  spiritus  sancti  iudicio  interdici- 

Eora.    c.    3:    Quia   necessitatis    causa  mu«,  quia  ad  iudicium  uocari  mortuus 

de    Portuensi    ecclesia    Formosus    pro  non  potest,  cum  persona  quae  ad  iu- 

uitae    merito    ad    apostolicam    sedem  dicium  uocatur,  ideo    uocatur,  ut  aut 

prouectus  est  etc.            (3)  Die  Invect.  fateatur  obiecta  aut    conuincatur    ob- 

p.   LXXT  bezieht    sich    dafür  auf  des  iectis  et  in  omnibus  patet,  quia  mor- 

Ennodius  libell.  apologetic.  pro  synodo  tui    cadauer    per    se    nee    respondere 

(Sirmondi  opp.  varia  Y,   163^),  auf  die  nee  satisfacere  potest. 


22  li-  l^i^  Formosiauisclie  Streitfrage. 

ger  Usurpator  war,  so  stand  es  seinem  rechtmässigen  Nachfolger 
auch  frei,  ihn  unter  Mitwirkung-  der  römischen  Klerisei  für  einen 
solchen  zu  erklären  und  die  rechtlichen  Konsequenzen  dieser  Er- 
klärung zu  ziehen. 

Der  Streit  über  die  Wirkungen  der  Leichensynode,  so  mochte 
man  alle  weiteren  Erörterungen  abschneiden,  ist  ein  vöUig  müssiger, 
weil  gegen  dieselbe  nicht  bloss  Papst  Theodor  11  aufgetreten  ist, 
sondern  Johann  IX  zuer>t  in  Rom,  dann  in  Ravenna'  ihre  Akten 
förmlich  kassiert  und  das  Andenken  des  Formosus  hergestellt  hat. 
Die  Gegner  suchten  hierauf  wohl  den  Charakter  der  Ravennatischen 
Synode  zu  verdächtigen,  ^  welche  die  andere  Partei  fast  wie  eine 
allgemeine  ansah,  sie  behaupteten,  dass  Johann  IX  nur  durch  Ver- 
drängung des  rechtmässigen  Papstes  Sergius  auf  den  apostolischen 
Stuhl  gelangt  sei  —  obgleich  man  nicht  bis  zu  einer  völhgen  Aufhe- 
bung seiner  Handlungen  fortschritt  — ,  endlich  und  hauptsächhch 
aber  stellte  man  der  Autorität  des  einen  Papstes  die  des  andern 
gegenüber  und  es  mMSSte  schhessüch  der  Lebende  doch  Recht  be- 
halten über  den  Todten. 

Hier  gelangen  wir  nun  zu  dem  zweiten  Hauptpunkte,  zu  dem 
eigentlich  praktischen  Momente  der  ganzen  Streitfrage,  nämhch  ob 
Sergius  HI  befugt  war,  selbst  wenn  er  mit  gutem  Grunde  die  Wahl 
des  Formosus  für  eine  ungesetzhche  hielt,  die  von  ihm  ertheilten 
Weihen  zu  kassieren  und  ob  er  ferner  befugt  war,  die  von  Formo- 
sus schon  einmal  geweihten  GeistUchen  zur  abermahgen  Ordination 
zu  zwingen.  Das  Verfahren  seines  Vorgängers  Stephans  VII  war 
nämlich  insofern  doch  noch  ein  milderes  gewesen,  als  er  die  For- 
mosianer  nur  degradierte,  nicht  aber  -^^ider  ihre  bessere  Ueber- 
zeugung  ihnen  eine  zweite  Weihe  aufnöthigte.  ^  Die  Anhänger  des 
Sergius  beriefen    sich  zunächst   auf   den  Vorgang   Stephans  IV,  da 


(l)  Auxilius  ebenso    wie    Vul^^arius  ravennatische  bezeichnet  werden.        (2) 

beziehen  sich  nur  auf  die  Synode  von  Auxiiii  inf.  et  def.  c.  29  (p.  50i:  Inf. 

Eavenna,    ohne    die  vorangehende  rö-  .  .  quod    non    sincera    concordia,    sed 

mische    zu    erwähnen ,    ohne    Zweifel,  auri  copia  institutum  est  ideoque  pro 

weil  jene  viel  zahlreicher  besucht  und  nihilo  ducendum  est.    Def.  .  .  quod  de- 

durch    die    Anv/esenheit    des    Kaisers  latis  muneribus  tale  quid  in  illa  syn- 

ausgezeichnet    war,    doch    mag    auch  odo    statutum   fuerit,  probare  minime 

eine  Verwechselung  stattfinden ,    weil  poteris.                  (3)  Auxil.    in    defens. 

auf  f.   101    die  römischen  Schlüsse  als  Form.  app.   vgl.  1.  I  c.   10. 


11.  Die  Formosiaiiische  Streitfrage.  23 

er  im  J.  769  den  Eindringling  Constantin  11,  der  als  Laie  mit 
bewafliieter  Hand  den  päpstlichen  Stuhl  bestiegen  und  dreizehn 
Monate  inne  gehabt  hatte,  nicht  bloss  geblendet  auf  einer  Synode 
absetzen  Hess,  sondern  auch  alle  von  ihm  Geweihten  entsetzte 
und  nochmals  ordinierte. '  Diesem  Ereignis  aus  einer  nahe  Her 
genden  gewaltthätigen  Zeit  standen  viel  ehrwürdigere  Autoritäten 
der  älteren  Kirche  entgegen.  Es  konnte  darauf  hingewiesen  wer- 
den, dass  selbst  die  geistlichen  Handlungen  eines  Judas  Ischarioth" 
nach  seinem  Verrathe  noch  ihre  Geltung  behielten,  aber  auch  der 
heihge  Papst  Leo  hatte  verfügt,  dass  die  von  Afterbischöfen  er- 
theilten  Priesterweihen  bei  deren  Absetzung  dennoch  sollten  beste- 
hen bleiben.  Der  Papst  Anastasius  erkannte  die  Weihen  des  Ketzers 
Acacius  an,  desgleichen  Innoceutius  die  des  Bonosus  und  das  Ni- 
cänische  Konzil  beraubte  die  Katharer,  die  in  den  Schoss  der 
Kirche  zurückkehrten,  nicht  ihres  geisthchen  Grades.  Nicht  an- 
ders ANTirde  es  mit  den  Ordinationen  des  auf  unrechtmässige  Weise 
erhobenen  Patriarchen  Anatolius  von  Konstantinopel  gehalten,  soTvie 
mit  denen  der  Päpste  Liberius^  und  Vigilius,  von  denen  nach  der 
herrschenden  Ueberlieferung  jener  sich  durch  Ketzerei  befleckte, 
dieser  durch  die  schändlichsten  Ränke  seinen  Vorgänger  Silverius 
ins  Elend  brachte.  Nach  allen  diesen  gewichtigen  Beispielen  hef 
das  Verfahren  Stephans  IV  und  Sergius  III  der  herrschenden  Pi-axis 
der  alten  Kirche  durchaus  zuwider  und  musste  als  eine  unerhörte 
Neuerung  verworfen  werden. '"  Noch  unerlaubter  aber  war  es  und 
durch  die  Autorität  der  apostoHschen  Kanones  und  Gregors  I  ver- 


(1)  Auxilii  inf.  et  def.  c.  4  p-  42  :  hauu  XII  ganz  ebenso  wie  Sergius 
ut  in  pontiiicali  libro  legitur.  (2)  über  seinen  Torgänger  Leo  YIII  und 
Die  Hinweisung  auf  Judas  ist  aus  dem  dessen  Weihen  nrtheilt  und  zwar  un- 
Schreiben des  Papstes  Anastasius  an  ter  Bex-ufung  auf  Stephan  IV  (Mansi 
den  K.  Anastasius  c.T  entlehnt:  des-  XYIII,  473,  474),  allein  abgesehen 
selben  Argumentes  bedient  sich  auch  davon,  dass  Leo  streng  genommen  in 
DOchLiudprand  (antap.  I  c.  30).  (3)  der  That  ein  Usurpator  war,  so  wird 
Dass  Auxilius  hinsichtlich  der  Ketze-  doch  der  Papst  Oktavian  auch  wohl 
rei  des  Liberius  sich  im  Irrthume  be-  schwerlich  als  kanonistische  Autorität 
findet,  bemerkt  Joh  Morinus  (a.  a.  0.  gelten  können.  Wiewohl  Morinus  (II, 
p.  284),  freilich  aber  wurde  er  hiebei  86)  sich  für  die  Wiederholung  zwei- 
durch  die  gewichtigsten  Autoritäten  felhafter  Weihen  erklärt ,  so  gibt  er 
verführt ;  vgl.  Döllinger  Papstfabeln  S.  doch  zu,  dass  diese  Frage  in  der  äl- 
106 — 120.  (4)  Morinus  (a  a.  O.i  teren  Kirche  eine  sehr  streitige  Avar. 
weist  darauf  hin.  dass  im  J.  964  Jo- 


24  II-  I^iti  Foriiiosiaiiische  Streitfrage. 

pöiit.  dass  Geistliche  für  denselben  Grad,  den  sie  schon  einmal 
empfangen,  zum  zweitenmale  geweiht  werden  sollten.  Es  lag  auf 
der  Hand,  welche  heillose  Vei-^s-irrung  der  Giewissen  daraus  hervor- 
gehen, wie  viele  Unschuldige  davon  betroffen  werden  mussten,  wenn 
man  die  Weilien  des  Formosus,  folglich  auch  die  Johanns  IX,  Be- 
nedikts IV  und  anderer  Päpste,  sowie  überhaupt  ihre  geistlichen 
Amtshandlungen  insgesamt  für  ungiltig  erklären  wollte.  Der  Erfolg 
konnte  nur  eine  allgemeine  Verwüstung  und  Entheiligung  gleich- 
sam der  italienischen  Kirche  sein. 

Aus  den  bisher  entwickelten  Streitpunkten  entsprangen  noch 
einige  Fragen  allgemeinerer  Art,  nämlich  ob  man  verpflichtet  sei, 
den  Vorgesetzten,  insbesondere  dem  päpstlichen  Stuhle  selbst  wider 
Recht  und  Gewissen  sklavischen  Gehorsam  zu  zollen  und  endhch 
bei  wem  die  letzte  Entscheidung  zu  suchen  sei,  wenn  zum  Aer- 
gerniss  aller  Gläubigen  die  Nachfolger  des  Apostelfürsten  unter 
einander  hadernd  sich  gegenseitig  absetzen  und  ihre  Schlüsse  auf- 
heben. Diese  Fragen  mussten  wohl  auftauchen,  wenn  man  sah, 
dass  dieselben  Bischöfe,  die  Formosus  gewählt  und  anerkannt  hat- 
ten, ihn  auf  Geheiss  Stephans  VII  absetzten,  dann  unter  Johann  IX 
ihn  feierlich  wiederherstellten,  um  ihn  schliesslich  nach  dem  "\Mllen 
Sergius  III  für  einen  ewig  Verdammten  zu  erklären.  Und  diesel- 
ben Päpste  Stephan  und  Sergius,  die  ihrem  Vorgänger  ein  verdam- 
mungswerthes  Verbrechen  daraus  machten,  aus  Ehrgeiz  von  einem 
kleineren  Bisthum  zu  dem  römischen  übergegangen  zu  sein,  hatten 
sich  das  gleiche  Vergehen  in  einer  viel  unzweifelhafteren  AVeise  zu 
Schulden  kommen  lassen,  ob  sie  auch  den  Versuch  machten, '  die- 
sen Vorwurf  diu'ch  eine  rechtliche  Fiktion  von  sich  abzulehnen. 
Wenn  Johann  X,  wie  es  scheint,  die  Verfügungen  des  Sergius  auf- 
recht erhielt,-  so  traf  ihn  der  gleiche  Vorwurf  in  noch  erhöhtem 
Masse,  da  er  von  Bologna  nach  Ravenna,  von  Ravenna  nach  Rom 
übergesiedelt  war.     Solchen   Päpsten   gegenüber   darf  uns  die  frei- 


{[)  Die  Angaben  des  Auxilius,  wo-  Invect.  in  ßoni.  ist,    wie  der  Heraus- 

nach  unter  Formosus  Stephan  Bischof  geber  schon  bemeikte,  unter  Johann  X 

von  Anagni,    Sergius    von    Cäre    war,  abgefasst ,    der    sanctam    Romanam  et 

halte  ich  für  glaub-würdig.  da  sie  nicht  apostolicam  ecclesiam  nefariis  ausibus 

wohl  erfunden  sein  können.    Mit  den  usurpauit.     Düret    hat  bei  seiner  Ke- 

Weihen  des  Form    fiel  eben  auch  ihre  kUmpfung  Liudprands    diese  wichtige 

eigene  bischöfliche  Weihe.  (21010  Quelle  übersehen. 


IL  Die  Formosianisclie  Streitfrage.  25 

mutige  Erklärung  nicht  Wunder  nehmen ,  dass  der  blosse  Besitz 
des  Stuhles  Petri  noch  kein  Anrecht  auf  einen  himmlischen  Thron 
gebe,  dass  der  rechte  Nachfolger  Petri  auch  Nachfolger  seiner  Tu- 
genden sein  müsse  und  dass  man  den  unrechtmässigen  Geboten 
wölfischer  Oberhirten  auf  die  Gefahr  der  Exkommunikation  hin  den 
Gehorsam  weigern  dihfe.  Als  einzig  berechtigten  Austrag  aber 
dieser  unheilvollen  Zwistigkeiteu  schlugen  die  Verteidiger  des  For- 
mosus  die  Berufung  eines  allgemeinen  Konzils  und  zwar  unter 
Mitwirkung  der  Staatsgewalt  vor,'  denselben  Ausweg  mithin, 
der  sowohl  im  eilften  als  im  fünfzehnten  Jahrhundert  allein  geeig- 
net war,  die  Kirche  aus  unheilbarer  Spaltung  zur  Einheit  zurück- 
zuführen. 

Welche  von  den  beiden  streitenden  Parteien  in  dieser  Sache 
die  höhere  Gerechtigkeit  für  sich  hatte,  selbst  wenn  das  Kirchen- 
recht  der  andern  einige  Hinterthtiren  offen  liess,  kann  für  uns  nicht 
dem  geringsten  Zweifel  unterliegen  und  es  bleibt  ein  eitles  Bemü- 
hen aus  blinder  Verehrung  für  den  Stuhl  Petri  die  Handlungs- 
weise des  Sergius,  der  ja  übrigens  ein  thatkräftiger  Manu  gewesen 
sein  mag,  oder  gar  das  sinnlose  Wüten  Stephaus  VII  rechtfertigen 
zu  wollen.'^  Auch  hat  die  Nachwelt  im  Sinne  der  unterdrückten 
Partei  entschieden,  indem  später  Niemand  dem  vielgeprüften  For- 
mosus  seinen  Platz  im  Papstkataloge  streitig  machte.  Noch  im 
Laufe  des  zehnten  Jahrhunderts  kamen  jene  alten  Kirchengesetze, 
die  ihm  keine  Ruhe  im  Grabe  gelassen,  gegen  die  Versetzung  von 
Bischöfen,  als  eine  lästige  und  unpraktische  Schranke,  hauptsächhch 


(1)  Inf.  et  Def.  c.  28  (p.  50) :  proinde  nur  gerechte  Strenge  anerkennen  :  non 

necesse  est,  nt  auctore  deo  congrege-  secus  ac  ii  laudantur,  qui  viris  prin- 

tur  uniuersale  concilium  et   ad  instar  cipibus  aut  cognatis  atque  etiam  filiis 

magni  Constantini  intersit  regis  prae-  sontibus    non    pepercerunt  sed  de  eo- 

sentia   et    tunc    istiusmodi  scandalum  rum  criminibus  iuxta  lege?  vindietam 

sedabitur  et  ecclesiae  pax  instaurabi-  snmpserunt  (I).  Hefele  (Conciliengesch. 

tur;  vgl.  e.  30. ;  Deordinat.  c.38  (40):  IV,  552)   folgert   aus  der    Synode  des 

in  sacro  ordine,  quo  consecrati  sumus,  Sergius  gegen    die  Formosianer,    dass 

permanentes    praestolamur  uniuersalis  er  nicht    ,,so    schlecht"  gewesen    sein 

concilii  aequissimum  exameu ;  In  de-  könne,  wie    Liudpraud    ihn   schildert, 

fens.  Steph.  episc.  c.  4,  8.                 (2)  Sogar  eine    blosse    Phrase    aus  seiner 

Morinus,    der    Auxilius    den    Vorwurf  Grabschrift  (amat  pastoraominacuncta 

macht,  dass  ersieh  paruni  considerate  simul)  muss  zu  seiner  Rechtfertigung 

über  die  päpstliche  Gewalt  ausdrücke.  dienen, 
will  an  dem  Todtengerichtc  Stephans 


26  II-  J^iö  Formosiauische  Streitfrage. 

wohl  durch  den  Einfliiss  Pseiidoisidors,  ganz  ansser  Gebrauch.  Die 
Geschichtschreiber,  die  zuerst  diese  Ereignisse  berührten,  sind  For- 
mosus  günstig  gesinnt '  und  das  römische  Volk  bewahrte  ihm  eine 
theiinehmende  Erinnerung'. 


(1)  So    die    Ann.  Fuld.  S96,    Liud-  gere  possumus  etc.;    Benedicti  chron, 

piand.   ant.  I  c.  31:    Quantae    autem  c.  29:   Quanta  et  qualia  intentio  inter 

esset  auetoritatis    quantaeque    religio-  Ronianos  et  Formosus  papa  modo  ta- 

nis  papa  Formosus  fuerit,  hinc  colli-  ceamus. 


III. 

DIE  STßEITSCHEIFTEX  FÜR  FORMOSUS,    AUXILIUS 
UND  BISCHOF  STEPHAN  VON  NEAPEL. 

Nachdem  zu  Anfang  des  zwölften  Jahrhimderts  bereits  der 
Chronist  Sigebert  von  Gembloux  zwei  von  den  Streitschriften  des 
Aüxihus  für  den  Papst  Formosus  gekannt  und  einige  geschichtliche 
Notizen  daraus  entnommen  hatte/  blieben  dieselben  lange  unbe- 
achtet liegen  und  entgiengen  sogar  dem  Spürsinne  der  Magdeburger 
Centuriatoren,  die  sonst  ohne  Zweifel  den  wackeren  Auxilius  unter 
die  Zeugen  der  Wahrheit  eingereiht  haben  wwden.  Die  erste 
unmittelbare  Kunde  dieser  Litteratur  verdanken  wir  dem  Kardinale 
Cäsar  Barouius:  er  verötfeutlichte,  wie  er  es  von  PapjTius  Masson 


(1)  Sigebert.  de  scriptor.  ecclesiast. 
c.  112:  Auxilius  scripsit  dialogum  sub 
persona  infensoris  et  defensoris  diui- 
nis  et  canonicis  exemplis  muniturn 
contra  intestinam  discordiam  Romanae 
ecclesiae  seil,  de  ordinationibus  exor- 
dinationibus  et  superordinationibus 
Romanorum  pontificum  et  ordinatorura 
ab  eis  exordinationibus  et  superordi- 
nationibus. Bethmann  nannte  in  sei- 
ner Ausgabe  der  Chronik  Sigeberts 
(Sc'.r.  VI,  275)  auch  Auxilius  de  Fornio- 
siana  calamitate,  (unter  ■welchem  Titel 
er  den  Inf.  et  Def.  versteht)  unter 
den  Quellen  für  die  J.  900,903,  gleich- 
wohl ist  er  mit  Hirsch  (De  vita  et 
scriptis  Sigiberti  p.  76  — 79,  81)  der 
Ansicht  (p.  344  n.  42),  dass  Sigebert 
daneben  für  die  J.  900 — 907  ex  con- 
tinuatione  quadam  gestorum  pontifi- 
cum \\  ahrscheinlich  geschöpft  habe. 
Sig.  hat  aber  vielmehr  benutzt  für  900 
(Hie  Formosus  —  repetiturum)    In  de- 


fens.  Form.  I  c  4,  6,  für  902  (Hie — 
persequitur)  den  app.  und  (Legitur  — 
fecit)  I  c.  10,  für  903  (hie  —  praecepit. 
lohannes  —  fecerat)  den  app.,  für  905 
(hunc  —  inuasionem)  I  c.  1,  für  907  (ad 
Francos  —  haberenti  I  c.  1,  wozu  aus 
dem  app.  die  Bezeichnung  des  Sergius 
als  Bischofs  kommt.  Hiernach  bleibt 
ausser  den  Beiträgen ,  die  Liudprand 
geliefert,  noch  zum  .T.  900  die  Xotiz 
über  Marinus  übrig,  der  vielleicht  Inf. 
et  Def.  c.  20,  32  zu  Grunde  liegen 
mag.  Wahrscheinlich  also  lag  Sigebert 
eine  Handschrift  vor,  in  der  auf  die 
letztere  Schrift  ohne  besonderen  Titel 
die  andre  in  defens.  Formosi  p.  folgte, 
so  dass  er  beide  für  ein  Ganzes  hal- 
ten konnte.  Aus  Sig  giengen  diese 
Nachrichten  wieder  in  andere  Quellen 
über,  wie  Alberici  chronic,  a.  901,  903, 
907  (ed.Leibnit.  p.  239  246),  Araalr. 
Augerii  bist.  pont.  Rom.  (Eccard.  corp, 
bist.  ir.   1710  —  13). 


28  lii-   I^i^  Streitschriften  für  P'orniosus. 

erlialteii  hatte,  tiiiter  dem  Titel  Acta  Formosi  papae  den  einleiten- 
den Brief  des  Auxilins  an  Leo  von  Nola ,  die  Ueberschrlften  von 
30  Kapiteln  und  die  Kapitel  21)  nnd  30  des  Dialoges  Infensor 
et  Defensor.'  Der  Priester  Johannes  Morinns  entdeckte  sodann 
1641  auf  einer  Reise  zu  Toulouse  sowohl  jene  Schrift  "wie  die  nahe 
verwandte  de  ordinationibus :  später  im  J.  1655  gab  er  sie  beide  zum 
erstenmale  vollständig  nach  dem  Codex  eines  lothringischen  Klosters 
heraus ,  der  mit  einer  andern  Absclirift  Jacob  Birmonds  verglichen 
worden  war.'  Mabillon  fügte  dieser  Ausgabe  im  J.  lob  5  eine  von 
ihm  in  einem  Codex  von  Fecamp  neuentdeckte  Abhandlung  über 
denselben  Gegenstand  hinzu, ^  die  er  libellits  super  causa  et  negotio 
Formosi  papae  betitelte  und  mutmasslich  gleichfalls  dem  Priester 
Auxilius  zuschrieb.  Hieran  endlich  schloss  sich  die  von  Jos.  Bian- 
chini  17  35  veröffentlichte  Invectiva  in  Romam  in  etwas  lückenhafter 
Gestalt  und  ohne  jede  Angabe  der  handschriftlichen  Grundlage.'' 
So  weit  waren  unsere  Kenntnisse  von  dieser  Litteratur  gediehen, 
als  Rosshirt  auf  neue  Quellen  für  die  Formosianische  Streitfrage 
in  Bamberger  Handschriften  hinwies,  deren  Inhalt  den  Anlass  zu 
gegenwärtiger  Untersuchung  gegeben  hat. 

Indem  wir  zur  näheren  Prüfung  dieses  Inhaltes  unter  Berück- 
sichtigung des  schon  früher  bekannten  Materials  übergehen,  haben 
wir  zu  unterscheiden  zwischen  den  dem  Eugenius  Vulgarius  beige- 
legten Schriften,  die  in  zweiter  Reihe  zu  betrachten  sind,  und  drei 
andern  ohne  Angrabe   eines  Verfassers,   von   denen   so^rar   nur   die 


(l)  Annales  ecclesiastici  (Roniae  x\lle  4  Streitschriften  findet  man  jetzt 
1607)  XII,  957  fi". ;  ed.  Mansi  XV,  in  Einem  Bande  vereinigt  bei  Migne 
485.  (2)  loann.  Morinus  patrologiae  cursus  completus  t.CXXIX, 
commentar.  de  sacris  eccl.  ordina-  823 — 838,  1053  — 11 12.  Der  Leidener 
tionib.  ed.  Paris.  1655  p.  348  s(i.,  Codex  Vossianus  Q.  54  saec.  XI  ent- 
Antv-erp.  1695  p.  282  309.  (3)  hält,  wie  zuerst  Portz  l<^35  bemerkte 
Analecta  vctera  t.  IV,  610—624,  ed.  (Archiv  VII,  S71,  VIII,  .30),  nach  ge- 
ll Paris  1723  p.  28 — 31,  worauf  aus  fälliger  Mittheilung  des  Hrn.  IHblio- 
Morinus  die  beiden  Schriften  des  Au-  thekars  Dr.  du  Ilieu  f.  113 — 118  ohne 
xilius  folgen,  p  32 — 52.  Die  Ausgabe  üeberschrift  den  von  Mabillon  edicr- 
von  Morinus  ist  auch  in  der  Biblioth.  ten  Dialog  Petis  a  me  responderi  etc., 
patrum  Lugdunens.  t.  XVII  wiederholt.  f.  118 — 136  den  Inf.  et  Def.  ohne 
(4)  Anastasii  Pibliothec  de  vitis  Ro-  üeberschrift  und  ohne  den  Brief  an 
man  pontif. ,  Romae  1735,  t.  IV  p.  Leo  sofort  mit  cap.  1  beginnend  und 
LXX — LXXIV:  nähere  Erläuterungen  wie  bei  Morinus  mit  accipere  non 
sollten  vielleicht  im  fünften  Bande  potuerunt  schliessend. 
nachfolgen,    der  nicht  erschienen   ist. 


in.  Die  Streitscliriften  für  Formosns.  29 

zweite  einen  Titel  fülirt.  Unzweifelhaft  sind  diese  drei  namenlosen 
Schriften  gleiches  Ursprunges :  hinsichtlich  der  beiden  ersten  erhellt 
dies  schon  daraus ,  dass  in  der  zweiten  ausdrücklich  auf  die  erste 
Bezug  genommen  wird,'  in  allen  dreien,  zumal  aber  in  der  zweiten 
und  dritten  kehren  ferner  grossentheils  dieselben  Citate  in  derselben 
Fassung  wieder."  Noch  entscheidender  endUch  ist  der  Umstand, 
dass  ausser  manchen  einzelnen  Wendungen  längere  Ausführungen 
sich  an  allen  drei  Orten  wörtlich  wiederholen,  doch  zugleich  in  der 
Weise  umgestellt  und  in  einen  andern  Zusammenhang  eingefügt, 
wie  wir  dies  nur  dem  Verfasser  selbst,  nicht  einem  Abschreiber  zu- 
trauen können.^  Hiebei  ist  sogleich  hinzuzufügen ,  dass  alles,  was 
Avir  von  den  drei  Abhandlungen  unseres  Codex  bemerkt  haben, 
seine  volle  Anwendung  auch  auf  den  Dialog  Infensor  et  Defensor 
findet,  wie  man  ja  von  jeher  diesen  mit  der  Schrift  De  ordinatio- 
nibus  in  engste  Verbindung  gebracht  hat/ 

Von  den  soeben  zusammengestellten  vier  Werken  beziehen 
sich  drei  ausschhesshch  auf  die  AVeihen  des  Papstes  Formosus, 
das  vierte  verteidigt  zwar  zunächst  die  Rechtmässigkeit  des  gleich- 
zeitigen Bischofs  Stephan  von  Neapel,  dessen  Fall  ein  ganz  ähn- 
licher war,  daneben  aber  nimmt  es  sich  ebenfalls  jener  AVeihen  an. 
Der  Name  des  gemeinsamen  Verfassers ,  den  unsere  Handschrift 
verschweigt,  ergibt  sich  aus  einem  dem  Inf.  et  Def.  als  Vorrede 
vorangeschickten  Briefe,  in  welchem  der  Priester  Auxilius  dem 
Bischöfe  Leo  von  Nola  entgegnet,  dass  er  auf  seine  Aufforderung 
sich  der  Verteidigung  der  Formosianischen  Weihen  wider  die  An- 
fechtungen  der  Gegner    unterziehen   wolle.     Derselbe   Auxilius   er- 

(1)  In  defens.  Stephani  episc.  c.  6.  et  def.  c.  5  longe  incomparabiliter  me- 
(2)  Besonders  auffällig  ist  dieser  Zu-  lius,  c.  18  longe  incomparabiliter  aliud 
sammenhang  zwischen  der  Schrift  in  mit  in  def.  F.  1  c.  8  u.  s.  w,  (4) 
defens.  Stcph.  episc.  und  der  de  or-  Bei  Morinus  folgt  in  dem  inf.  et  def. 
dinat.,  wie  aus  den  von  mir  gegebenen  am  Schlüsse  von  c.  32  ein  Anhang 
Nachweisungen  hervorgeht,  jene  hat  Interrogatio  super  his  qui  primo  per 
auch  nicht  ein  einziges  selbständiges  uim  etc. ,  von  dem  der  Herausgeber 
Citat.  Auf  derartige  Uebereinstini-  nicht  bemerkt  hat,  dass  es  ein  beson- 
mungen  habe  ich  auch  sonst  aufmerk-  deres  Stück  au'^macht  und  von  ihm 
sam  gemacht.  (3)  Solche  Parallel-  selbst  bereits  vollständiger  als  Prae- 
stellen  finden  sich  in  defens  Formosi  fatiuncula  der  ganzen  Schrift  voraus- 
1  c.  8.  9,  12,  II  0.  8,  9,  11,  woselbst  geschickt  worden  war.  Derselbe  Auf- 
sie angegeben  sind.  Vgl.  ferner  de  satz  aber,  etwas  umgearbeitet,  findet 
ord.  c.  27  :  His  ita  de  compendio  prae-  sich  in  unserem  Codex  als  c.  39  von 
libatis    mit  in   def.  Form.  I  c.  5,  inf  de  ordin. 


30 


lil.    Auxilius. 


scheint  in  den  Ausgaben  als  ^'el•fasser  der  Schrift  De  ordinat., 
welche  er  vielleicht  dem  Bischof  von  Nola  sogar  zugleich  mit  jener 
andern  übersandte/  doch  bleibt  es  allerdings  zweifelhaft,  ob  sein 
Name  hier  in  den  Handschriften'^  genannt  wird  oder  nur  auf  Ver- 
mutung der  Herausgeber  beruht.  Wenn  nun  auch  der  Brief  an  den 
Bischof  von  Nola  schon  zum  Erweise  genügt,  so  vermag  er  freilich 
den  Argwohn  nicht  ganz  niederzuschlagen,  dass  der  Name  Auxilius 
nur  ein  gemachter  und  erborgter  sei.^  Diese  Annahme  würde  dann 
gänzlich  ausgeschlossen  sein,  wenn  wir  in  einem  Priester  Auxihus 
zu  Monte  Cassino,  der  eine  Auslegung  zur  Genesis  verfasste,  den 
unsrigen  wiederfinden  dürften.  Hiedurch  erhielten  wir  zugleich 
Aufschluss  über  den  Ort,  wo  er  sein  Leben  geendet  hat. 

Wie  der  Name  ein  unsicherer  bleibt,  so  sind  es  gi'össtentheils 
nicht  minder  die  weiteren  Lebensverhältnisse  unseres  Autors.  Dass 
er  nicht  aus  ItaHen  stammte,  sondern  aus  der  Ferne  nach  Rom  ge- 
pilgert war,^  um  dort  durch  Formosus,  also  zwischen  891  und  896, 
die  Priesterweihe  zu  empfangen,  sagt  er  mehrmals  ausdrücklich, 
und  hebt  mit  Nachdruck  die  Unbilligkeit  hervor,  die  darin  lag, 
dass    auch    die  Fremden  ihrer  Weihen  beraubt  werden  sollten ,    da 


(1)  In  dem  Briefe  an  Leo  heisst 
es:  Xihilominus  aiitem  cogis  nie  obiec- 
tionibus,  quas  aduersus  eunidem  For- 
mosum  papam  eiusque  ordinationes 
quidam  obiiciunt  dialojifico  schcmate 
breuitcr  respondere.  Misi  quod  iam  in 
opuscnlo  eiusmodi  altercationis  cau- 
satus  sum.  Attamen  quia  de  nna  auiü 
materia  diuersae  conliciuntur  species, 
quae  diuersis  hominum  uoluntatibus 
placeant .  .  faciam  quod  hortaris.  Da 
in  der  Handschrift  des  Morinus  De 
ordin.  als  erstes  Buch  vovangiong-,  so 
kann  es  um  so  mehr  die  in  dieser 
Vorrede  erwähnte  frühere  Schrift  sein, 
als  dieselbe  offenbar  nicht,  wie  die 
neue ,  in  dialogischer  Form  abg-efasst 
war.  (2)    Die    beiden  Bamberger 

Handschriften  nennen  wenigstens  kei- 
nen Namen.  (3)  Mabillon  (vet. 
anal.  p.  3'2i  fügt  zweifelnd  hinzu:  Ac- 
tum an  verum  nomen.  Ang.  Mai  be- 
nutzte die  ungedr.  lat.  Glossen  eines 
Auxilius  presbyter  saec.  IX  (Spicileg. 
Rom.  IX  app.  V.  19.  24,  43,  5ßl,  der- 


selbe erwähnt  in  einem  Kataloge  von 
Monte  Cassino  handschriftlich  Auxilii 
presbyteri  quaestiones  (eb.  V,  p.  XXl, 
222 1.  Das  nämliche  Werk  kannte 
schon  Mabillon  (aunal.  ord.  S.  Bened. 
III.  325)  als  quaest.  in  Genesim  in  137 
Kapiteln  mit  den  Anfangsworten  :  Inc. 
Prologus  Auxilii  presbyteri.  Omnis  di- 
uina  scriptura  bipertita  est  etc.  In 
dem  Xecrol.  Casinense  findet  sich  zu 
VIII  Kai.  Febr.  Auxiliiis  diaconus  et 
monachus.  (4)  In  def  Form.  p. 

I  c.  3,  9,  11,  II  c.  8:  Inf  et  Def.  c.  1: 
mihi  autem,  qui  de  longinquis  torra- 
rum  spatiis  ad  apostolorum  limina  pro- 
fectus  sum  et  sacram  ordinationem  . . 
magis  ab  apostolo  Petro  quam  ab  eins 
uicario  suscepi ;  c.  20 :  Formosus ,  ut 
dixi,  non  ad  me,  id  est  ad  ordinatio- 
nem quam  fecit,  sed  ad  eos  pertinet, 
qui  eum  elegerunt ;  c.  31:  Inf...  cum 
sis  homo  exterae  gentis  et  apud  nos 
humanae  uitae  subsidiis  indigeas,  wo- 
rauf er  sich  als  Priester  bezeichnet. 


III.  Auxilius.  31 

sie  doch  den  von  ganz  Rom  anerkannten  Papst  notlnvendig  für 
den  rechtmässigen  halten  mussten.  Zur  Zeit  der  Wahl  dieses 
Papstes  aber  scheint  er  sich  noch  nicht  in  Rom  befunden  zu  haben.' 
Aus  jenem  Umstände  hat  man  schon  früher  fränkische  Abkunft 
gefolgert:  eine  Mutmassiing,  die  jetzt  durch  die  Anführung  eines 
deutschen  Wortes  nicht  wenig  verstärkt  wird."-  Jedenfalls  muss 
aber  xluxihus  als  Priester  ItaHen  zu  seiner  zweiten  Heimat  erkoren 
haben,  die  genauen  Angaben  über  die  römischen  Vorgänge  lassen 
auf  einen  Aufenthalt  in  der  Xähe  Roms  schliessen,  wie  auch  die 
ihm  geläufige  Bezeichnung  als  Franken  für  alle  dem  fränkischen 
Reiche  vormals  einverleibten  Italiener  dem  unteritalischen  Sprach- 
gebrauche entspricht.^  Auf  Neapel  als  Wohnort  weist  ferner  der 
persönliche  Antheil  und  die  nähere  Bekanntschaft,  die  Auxilius  mit 
dem  Bischöfe  Stephan  von  Neapel  verband,  die  zweimalige  Er- 
wähnung dieser  Stadt  an  Orten,  wo  dies  eben  nicht  nöthig  gewe- 
sen wäre,  die  Berufung  auf  das  Zeugnis  eines  Neapohtanischen 
Archidiakonus  ''  und  die  Freundschaft  mit  dem  benachbarten  Bischöfe 
von  Nola.  Auf  Beziehungen  zum  griechischen  Reiche,  dem  Neapel 
damals  dem  Namen  nach  angehörte,  deutet  die  Anführung  einer 
Thatsache  aus  der  Regierung  des  Kaisers  Basihus.^  Eben  dies 
Verhältnis  zu  Byzanz  gewährte  der  Stadt  Neapel  Rom  gegenüber, 
dem  es  sich  ohnehin  an  Glanz  und  Reichthum  beinahe  gleich  dünkte.'^ 
eine  freiere  Stellung,  die  bisweilen  eine  offen  feindliche  wurde,  wie 


(1)  In  dem  inf.  et  def.  c.  26  bezieht  pene  Italiae  praesules),  II  c.  1,  append. 

er  sich  für  die  Weihe   des  Form,  auf  (rex  Francorum  für  Lambert);  Schrei- 

die,  qui  praesentcs  fuerunt.               (2)  ben  an  Leo  v.   Nola:    mirificae  soler- 

SchonMorinus  (p.  2S2)  bemerkt :  Fran-  tiae  Francos,    Vgl.  mit  diesen  Stellen 

cum  fuisse  vix  dubitari  potest,  Köpke  die  von  mir    lOstfränk.  Gesch.  II,   IS 

(de  Tita  Liudpr.  p.  76)  nennt  ihn  irr-  A    46j    aus  d- n  unteritalischen  Chro- 

thümlich  Xolanus,  v.  Döllinger  (Papst-  nisten  gesammelten,  in  denen  überall 

fabeln   S.   120)    dgl.    einen    römischen  die  SpoletinerFranken  heisscn  (s.auch 

Presbyter.      An     der     entscheidenden  eb.  S.  253  A.  59)           i4)  In  def.  Form. 

Stelle    in  defens.   Foi-m.  II  c.   8    wird  I  c.  1, 4-              (5)    De  ordinat    c.  39; 

eine  Wendel  iwindile  ahd.)  oder  Garn-  vgl    auch  die  Beziehung  auf  Konstan- 

TN-inde  erwähnt.    Statt  des  anlautenden  tinopel  in  def.  Form.  I  c.  S.               (6) 

im  steht  in  der  Handschr.  auch  sonst  Tita  S.   Athanasii  c.  1   iMuratori  scr. 

ein    blosses    u.    z.  B.    in    den  Xamen  rer.  Ital.  11",    1052^:     Xeapolis  .  .  ita 

Walpert,   Waifar.                  (3)    In  def.  praepotens  et  amoena  est  in  structurae 

Form.  p.  I  c.  1.4,  S.  11  (vgl.  mit  dieser  seil,    munitionibus,  situ  suburbano  et 

Gegenüberstellung  Eomanae    ecclesiae  christicolarum  interius  degentinm  reli- 

—  Francorum  inf.   et  def.  c.  29:   non  gione,  ut  in  Hesperia  post  Romanam 

solum  Romuleac    ciuitatis    sed    omnes  urbem    nulli    reperiatur    esse  inferior. 


32  ^^^-   Auxilius. 

denn  namentlich  die  Neapolitanischen  Heermeister  trotz  aller  päpst- 
lichen Abmahnungen  Tvdederholt  Bündnisse  mit  den  Saracenen 
schlössen.  Hier  also  mochte  Auxilius  am  sichersten  seine  Ansich- 
ten und  sein  Recht  auch  gegen  den  heihgen  Vater  mit  Freimut 
und  Unabhängigkeit  verfechten,  ^Yährend  die  reichgesegnete  Stadt, 
der  gepriesene  Sitz  der  ]\Eldthätigkeit  und  erbarmenden  Liebe '  dem 
nordischen  Fremdhng  gern  eine  gasthche  Zelle  und  geistliches  Brot 
gewährte. 

Fragen  wir  ferner  nach  dem  Zeitjiunkte  der  Abfassung  unserer 
Schriften,  um  darnach  die  Lebenszeit  des  Autors  zu  ermessen,  so 
steht  zunächst  im  Allgemeinen  fest,  dass  er  in  ihnen  allen  gegen 
die  Beschlüsse  der  von  Sergius  HI  berufenen  Synode  kämpft,  der 
er  selbst  seine  Mitwirkung^  trotz  der  päpsthchen  Ladung  versagt 
hatte.  Wann  diese  Synode  zusammentrat,  ist  leider  anderweitig 
nirgend  überliefert.  In  der  ersten  und  zweiten  Streitschrift  unseres 
Codex  wird  Sergius  als  regierender  Papst  ausdrückUch  genannt, 
ja  z.  Th.  angeredet,^  noch  deuthcher  aber  heisst  es  in  den  im  An- 
hange der  ersten  folgenden  geschichthchen  Bemerkungen  über  die 
Päpste,  dass  damals  seit  Johann  VIII,  d.  h.  seit  SS2,  26  Jahre 
vei*flossen  seien.  Hieraus  folgt,  dass  die  Abhandlung  In  defens. 
Formosi  im  J.  908  verfasst  sein  muss.  Unmittelbar  au  dieselbe 
schliesst  sich  die  Verteidigung  Stephans,  die  wir  schon  deshalb 
nicht  viel  später  setzen  düifen,  weil  dieser  Bischof  von  Neapel, 
dessen  Tod  unlängst  erfolgt  sein  soll,  bereits  vor  dem  J.  907  starb.' 
Von  den  beiden  andern  schon  länger  bekannten  Schriften  des  Auxi- 
lius nennt  die  eine  in  ihrer  erweiterten  Gestalt  die  Kaiser  Leo 
und  Alexander  als  lebende  Personen"  und  fällt  mithin  vor  912,  beide 


(1)  Ib.  C.5   (p.  1054:1:  in  qua  etiam  uocem   lupi    cucurrit  ouis,    et  ego  ad 

indigenae  et  inquilini  non  circumoTin-  synodum  illam  occurreve  debui.         (3) 

do  domos  in  peregrinonim  habitu  sti-  In  defens.  Form    I  c.  3  u.  a  a.  0.,  In 

pem  publice  expetunt,  sed  loco,    quo  defens.  Steph    c.  4  (4l  Ib    c.  1 

commorantur,  omnia  necessaria.   quae  Dass  Stephan  v(ir  907  starb,  geht  aus 

desiderant  aninio,  abundantissime  per-  einer  Urkunde  seines  Nachfolgers  Athu- 

cipiunt;  C.6:   ciuitas  haec  ciuitas  lui-  uasius  III    aus    diesem  Jahre    hervor, 

sericordiae  et  pietatis  est,    hinc  inde  welche  Ughelli    (Italia  sacra  VI,    124 

uallata  omni  bonitate.  (2i  Inf.  — 126)  fälschlich  unter  das  J. 937  stellt, 

et  Def.  c,  12  (p.  45):   Inf.  Apostolicus  vgl    über  die  richtige  Zeitbestimmung 

pontifex    uocauit    te  ad  synodum,    tu  Aless    di  Meo  annali  del  regno  di  Xa- 

uero  iussionem  cius  contemnens  occur-  poli  V.   130  — 133.  (5)  C.  39.  In 

rere    noluisti.     Def.   Si    aliquando    ad  der   Zeitbestimmujig    folge    ich    Krug 


III.   Aiixilius.  33 

2:eben  überdies '  den  seit  den  ersten  AYeilien,  d.  h.  seit  der  Thron- 
besteigung des  Papstes  Formosus  vei-flossenen  Zeiti-anm  auf  obnge- 
tabr  zwanzig  Jaln'e  an ,  wodurch  wir  auf  das  Jahr  9 1 1  geführt 
werden,  oder,  wenn  wir  es  nur  mit  einer  runden  Summe  zu  thun 
haben,  auch  wohl  auf  eines  der  vorhergehenden.  Der  Bischof  Leo 
von  Xola  gewährt  uns,  im  übrigen  völhg  unbekannt,  keinen  An- 
haltepunkt  füi'  die  Zeitrechnung. 

Noch  eine  andere  Erwägung  leitet  darauf  hin,  alle  \ier  Streit- 
schriften des  Auxihus  ihrem  Ursprünge  nach  nahe  zusammen  zu 
rücken.  Dieselben  sind  nämlich  sämtlich,  wie  aus  gelegentlichen 
Andeutungen  sich  ergibt,  Ei-wiederungen  auf  die  Angriöe  eines  ab- 
sichtlich ungenannten  litterarischen  Gegners."  Wir  erfahren,  dass 
dieser  wie  Auxihus  ursprünglich  ein  Vorkämpfer  der  Formosianer 
war  und  ihre  Sache  in  zwei  Schriften  verteidigte,  von  denen  die 
eine  in  Apulien,  die  andere  geraume  Zeit  nachher  in  Xeapel  ver- 
fasst  -vMU'de,  später  aber  trat  er  zur  Partei  des  Sergius  über,  der 
ihn  eidlich  verpflichtete,^  nunmehr  mit  allen  Kräften  seine  früheren 
Genossen  zu  bekämpfen.  Seinen  Abfall  zu  beschönigen ,  erklärte 
er  jetzt  lügnerischer  Weise  sein  früheres  Auftreten  für  erzwungen. 
Nach  einer  vielleicht  später  hinzugefügten  Stelle  überlebte  Auxilius 
diesen  seinen  Widersacher.^ 

Sehen  wir  uns  die  Persönlichkeit  unseres  Autors  näher  an,  so 
ist  vor  allem  seine  kühne  und  unabhängige  Gesinnuug  rühmend 
hervorzuheben,  die  ihn  bei  aller  Ehrfurcht  vor  der  Heiligkeit  des 
päpstlichen  Stuhles   oder  vielmehr   gerade   wegen   dieser   Ehrfurcht 


(Chronologie     der     Byzantier     S,     9,  |2)  Dass  er  seinen  Xamen  nicht  nen- 

92 1  nen  wolle,  sagt  Auxilius  In  def.  Form. 

(1)    De    ordinal,  c    2S:    Qua  de  re,  II  c.  S,  De  ordin.  c.  43  gegen  Ende, 

qui  praefatam  Ordinationen!  falsam  et  (3)  Inf.  et  Def.  c.  32 :  Inf.  Calcata  re- 

inanem    esse    uel  fuisse  confingunt  .  .  uerentia  . .  nie  periurinm  incurrere  as- 

quid  aliud  quam  Italie  regiones  longe  seris  in  eo,  quod  iureiurando  spopondi, 

lateque  ecce  iam  circiter  uiginti  annos  ut  seeundum  meum  posse  ordinationem, 

absqiie     christiana     religione    uixisse  quam    Formosus  fecit,    subuertam.   .  . 

garriunt;  Inf.  et  Def.  c.  14  :  sub  huius-  Def...  iam  non  inuitus,    sed  quibus- 

cemodi    occasione    cogitis    me    negare  dam    placere    desiderans    iurasti ,    ut 

sacerdotium ,    quod    ecce    iam  circiter  eamdem  ordinationem  seeundum  tuum 

uiginti    annos    per    totam    Ausoniam  posse  subuertas.     Auf  diese  Vcrpflich- 

domini  saluatoris  regit  ecclesiam.  Diese  tung  bezieht  sich  auch  c.  11   und  De 

gleichlautende  Zeitbestimmung  bestä-  ordin.  30,  31.  (4)    De  ordinat, 

tigt    unsere    obige    Ansicht    über    die  c.  43  am  Schlüsse,  vgl.  am  Anfange, 

Zusammengehörigkeit  beider  Schriften.  wo  von  seinen  Schriften  die  Eede  ist 
Auxilius  und  Vulgarius.  ;^ 


34 


III.   Auxiliiis. 


(lennocli  den  lierbsten  Tadel  {lepreii  seine  unwürdigen  Inliaber  und 
iln-e  Verkelirtlieiten  ansspreclien  lässt.  In  diesem  Geiste  wagte  er 
es  trotz  der  päpstlichen  Exkommunikation  Messe  zu  lesen,'  weil  er 
die  ihm  reclitmässig  ertlieilte  Priesterweihe  für  unvertilgbar  hielt 
und  erwartete  Erlösung  der  Kirche  aus  den  sie  zerrüttenden  Wirren 
nur  von  dem  Himmel  und  einem  allgemeinen  Konzile,  nicht  von 
den  Nachfolgern  Petri.  Die  Schriften  des  Auxilius  empfehlen  sich 
ferner  durch  ihre  im  Ganzen  klare  und  reine  Sprache,  durch  Leben- 
digkeit und  rednerischen  Schwung  der  Darstellung,  obwohl  andrer- 
seits, wie  er  selbst  eingesteht,  ihre  Breite  und  vielfache  Wieder- 
holungen ermüden. - 

Von  klassischen  Anklängen  finden  sich  fast  nur  ein  paar  Ci- 
tate  aus  Vergil,^  dagegen  ist  der  Verfasser  in  der  Bibel  wohl- 
belesen.'' Er  kennt  aus  verschiedenen  ihrer  Schriften  die  wich- 
tigsten Väter  der  lateinischen  Kirche,'^  zumal  Augustinus,  Hieronymus, 
Gregor  den  Grossen,  Isidor,  Oi)tatus  von  Mila,  ferner  Hilarius  von 
Poitiers,  Sulpicius  Severus,  Prosper  von  Aquitanien  und  Gregor 
von   Nazianz.      Für   die   Kirchengeschichte  ^   lagen   ihm   Cassiodors 


(1)  Inf.  etücf.  c.  14:  Inf.  Quomodo 
paruipendens  apostolicam  excommuni- 
cationem  celebrare  inis.sarum  solemnia 
praesumpsisti?  Def.  lila  equidem  cx- 
communicatio,  quae  ad  sacrilcgimn 
comniittendiim  pertinet,  pro  niliilo  du- 
cenda  est  et  nullatcniis  obseiuanda. 
Auch  die  bist,  literaire  de  France  (VI, 
122  — 127)  rühmt  an  ihm,  dass  er 
avec  beaucoup  de  liberte  rede.  (2) 

Ib.  c.  15:  Inf.  Hanc  apostoli  senten- 
tiam  ecce  iam  bis  obiiccrc  non  uitasti. 
Def.  Si  quando  necessitas  incumbit, 
non  dico  bis  aut  ter,  sed  etiam  cen- 
ties  unum  idemque  testimonimn  sini- 
stris  argumentationibus  fidentcr  oppo- 
nam  nee  immerito ;  agonista  enim 
contra  diuersa  inimicorum  iacula  uno 
utitar  clypeo.  (3)  Er  citiert  am 

Schlüsse  von  de  ordin.  Aon.  XI,  104, 
in  dem  Inf.  et  Def.  c.  30  Aen.  III,  41, 
42.  (4)  Die  Abweichungen  von 

der  Yulgata  weisen  hie  und  da  auf 
ältere  Uebersetzungcn  der  Hibol  hin, 
scheinen  aber  doch  vorwiegend  nur 
durch  üngenauigkeit  veranlagst.         (5) 


Von  Augustin  werden  benutzt:  Schrei- 
ben au  den  Bisch.  Auxilius,  de  natura 
boni  contra  Manichaeos ,  de  baptismo 
contra  Donatistas,  de  correptione  et 
gratia,  contra  litteras  Petiliani,  contra 
Parmenianum  donatistam  und  Sermo 
in  festivit.  S.  Laurentii;  von  Hiero- 
nymus dialog.  advers.  Luciferiano.s, 
opist.  ad  Damasum ,  commentarii  in 
Matthaeum  ;  von  Gregor  einige  Schrei- 
ben des  Ilegistrum  und  Homilien,  von 
Isidor  Synonyma  und  sententiar.,  von 
Optatus  de  schismate  Donatistarum, 
von  Hilarius  contra  Constantium  im- 
peratorem  .  von  Sulpicius  eine  Stelle 
aus  der  Y.  b.  Martini,  von  I'rosper 
ein  Distichon  aus  den  Sentenzen,  von 
Gregor  von  Nazianz  sein  Leben  und 
Homilien.  (6)  Auxilius  schöpfte 

nicht,  wie  Morinus  (p.  2SGl  am  Rande 
seiner  Ausgabe  bemerkt  für  c.  2,  3  de 
ord.  aus  der  Kirchengesch.  des  Sokra- 
tes  unmittelbar,  sondern  nur  mittelbar 
durch  Cassiodor.  Daher  ist  auch  die 
Anführung  des  Eusebius  entlehnt.  Von 
dem    über    pontificalis    kannte    er  die 


III.   Auxilius  35 

liistoria  tripartita  und  die  römischen  Papstleben  vor,  sowie  die 
Akten  des  h.  Genesins;  auch  ans  der  Chronographie  des  Theophanes 
wird  eine  Stelle  angeführt.  Für  das  Kirchenrecht  bezieht  er  sieh 
theils  auf  die  echten  Konzilienakten  und  Dekretalen  nach  der  Dio- 
nysischen Sammlung,  theils  und  hauptsächlich  aber  auf  Pseudoisidor. 
Besonders  die  letzteren,  z.  Th.  aber  auch  die  andern  Citate,  z.  B. 
die  Bibelsprüche,  zeichnen  sich  durch  grosse  Ungenauigkeit  in  der 
AA'iedergabe  des  Wortlautes  aus,  als  ob  sie  nur  auf  dem  Gedächtnis 
beruhten,  einmal  findet  sich  sogar  ein  ganz  fremdartiger  Zusatz.' 
Ob  Auxilius  mit  der  griechischen  Sprache  vertraut  war,  ist  nicht 
klar  zu  ersehen. 

Von  den  vier  Schriften  unseres  Autors  wird  als  die  inter- 
essanteste ohne  Zweifel  die  erste  von  uns  neu  herausgegebene  gel- 
ten müssen ,  weil  sie  am  meisten  geschichthche  Thatsachen  enthält 
und  den  persönlichen  Antheil  des  Verfassers  am  lebendigsten  her- 
vorti'eten  lässt.  Ganz  arm  an  histoiischer  Ausbeute  ist  die  Schrift 
über  die  Weihen ,  die ,  fast  ganz  aus  Beweisstücken  zusammenge- 
setzt, nur  in  ihrer  jetzt  mitgetheilten  weiteren  Redaktion,  die  einer 
etwas  späteren  Bearbeitung  anzugehören  scheint,  einige  Aufklärung 
bietet.  Weit  persönhcher  in  seiner  Haltung  und  darum  ergiebiger 
ist  hingegen  der  in  Form  eines  Zwiegespräches  verfasste  Infensor 
et  Defensor,  durch  den  Auxihus  die  bischöfliche  Würde  des  ihm  be- 
freundeten Leo  von  Xola  in  Schutz  nimmt.'- 

Xäheres  Eingehen  erheischt  noch  die  Verteidigung  des  Bi- 
schofs Stephan  von  Neapel,  die  uns  eine  Eeihe  neuer  That- 
sachen lehrt.  Wenn  dieser  Schrift  ein  zustimmendes  Schreiben 
von  zwei  Geistlichen  aus  Benevent,  einer  durch  ihre  gelehrten 
Männer   ausgezeichneten    Stadt, ^    angehängt   ist,    so   glaubte  Ross- 


V.  Symmachi,    Liberii,  Stephani  lY.  in  dem  inf.  et  def.   c.  31   angef.  Stelle 

Ueber  Theophanes  s.  die  Beschreibung  des  Pseudo-Calixtus,  dass  sie  sich  nicht 

der  Handschrift.    DieUebersetzung  des  vorfinde,  aber  mit  Unrecht,  s.  Calixt. 

Auxilius  stimmt  zwar  ziemlich  gut  mit  ep.  c.  3,   16  p.  136,   140.  beide  Stellen 

dem  griechischen  Urtexte,  keineswegs  freilich  überaus  ungenau  citiert.         (2) 

aber  mit  der  lat.  Version  des  Anasta-  Schreiben  an  Leo  (p.  40  ed.  Mabillon)  : 

sius   überein   und    ist  also  von  dieser  Missa    legatione    asseris    te    uiolentas 

unabhängig.  pati  oppressiones,  ut  episcopale  sacer- 

(l)  In  def.  Form.  I  c.5  zu  Pseudo-  dotium     quod    olim    a    papa  Formoso 

fabian  vgl.  Decr.  Damasi  c.  19  p.  505.  suscepisti,  quasi  nihil  sit,  irritura  fa- 

Morinus  (p.   307)    bemerkte   zu    einer  cias.  (3)  Ib.:  Qua  ex  causa  fa- 

3* 


36 


111.   Bischof  Stophan  von  Nen])ol. 


hirt '  in  einem  von  beiden,  Rodelgrim,  den  Namen  des  ungenannten 
Autors  der  naclifolgenden  Sammlung  entdeckt  zu  haben,  auf  Avelcbe 
dieser  Brief  doch  gar  keinen  Bezug  hat:  icli  kann  darin  nur  ein  Gut- 
achten sachverständiger  Freunde  finden,  welches  Auxilius  zur  Stütze 
seiner  Auffassung  eingeholt  hat.  Dass  dasselbe  aber,  wie  die  Ueber- 
schrift  lehrt,  nach  Neapel  geschickt  AAiirde,  verstärkt  unsere  oben 
ausgeführten  Gründe  für  diesen  Ort  als  Wohnsitz  des  AuxiUus. 

Stephan  ist  bekannt  als  jüngerer  Solin  des  Ileermeisters  Ser- 
gius  von  Neapel  und  seiner  Gemahlin  Drosa  und  als  Bruder  des  h. 
Athanasius.'  Der  Gastalde  Landolf  von  Sessola,  Sergius  Schwieger- 
sohn ,  bei  dem  er  sich  nachmals  auflüelt ,  war  mithin  sein  Schwa- 
ger.^ Die  gelelirte  Bildung,  welche  an  Sergius  selbst,  an  seinem 
dem  Laienstande  angeliörigen  Sohne  Gregor  und  an  Athanasius 
gerühmt  wird,"*   empfieng  sicherlich  aucli  Stephan:    die   griechische 


teris  te  . .  Bencucntauac  ciiütatis  neri- 
tos  consuluissc  uiros  eorumque  con- 
sulta  apud  tc  scripta  retinere;  Chron. 
Salernit.  c.  122  (Scr  JII,  534):  triginta 
duübus  philosüHs  illo  in  tempore  (sc. 
Lodoguici  11)  Eenciientum  liabuisse 
perhibetur,  angef.  von  (iiesebrecht  iDe 
litter.  studiis  ap.  Italos  p.  15).  Das 
Kloster  des  h.  Modestus  zu  B. ,  dem 
Eüdelgrim  angehörte,  bestand  schon 
im  8.  Jahrh.,  s.  Leonis  chronic.  Casi- 
nens.  1.  I  c.  9  (Scr.  VII,  587). 

(1)  Kirchenrechtl.  Quellen  S.  l*^,  27. 
(2)  Auxilius  erwähnt  nur  die  Her- 
kunft Stephans  aus  Neapel  (c.  2). 
In  der  Y.  S.  Athanasii  c.  8  heisst  es 
von  (li;u  Kindern  des  Sergius:  duo 
uero  episcopalc  sortiuntur  ministerium, 
c.  25  :  uir  sanctus  . .  Surrentuin  deue- 
nit.  Quadam  uero  die  dum  iu  cadem 
nrbo  cum  Stephano  episcopo  fratre 
suo  residevet  etc.  iMuratori  scr.  rer. 
Ital.  ir,  1055,  1063).  In  einer  Urk. 
vom  J.  907  erwähnt  der  Konsul  (xre- 
gor  einen  Bcschluss,  den  er  una  cum 
dompno  Stephano  sanctissimo  episcopo 
patruo  nostro  ausgefühi't  (Ughelli  lt. 
Sacra  VI,  125).  In  der  Inventio  S. 
Sossii  (Acta  sct.  Sept.  VI,  879)  sagt 
St. :  domnus  Athanasius  episcopus 
sanctae  memoriae  germanus  meus.  (3) 
Auxilius  IC.  1)  nennt  Landolf  einen 
cognatus  (cognato  it.)   Stephaus.    Dies 


bestätigt  Erchempert  c.  27  :  Sergius 
mag.  mil. . .  misit  duos  liboros  suos  . . 
et  I^andulfum  generum  suum  Suessu- 
lanum ;  c.  23:  (Landolfus)  annitente 
sibi  Sergio  mag.  mil.,  quia  socer  erat 
illius,  nunc  usque  retinct  eam  isc.  Sues- 
sulam.)  (4)   Schon  Äthan.  Vor- 

gänger Johann  schrieb  so  scliön,  dass 
er  ab  omnibus  lohannes  Scriba  noca- 
retur  und  Codices  uero  manu  propria 
ntiles  et  plures  descripsit  (loh.  Diac. 
chron.  episc.  Ncapol.,  Acta  sct  Apr.  I, 
32,  33).  Von  Sergius  sagt  die  V.  S. 
Äthan,  c.  7:  literis  tam  Graecis  quam 
Latinis  fauorabiliter  eruditus  est,  so 
dass  er  geläufig  aus  einer  Sprache  in 
die  andere  übersetzte,  von  Gregor  c.  8 : 
in  Graeca  Latinaque  lingua  j)rritissi- 
mus,  von  Äthan,  c.  9:  proficieutciu 
quotidie  in.  .literarum  eruditione, c.l2  : 
Granimaticam  prius  in  pueritia  et  post 
in  pontificatus  honore  perfectissime 
didicit;  diuini  uero  dogmatis  peritia  ifa 
erat  instructus,  ut  in  Latino  nulli  foret 
secundus  ;  Toli'nn.  Diac.  cliron.  episc. 
Neap.  c.  2:  ordinauit  auteiii  lectoruni 
et  cantorum  scholas ,  nonnullos  insti- 
tuit  grammatica  imbucndos,  alio;>  colli- 
gauit  ad  scribendi  officium;  c.  5  in 
die  biscliöfliclic  Biblioth.  stiftete  er  tres 
Flauii   lo.sephi   Codices    (Muratori  scr. 

ir,  10  IG,  1047,  n).">ö    10:^7). 


III.  Bischof  Stephan  von  Neapel.  g7 

und  hiteiuisehe  Sprache  waren  in  Xeapel  neben  einander  im  Ge- 
brauche und  mussten  daher  der  dortigen  GeistKchkeit  gleich  geläufig 
sein.'  Als  Bischof  von  Sorrent  wird  .Stephan  um  S71  genannt 
zu  der  Zeit,  da  Athanasius  aus  seinem  Bischofssitze  durch  die  Härte 
seines  Bruders  Sergius  vertrieben ,  bei  ihm  eine  Zuflucht  fand." 
Seine  eigene  Vertreibung  aus  SoiTent,  deren  Gründe  unbekannt 
sind ,  mag  in  eines  der  nächsten  Jahre  fallen :  Zeugnis  davon  gibt 
auch  ein  Schreiben  Johanns  VIII  vom  18.  Dez.  S76  an  den  Her- 
zog Waifar  von  Salerno,  welches  die  Sendung  des  Verbannten  nach 
Rom  fordert  und  Befremden  darüber  äussert,  dass  dieselbe  noch 
nicht  erfolgt  sei.^  Durch  die  Saraceneu  aus  Sessola  verjagt,''  ge- 
langt Stephan  schon  unter  der  Regierung  seines  Xefien  Athanasius  U 
d.  h.  nicht  vor  Ende  des  Jahres  87 7  wieder  nach  Neapel,  doch 
nur  um  abermals  seinen  alten  Widersachern  weichen  zu  müssen. 
Der  Besuch  Johanns  VIII  im  uuteren  Italien,  auf  dem  Ende  879 
oder  Anfang  SSO  das  Zusammentreflen  mit  Stephan  erfolgte,  ist 
durch  die  bei  dieser  Gelegenheit  verfügte  Theilung  des  kapuanischen 
Bisthums  auch  sonst  bekannt.""  Als  Bischof  von  Neapel  endhch,  dessen 
Identität  mit  dem  gleichnamigen  Bischöfe  von  Sorrent  bisher  ver- 
borgen war,  erscheint  Stephau  sonst  nur  bei  der  unter  seiner  Mit- 
wirkung statthabenden  Uebertragung  der  Gebeine  des  h.  Severin 
von  Lucullano  nach  Neapel  am  13.  Oktober  902,  da  man  bei  An- 
näherung des  muhammedanischen  Fürsten  Ibrahim  jene  Feste  zu 
zerstören    beschloss.^     Ueber    die   von  Auxihus    erwähnten  Kämpfe 


(1)    Y.  S.  Äthan,  c.  5:    laici  simul  bimus.  At  uero  si  ad  nos  indifferenter 

cum  clericis  assidue  Graece  Latineque  fuerit  destinatus,  tunc  magna  et  solita 

commnri    prece  psallunt    deo,    c.  20:  deuotionis  tuae  recognoscemus  indicia 

Graeca  Latinaque    pars    sacerdotalis ;  et  pure  profecto  circa  pontificium  no- 

Transl.   S.  Äthan,  c.  7  :  utriusque  lin-  strum  dilectionis  tuae  sole  clarius  pate- 

guarum . .  suaui  modulatione  (ib.  1054,  bunt  insignia.  (4)  Die  Zerstö- 

1061.  106S).  (2)  Y.  Äthan,  c.  25,  rung  dieser  Stadt  erwähnt Erchempert 

loh.  Diac.  chron.  Xeapol.  c.  9:  Atha-  c.  4S  (Scr.  III,  2561,  doch  bleibt  der 

nasius    episcopus    .  .    illico     Surrento  Zeitpunkt  unklar.  (5)    S.  die 

egressus,  wohin  ihn  nach  cS  Ludwig  Zeugnisse    bei  Jaffe    reg.    pontific.    p. 

II  hatte  führen  lassen  (ib.  1046.  1063).  2S4— S5.  (6)  loh.  Diaconi  transl. 

(3)    Mansi  XYTI,    25  (J.  2303i:    Epi-  S.  Seuerini  (Acta  sct.  lanuar.  t.  1,1100, 

scopum  intereu   Surrentinum  siue  per  Muratori  scr.  rer.  It.  I',  271)  c.  3:  Gre- 

terram  siue  per  mare  profectum,  quia  gorius    itaque    consul  Xeapolilanus  .  . 

iam    minus    recepimus,    haud    parura  multa  super  castello  Luculli  cogitans 

moleste  tulimus :    et  nisi  ocius  mitta-  et  super  eins  incolis  multa  iniit  con- 

tur,    molestius  non  immerito  sustine-  silia  cum  Stephano  episcopo  et  ceteris 


38 


IIT.    Bisdiof  Stephan  von  Neapel 


der  Neapolitaner  und  Kapuaner  zu  Anfang  des  zelinteu  .lalirliunderts 
findeu  sich  auch  anderweitige  Andeutungen,'  wiewohl  im  übrigen  die 
neapolitanische  Geschichte  dieses  Zeitraumes  in  das  tiefste  Dunkel 
gehüllt  ist,-  in  welches  auch  aus  dieser  Quelle  nur  einige  schwache 
Lichtstralen  fallen. 


potentibus  etc.,  vgl,  Ubiigens  Mich. 
Amari  (Storia  dei  musulmani  di  Sici- 
lia  ir,  90  flg.),  wo  die  richtige  Zoit- 
bestimrrmng,  die  auch  schon  Meo  (an- 
iiali  di  Xiipoli  lY,  330)  gefunden  hatte, 
während  andre,  z.  R.  Uglielli  dies  Er- 
eignis viel  zu  spät  setzen.  Hierauf 
bezieht  sich  auch  die  Notiz  einer 
Bamberger  (ital.)  Handschr.  (Scr.  III, 
548  n.  53),  welche  Amari  (a.  a.  0.  S. 
84  A.  1)  für  einen  Auszug  aus  der 
Transl.  8.  Sever.  hält,  eigenthünilich 
ist  aber  jedenfalls  die  Zeitangabe : 
Anno  igitur  ab   incarn.  dorn,   nongen- 


tesimo  secundo  ind.  V.  III  Id.  üct. 
regnantibus  Leone  et  Alexandro  au- 
gustis  residcntcquo  quarto  Benedicto 
Bomano  pontifice.  Tartlienopense  duce 
Grcgorio  et  Stephano  tercio  episcopo 
etc. 

( I )  Schon  896  kämpften  sie  mit  ein- 
ander, quoniam  crebro  inter  eos  lolium 
pullulat,  905  vi'urden  die  Kapuaner 
von  den  Neapolitanern  gesclilageu 
(Chronica  S.  Bened..  Scr.  III,'  205,  206). 
(2)  Der  gefälschte  Ubald  hat  daher 
Aveislicli  zwischen  den  J.  S86  und  91(> 
eine  Lücke. 


IV. 
EUGEXIÜS  VULGARIUS. 

Die  beiden  letzten  Sti-eitschriften  unseres  Codex,  von  denen 
nur  die  eine  bisher  nngedruckt  war,  lassen  uns  über  ihren  Urheber 
nicht  im  Zweifel,  denn  er  wird  sogleich  in  der  Ueberschrift  beider 
Eugenius  Vulgarius  genannt.  In  der  zweiten  dialogischen,  die  der 
Vorrede  nach  auf  den  Wunsch  eines  Diakonus  Petrus  unternommen 
wurde,  spricht  der  Verfasser  davon ,  dass  er  über  diesen  Gegen- 
stand schon  mehrfach  gehandelt  habe, '  womit  zum  Theil  auch  jene 
erste  Schrift  gemeint  sein  mag.  Während  in  der  zweiten  jede  An- 
deutung fehlt,  aus  der  sich  eine  Vermutung  über  den  näheren  Zeit- 
punkt ihrer  Abfassung  schöpfen  liesse,  enthält  die  andere  wider- 
sprechende Angaben.  Sie  gibt  sich  nämlich  zunächst  als  Bericht 
von  einer  Pariser  Synode,  die  im  siebzehnten  Jahre  der  Regierung 
Karls  des  Einfältigen,  d.  h.  etwa  9 1 0  versammelt  über  die  neue- 
sten päpstlichen  Massregeln  gegen  die  Formosiauer  in  Berathung 
tritt.  Diese  angebliche  Synodalverhandlung  ist  aber  offenbar  nur 
eine  Maske,  die  der  Verfasser  selbst  bald  genug  fallen  lässt.  Jene 
Zeitangabe  wird  dadurch  vüUig  in  die  Luft  gestellt,  dass  gleich 
darauf  von  dem  Konzile  von  Ravenna  im  J.  89 S  in  der  Weise 
Ei-wähnung  geschieht,  als  sei  es  im  vorhergehenden  Jahre  abge- 
halten worden,  Da  -indessen  später  auf  Ereignisse  aus  der  Regie- 
rung des  Papstes  Sergius  angespielt  wird,-  so  ist  gar  nicht  zu  be- 


ll) Cod.    Banib.  f.   103':    Qiiod    re-  zauerit  etc.     lani  ehim  pudet  fatuitu- 

spondeam    non    inuenio :    totum    enim  tis.     Quid  igitur  prodest  tot  membra- 

responsum  est.    Uevboium  enim  copia  nas  occupare  et  de  excmplaribus  ple- 

frustra  perstrepeie    iiitium    est,    prae-  iiariis    quotidie    capitularia    in    tomis 

sertim  cum    apostolus    breui    clausula  trausfcrre,  cum  dcsit    auditorium    etc. 

responderit :    Si    quis  aliud  euangeli-  (2)  Vulg.   erwähnt  c.  14  das  Unglück- 


40 


IV.  Eugenius  Yulgarius. 


zweifeln,  dass  die  VerauUissuu«;'  zu  dieser  Sclirift   und  Avahrscliein- 

lieli  auch  zu  der  andern  die  nämliche  war,  die  Auxiüus  bewog  die 

Feder  zu  ergreifen. 

Den  Namen  unseres  Autors  m(3chte  ich  keinesfalls  für  erdicli- 

j 
tet  lialten,  weil   er   sich   auch   in    seinen    Briefen    Vulgarius  nennt. 

Als  Italiener  dürfen  wir  ihn  ansehen,  denn  es  weist  nichts  in  sei- 
nen Schriften  auf  einen  fremden  Ursprung  hin.  Zum  Vorkämpfer 
der  Formosianer  würde  er  sich  wohl  schwerlich  aufgeworfen  liaben, 
wenn  nicht  auch  er  von  Formosus  geweiht  worden  wäre.  Die 
Briefe,  Gedichte  und  Lehrstücke,  welche  unser  Codex  von  demsel- 
ben Verfasser*  ausser  den  Streitschriften  enthält,  gestatten  uns  noch 
einige  weitere  Schlüsse  auf  die  Persönlichkeit  des  Vulgarius.  Ohn- 
gefähr  auf  den  gleichen  Zeitpunkt  weisen  die  Namen  des  Papstes 
Sergius  111  (1)04 — 911),  der  Senatorin  Theodora,  des  griechischen 
Kaisers  Leos  des  Weisen  (gest.  012),  der  Bischöfe  Athanasius  III 
von  Neapel  (etwa  907 — 915)  und  Petrus  von  Salerno  (8S7 — 91-1},- 
des  Herzogs  Atenolf  von  Bene veut  und  Kapua  (900  — 910)''  und 
des  Neapolitanischen  Heermeisters  Gregor  (etwa  900 — 917),'  wäh- 
rend einige  andere  Freunde  des  Dichters,  wie  der  Bischof  Vitalis, 
der  Diakonus  Johannes,"^    der   Mönch   Benedikt   unbekannt  bleiben. 


Hebe  Ende  (k'v  Päpste  Leo  und  Chri- 
stoplioius  als  unlilng^st  erfolgt  und 
c.  15  wird  au  die  Ver'h'üugung  des 
r.  Sergius  durch  Johann  IX  erinnert, 
(l)  Der  Name  des  Autors  ist  meist 
genannt,  s.  auch  auf  f.  1'  Scrmones 
interpretati.  (iais  pro  qualis  et  pro 
quantus  iuuonitur,  qualis  ucro  et  quan- 
tus  non  pro  quis  et  meonmiter  (!)  fit 
interrogatio.  Quid  sit,  ut  quid  est 
U Igar ius?  animal.  Quäle  sit:  ratio- 
nalis  uel  stultus  uel  rustieus  ucl  cal- 
uus.  Quonu)do  se  habet:  aut  sedet 
aut  leget  et  cetera.  (2)  Die  Zeit 

Athanasius  III  wird  durch  2  ürk,  aus 
den  J.  907  und  915  (bei  Ughelli  von 
937  lind  9()()  datiert!)  bestimmt  vgl. 
darüber  di  Meo  annali  di  Napoli  V, 
130,  169.  Ueber  Petrus  s.  ann.  Re- 
nevent. 8S7,  914:  Obiit  Petrus  epi- 
scopus  (Scr.  III,  174,  175).  (3)  Ib. 

900,  912;  Ann.  Cavens.  900:  Atenul- 
fus  maguus  princcps;  910;    Chron.  S. 


Benedict!  (Scr.  III,  ISS,  202,  206); 
Leonis  chron.    Casin.    1.  I  c.  50 — 52. 

(4)  Köpke  iPertz  Archiv  IX,  89)  be- 
merkt :  „Gregors  Regierungsantritt 
fällt  in  den  Sept.  902,  wie  Meo  an- 
nali di  Napoli  V,  HO  dargethan  hat." 
Leider  sind  die  Peweise  für  diese  An- 
nahme a.  a.  ü.  sämtlich  aus  Ubald 
hergenommen,  dessen  Unechtheit  ge- 
rade durch  Köpke  erwiesen  worden 
ist.  Gr.  wird  zuei-st  bei  der  Transl. 
S.  Sever.  i.  J.  902  erwähnt  (s.  oben 
S  37 1,  dann  in  einer  Urk.  v.  J.  907 
(Ughelli  It.  Sacra  VI,  124),  zuletzt  916 
bei  dem  Feldzuge  gegen  die  Sarace- 
nen  am  Garigliano  (Leonis  chron.  Ca- 
sinens.  I  c.  52  vgl.  c.  50,  Scr.  VII, 
OK)),  die  Dauer  seiner  HerzogswUrde 
wird  in  einem  Verzeichnis  auf  16  J. 
10  M.   10  T.  angegeben  (Scr.  III,  212). 

(5)  Bei  dem  Leviten  Johannes,  dem 
V.  ein  Gedicht  widmet,  könnte  man 
vielleicht  an  den  Neapolitan.  Diakonus 


lY.  Eugenius  Yulgarius.  41 

Aus  den  BeziehimgeD  zu  diesen  Personen  sowie  aus  dem  bestimm- 
ten Gegensatze,  in  welchen  der  Autor  sich  zu  den  Römern  und 
Rom  stellt,  ist  ferner  zu  folgern,  dass  er  jedenfalls  in  Unteritalien 
und  z:\var  vermutlich  in  iSeapel  gelebt  hat,  woselbst  die  poetische 
YerheiThchung  des  b3^zantinischen  Kaisers,  in  der  Hoffnung  auf 
goldenen  Lohn,  nicht  auftauen  kann.' 

Aus  den  seltsamen,  man  möchte  sagen  greisenhaften  Wendun- 
gen der  Briefe  des  Yulgarius  ergeben  sich  nun  die  Thatsachen, 
dass  er  wegen  seines  Yerhaltens  vom  Papste  gebannt  in  stiller  Zu- 
rückgezogenheit, vielleicht  in  einem  Kloster  lebte,  von  wo  ihn  Ser- 
gius  mit  fi-eundüchen  Worten  und  Yerheissuugen  einlud,  zu  ihm 
nach  Rom  zu  kommen.  Er  aber,  von  dieser  Ladung  irgend  ein 
schweres  Unheil  gewärtigeud ,  versuchte  derselben  durch  demütige 
Bitten  und  Entschuldigungen  sowie  durch  die  Yerwendung  des  ihm 
befreundeten  Bischofs  Yitahs  auszuweichen  und  abwesend  den  päpst- 
hchen  Segen  und  die  Absolution  zu  erlangen.  Ueber  den  weiteren 
Yerlauf  dieser  Angelegenheit  wissen  wir  leider  nichts,  wohl  aber  sind 
uns  mehrere  Gedichte  erhalten,  in  denen  dem  feindsehgen  Papste  Weih- 
rauch im  Ueberschwange  gestreut  wird.  -  Wunderbar  sticht  die  Krie- 
cherei dieser  A'erse  gegen  den  kühnen  Freimut  der  früheren  Angriffe 
auf  Sergius  ab,  in  denen  als  einzige  Lösung  der  obwaltenden  Wirren 
gleichfalls  ein  allgemeines  Konzil  erscheint  und  sogar  die  vermes- 
sene Forderung  aufgestellt  wird,  dass  der  wahre  Nachfolger  Petri 
nicht  bloss  die  Rechte,    sondern    auch    die   Tuo'eiiden   Petri   erben 


Johannes    denken,    der    die    Bischofs-  iam  dominum solito  misereri,  |  Sergius 

Chronik  bis  S72  und  die  Uebertragung  ut  sanus,  sospes  letos  ueat  anuos,  |  ma- 

des  h.  Sevcrin  schrieb.  ior  sit  magnis    et    niaximus    almifico- 

(1)  DieErkUiiung  der  Pyramide  f.  3  rum    und    das    auf    f.     12'    sich    an- 

schliesst:  denique  nomen  sanctae  do-  schlies?ende  Gedicht    an  ihn  beginnt: 

minationis    diui    augusti,    quod    huic  Solo  tu    nutu    nalis    ediceris    unus  |  a 

triangulae  figurae  inseparabiliter  tribus  uero    diuo   factus    mirabilis  actu  '  lux 

lineis  insertum  est,  id  designat,   quod  eoi    pyr    neeron    illaberis    orbem  etc., 

sublimitastanti  imperatoris  tripertitum  die    Erklärung    dazu:    Denique    quia 

orbem    ui    fortitudinis    suique  sapien-  instar  organici  psalterii  formula  haec 

tiae  omnia  domando  penetret.  Diuini-  uersuum  paret,    quod    in   modura  del- 

tus  enim  actum  est,    ut  orbem  tribns  tae  litterae  est  z/  ad  hoc  innuit,  quia 

partibus    subsistentem    nomen    tribus  par  erat,  ut  diuus  diuinis  mulceretur 

elementis  constans    siui  glorioso  sub-  laudibus.     Xam    quia   mundus    decem 

deret  imperio.  (2)  In  dem  aus  34  uerbis  clauditur    contraque   et    decem 

Hexametern   bestehenden  Akrostichon  uerbi.s  scribitur 

(f.    12)  lautet  Y.  24  flg.:  Imploramus 


42  ^^-  Eugenius  Yulgarius. 

müsse.  Sind  jene  Gecliclite  als  ein  blosses  Mittel  der  Besclimch- 
tigung  für  den  erzürnten  Gebieter  aufzufassen  oder  legen  sie  Zeug- 
nis von  der  v^ollständigen  Unterwerfung  eines  früheren  Widersachers 
unter  die  Macht  des  päpstlichen  Stuhles  ab?  Für  die  letztere  Auf- 
fassung könnte  das  zugleich  schmeichelnde  und  erbauliche  Schrei- 
ben an  Theodora,  die  Gemahlin  des  römischen  Consuls  und  Sena- 
tors Theophylaktus '  sprechen,  welches  an  diese  mächtige  Freundin 
des  Sergius  wold  kein  in  der  Ungnade  des  Papstes  lebender  Ver- 
bannter zu  richten  gewagt  haben  würde.  Das  Misgeschick,  dem 
Yulgarius  in  Rom  zu  erliegen  fürchtete,  bestand  ohne  Frage  darin, 
dass  man  ihn  gegen  seine  bessere  Ueberzeugung  durch  moralischen 
Zwang  nöthigen  würde,  ebenfalls  die  Formosianer  und  ihre  Weihen 
zu  verdammen.  Sobald  man,  wie  es  der  ungenannte  Gegner  des 
Auxihus  that,"^  den  unbedingten  Gehorsam  gegen  den  augenbhckli- 
chen  Inhaber  des  apostolischen  Stuliles  als  höchstes  Gebot  der 
Kirche  erachtete,  konnte  freilich  jeder  Widerruf  früherer  Meinungen 
hiedurch  gerechtfertigt  werden. 

Einen  weiteren  Einblick  in  die  Geschicke  des  Vulgarius  wür- 
den wir  gewinnen,  wenn  wir  ihm  die  von  Bianchini  ohne  den  Na- 
men eines  Verfassers  veröffentlichte  Invektive  gegen  Rom  zuschrei- 
ben dürften,  die  mit  seinen  Schriften  jedenfalls  in  engem  Zusam- 
menhange steht.  Eine  Reihe  von  einzelnen  Sätzen  nämUch  werden 
hier  gi'ossentheils  wörtlich  aus  der  von  uns  so  betitelten  Schrift  De 
causa  Formosiana  wiederholt  und  zwar  in  einer  Weise  umgestellt  oder 
verwendet,  die  an  einen   blossen  Abschreiber  zu  denken  verbietet.* 


(1)  Vgl.    über    die  ältere  Theodora,  zeichneten    dann    den  Abfall    von  der 

nach  Liudprand    die  Schwiegermutter  Sache  des   Forraosus.     Abgesehen   da- 

des  P.  Sergius,  Koepke  de  vita  Liud-  von  aber,    dass  Yulg.    mehr    als  zwei 

prandi  p.  90  n.  4,  Giesebrecht  Gesch.  Schriften  in   jenem  Sinne  verfasst  zu 

der  deutschen  Kaiserzeit  I,  364.  (2)  liaben  scheint,  so  spricht  gegen  obige 

Ich  habe  einen  Augenblick  daran  ge-  Annahme    vorzüglich     der     Umstand, 

dacht,  ob  nicht  möglicher  Weise  die-  dass    er    als    mutmasslicher    Verfasser 

ser  ungenannte  Gegner  imd  Vulgarius  der  Invektive  die  Regierung  Johanns  X 

eine  und  dieselbe  Person  sein  möchte,  noch    erlebt    haben   müsste,    wahi-end 

so  dass  die    beiden   in  unserer  Hand-  Auxilius,    der  doch  unter  Sergius  III 

Schrift  enthaltenen  Streitscliriften  für  schrieb,  von    seinem  Widersacher    als 

Formosus  eben  die  wären,  aufweiche  einem  bereits  Verstorbenen  redet.    Völ- 

Auxilius    de    ordin.    c.    43    hinweist,  lig  sicher  sind  diese  Schlüsse  freilich 

Dazu  würde    die    Bezeichnung    scola-  alle  nicht.  (3)  In    unserer    Aus- 

sticus  gut  stimmen,    die    er    ihm  bei-  gäbe  ist  überall    auf   die  Parallclstel- 

legt  und  die  Briefe  und  Gcdiclitc  be-  Icn  der  luv.  verwiesen. 


IV.   Eugenius  Vulgarius.  43 

Wenn  wir  hiediirch  auf  Vulgarius  geführt  Averden ,  so  muss  es 
allerdings  unser  höchstes  Befremden  erregen,  dass  derselbe  Mann, 
der  sich  vor  Sergius  so  schimpflich  erniedrigt  hatte,  unter  Johann  X 
(914  —  928),  dessen  Rechtmässigkeit  er  zu  besti-eiten  wagte,  wenige 
Jahre  später  noch  einmal  mit  alter  Heftigkeit  für  die  Formosianer 
eintritt.  Denn  dass  die  Invektive  erst  unter  diesem  Papste  ver- 
fasst  worden  ist,  der  demnach  den  Standpunkt  seines  Vorgängers 
Sergius  vollständig  wahrte,  geht  aus  dem  Schlüsse  deutlich  hervor.  * 
Um  diese  Eäthsel  noch  zu  vermehren ,  finden  wir  aber  in  der  In- 
vektive zwei  längere,  in  den  andern  Schriften  des  Vulgarius  nicht 
wiederkehrende  Stücke,  die  wörtlich  gleichlautend  bei  Auxilius  vor- 
kommen. Wenn  das  eine  von  beiden  aus  einer  gemeinschafthchen 
Quelle,  Cassiodor  und  Pseudo-Anterus  geschöpft  sein  könnte,'  ist 
das  andere  eine  allem  Anscheine  nach  von  Auxilius  selbständig 
gemachte  Zusammenstellung  derjenigen  Bischöfe,  die,  nachdem  sie 
aus  irgend  einem  Grunde  abgesetzt  worden,  von  Päpsten  nachmals 
in  ihr  Bisthum  wieder  eingesetzt  wurden.^  Hier  bleibt  also  nur 
die  Wahl,  entweder  anzunehmen,  dass  der  Verfasser  der  Invektive 
geradezu  aus  Auxilius  jene  Beispiele  entnommen  hat  oder  dass 
beide  Eine  Person  sind.  Wiewohl  sich  einige  ^scheinbare  Gründe 
auch  füi'  die  letztere  Voraussetzung  anführen  Messen  und  natürlich 
in  der  Art  der  Beweisführung  sowie  in  dem  Endziele  aller  dieser 
Schriften  eine  wesenthche  Uebereinstimmuug  obwalten  muss,'  so  ist 


(1)  A.  a.  0.  p.  LXXIV:    lohannem  endet  vgl.  oben  S.  20,  35.          (3)  Inv. 

(abasiue  tuae  sedi    praeest) .  .  qua    re-  p.  LXXIIT.  Das  Verzeichnis  endet  mit 

licta  sanctam  Eoraanam  et  apostolicam  Rothad,  ohne    den    von  Auxilius  (Inf. 

ecclesiam  nefariis    ausibus    usurpauit.  et  Dof.  c.  21,    In    def.  Form.  I  c.  6) 

Et  nunc  pro    libitu    suo  uult  soluere  aufgeführten    Soffren  (Suftrid)  v.  Pia- 

et  ligare  et  uelut  lucifer  ille  . .  .  .,  ca-  cenza     zu    erwähnen ,     dagegen    wird 

tholicam  et  uniuersalera  ecclesiam  uult  selbständig    noch    der  Bischof  Zacha- 

excommunicare  et  iustiores  et  sanctio-  rias  von  Anagni  eingeschoben  und  der 

res  se  quaerit  anathematizare;   vorher  Erzb.  Ansbert  v.  Mailand  hinzugefügt. 

p.  LXXII  heisst  es:    ab  ipso  loannis  Alles  übrige  stimmt  wörtlich.           (4) 

tempore,    qui    ante  tricennium  defun-  ^Nlabillon,    der    von    Vulgarius    nichts 

ctus  est  und  p.  LXXIII :    totus    pene  wusste,  wollte  daher    die   Schrift  des- 

mundus  per  annos  triginta  in  ruina  po-  selben    in     defens.    Form,    gleichfalls 

situs  est,  wodurch  wir    ohngefähr  aiif  Auxilius    beilegen.     Wie    bei    diesem 

das  J.  912  oder    eines    der    folgenden  heisst  es  dort  im  Eingange:  neminem 

geführt  werden.          (2)  Dies  Stück  be-  carpens     neminemque      reprehendens, 

ginnt    p.  LXXI    und    wird  nach  län-  nulluni  certum  tangens  distribuam  tibi 

gerer  Unterbrechung  p.  LXXIII  voll-  etc.     Unter    den    Gründen    kehrt    na- 


44 


IV.  Euo-euius  Ynltjarius. 


doch  andrerseits  die  Verschiedenlieit  des  Stiles  unverkemibar  und 
sticht  gegen  die  reinere  und  klarere  Sprache  des  Auxilius  Vul- 
garius  durch  gesuchte  AYendungen  und  ungebräuchhche  Worte 
nicht  zu  seinem  Vortheile  ab. '  Diese  ungleichartige  Haltung,  wozu 
auch  noch  die  fast  völhge  ]Sichtberücksichtigung  der  Kirchenväter 
bei  Vulgarius  kommt,  nöthigt  uns  in  Uebereinstimmung  mit  den 
Handschriften  zwei  verschiedene  xUitoren  festzuhalten  und  eine  Be- 
nutzung des  Auxilius  in  der  Invektive,  der  jüngsten  dieser  Schrif- 
ten, als  wahrscheinlich  vorauszusetzen. 

Was  uns  von  Vulgarius  vorhegt,  zeigt  ihn  als  einen  in  der 
antiken  wie  in  der  kirchlichen  Literatur  wohlbewanderten  Mann: 
er  citiert  Cicero,"  Lukan,  Yergil,  Juvenal,  Petronius  Arbiter,^  Mar- 
tianus  Capella,'  Boethius,  Ennodius,  Augustinus."'  Griechische  Worte 
werden  von  ihm  angeführt  und  erklärt.  Er  kennt  ferner  die  an- 
tiken Yersmasse  in  grosser  Yollständigkeit ,  versucht  sich  in  allen 
nicht   ohne   eine   gewisse    Gewandtheit    und   zeigt   namentlich   eine 


mentlich  der  -wieder,  dass  Rom  bei 
der  Wahl  des  Formosus  nicht  habe 
Gewalt  erleiden  können. 

(1)  Ein  bewusster  Gegensatz  scheint 
darin  zu  liegen,  dass  Yulg.  in  der  Yor- 
rede  in  defens.  ausdrücklich  schreibt : 
distribuam  tibi .  .  sub  rhetorico  phas- 
mate  actionales  causarum  uoces,  qua- 
runi  intentione  et  repulsione  quis  sibi 
ueritatis  palmam  acquirat,  possis  ui- 
gilanter  discernere  und  nun  streng 
logisch  gliedert,  Aux.  dagegen  an  Leo  : 
non  hie  syllogismorum  qi;aeratur  arcta 
conclusio,  non  peribermeniaca  subti- 
litas,  utpote  qui  discipuli  sunius  pi- 
scatoris.  Y.  schreibt  apostolicalis, 
paciticalis,  patricialis,  realis,  canoni- 
calis,  accidentialis,  discriniinalis,  Ra- 
uennalis,  actionalis,  morigeralitas,  ho- 
mululus,  amphibologicus.  anaccpbaleo- 
sis,  ypofora,  polissemus,  obmallare, 
eruderare,  moderamia.  rcatitas  (von 
reatus),  antistitare,  Romanicus,  bcUi- 
gerare,  eneruiter,  generatim,  factiosi- 
tas,  impectorare  u    s.  w.  (2)  In 

def.  Form.  (p.  29  ed.  Mabillon) :  Si- 
lent  quidem  leges  int^r  arma  aus  Ci- 
cero pro  "Miloue  c.  4,  Lucan.  Pharsal. 
1.  I  V.  95  wird  f.  11  citiert;  auf 
Yerg.    Eclog    IX,    53 — 54   findet  sich 


eine  von  Bianchini  nachgewiesene  An- 
spielung in  der  Inv.  p.  LXX,  B.  f.  1 1' 
torrere  enim  ininiittere  plerumque  di- 
citur,  ut  Yirgilius:  torrere  parant 
flammis  (Aen.  I,  179) ;  aus  der  Aen.  IX, 
3S6  stammt  auch  wohl  die  uiuida 
uirtus  (senatuum)  bei  Mabillon  p.  29 ; 
f.  11':  liinc  nietaphorice  torrens  tor- 
rentior  torrentissimus  dicitur  orator, 
qui  copiam  facultatem  fandi  prestan- 
tissiniani  supeique  effluentem  dil'fusim 
habet,  hinc  luuenalis  ait :  torrentior 
Iseo  id  est  eloquentior  ueloci  emis- 
sione  argumentationis  ivgl.  Sat.  III, 
74).  (3i  S.  f.  8  :    Petronius    ar- 

biter.  lam  alunina  creperam  graeculis 
calcem  impingere  norit.  creperam  uel 
dubiam  unde  crepusculum  vgl.  Petro- 
nii  satir.  c.  46  (p.  24  ed.  Büchler) : 
ceterum  iam  Graeculis  calcem  impin- 
git.  Ebendaher  p.  96  stammt  auch 
wohl  das  seltene  Wort  aumatium.  ( 4) 
S.  f.  6  Martiauus  autem  doctissimus 
de  pentadis  numero  intcr  cetera,  folgt 
eine  Stelle  aus  1.  YII  §  735  (p.  5SS 
ed.  Kopp).  (5)  Yon  Ennodius 

wird  der  libell.  apologet.  in  der  Inv. 
citiert.  von  Augustin  de  civit.  dei  1. 
XYITI  c.   S. 


YV.   Euo-enius  Vulgaris 


45 


unübertreffliche  Meisterschaft  in  akrosticliischen  Spielereien,  Kreu- 
zen, P}Tamiden  u.  dgl.,  denen  er  ausführliche  Erläuterungen  bei- 
zufügen liebt.  Offenbar  sollten  diese  Verse,  wie  gerade  ihre  be- 
wusste  Manigfaltigkeit  beweist,  als  Muster  und  Vorbilder  der 
lateinischen  Pfosodie  dienen,  ja  sie  mögen  theihveise  von  Hause 
aus  nur  für  diesen  Zweck  gedichtet  worden  sein.  Die  Beschäfti- 
gung mit  der  Grammatik  erhellt  aus  allerlei  etymologischen 
Anläufen,^  die  Mathematik  liefert  den  Stoff  zu  mystischen  Deutun- 
gen von  Zahlen  und  Figuren,-  Liebhaberei  für  die  Dialektik  geht 
aus  einem  eigenen  Gedichte  über  die  Thesis  und  Hypothesis^  sowie 
aus  dem  streng  logischen  Schema  hervor,  welches  Vulgarius  der 
einen  seiner  Streitschriften  zu  Grunde  legt.  Wir  dürfen  hiernach  in 
ihm  ohne  Zweifel  einen  jener  Grammatiker  oder  Schulmeister  erblicken, 
wie  sie  damals  in  den  italienischen  Städten  die  Jugend  in  die 
klassischen  Studien  einfüln-ten.'  Während  einige  seiner  Nachfolger, 
wie  Gunzo  und  Stephan  von  Xovara  selbst  mit  ihren  Büchern  den 
Pfad  über  die  Alpen  zurücklegten,  um  den  nordischen  Barbaren 
von  ihrer  Weisheit  mitzutheilen,  fanden  lange  Zeit  nach  dem  Tode 
unseres  Vulgarius  wenigstens  seine  Schriften  den  gleichen  Weg  und 
han-ten  Jahrhunderte  hindurch  geduldig  ihrer  Auferstehung,  um 
dann  freilich  einer  völlig  anderen  Bestimmung  zu  dienen.  Diese 
von  wirklichem  Inhalte  ganz  entblössten,  gekünstelten  und  frostigen 


(1)  S.  z.  B.  f.  1'  Caput  de  diffe- 
rentia  calcis.  Cals  per  s  de  calce, 
unde  fit  maceria,  calx  per  x  de  eom- 
pedibus,  uterque  feminini  generis,  inde 
calcar  neutri  a  calcaneo  ;  inde  et  calces 
feminini.  Hinc  et  callisuiamasculini  ge- 
neris.A  calle  pedis  dicitur  et  calceus  ma- 
sculini  et  calceariiim  et  calceamentum 
neutri  et  caliga  femininum.  Praeter 
haec  unum  est  aptuton  quod  est  in 
calce  id  est  in  fine.  (2)   S.  z.B. 

f.  3  Triangula  figura  in  alias  figuras 
non  resoluitur,  nisi  in  se  ipsa,  in  trina 
enim  triangula  dissipatur.  Haec  enim 
figura  piinccps  est  latitudiuis  et  nul- 
lis  est  principiis  obnoxia.  Sicut  enim 
omnium  numerorumunitas  principium 
est,  ita  omnium  figurarum  triangula 
figura  initium  est  et  sicut  alii  omnes 
numeri  ex    unitate  procreantur    et  in 


unitatem  resoluuntur:  ita  et  omnes 
figurae  superficiales  ex  triangula  figura 
nascuntur  et  in  triangulas  figuras  re- 
soluuntur etc.  (3i  Anf  f.  4',  wo- 
selbst V.  9  flg.  lauten :  Dedicat  hie 
nam  quadrifidus  quin  abdicat  omne  j 
ordine  quadrato  uerum  falsumque  se- 
questrans,  j  scilicet  aut  ex  bis  iunctis 
hoc  tramite  ueris  |  astruit  aut  ex  bis 
iunctis  hoc  tramite  falsis  j  aut  ex  ue- 
ridico  primum  post  hinc  quoque  falsoj 
aut  ex  falsidico  primum  post  hinc 
quoque  uero  etc.  (4)  Vgl.  über 
diese  Giesebrecht  de  litterar.  studiis 
ap.  Ttalos  p,  15  flg.,  Avoselbst  p.  27 
von  den  Leistungen  Monte  Cassinos 
insonderheit  gehandelt  wird,  Grego- 
rovius  Gesch. "d.  Stadt  Rum  IIL  530, 
Wattenbach  Deutschlands  Geschichts- 
quellen (2.  Ausg.)    S.  200,  204—205. 


46  I^-   FiUgenius  Vulgarius. 

Dichtungen  nebst  den  andern  prosaischen  Lehrstücken  und  Brocken 
geben  uns  somit  —  und  darin  beruht  hauptsächlich  iln-e  Bedeu- 
tung —  ein  redendes  Zeugnis  von  der  eifrigen  Fortpflanzung  der 
klassischen  und  theologischen  Studien  im  unteren  Italien,  woselbst 
Neapel,  Benevent  und  Monte  Cassino  damals  sicherUch  den  Musen 
eine  bei  Aveitem  günstigere  Stätte  boten,  als  die  tief  gesunkene 
Roma,  die  zum  Spotte  der  Ungläubigen  geworden  war.' 

Jenes  Rom,  dessen  Gründer  schon  in  seinen  kaum  erbauten 
Mauern  sich  mit  Bruderblut  befleckt ,  das  dann  von  den  heihgen 
Aposteln  Petrus  und  Paulus  den  einen  gekreuzigt,  den  andern  mit 
dem  Schwerte  gerichtet  hatte,  liörte  auch  jetzt  nicht  auf  gegen 
seine  Wohlthäter  zu  wüten.  Denselben  rechtgläubigen  und  tugend- 
reichen Papst,  den  es  in  seinem  Schosse  grossgezogen  und  unter 
jubelnder  Zustimmung  der  Häupter  wie  der  Menge  auf  seinen  Thron 
gesetzt,  entriss  es  der  Grabesruhe,  um  ein  widersinniges  und  ver- 
ruchtes Gericht  über  ihn  zu  halten.  Nicht  zufrieden,  sein  heiliges 
Andenken  gebrandmarkt  zu  haben ,  verfolgte  es  unablässig  auch 
die  unschuldige  Herde,  die  arglos  von  dem  wahren  Nachfolger 
Petri  die  Weihen  empfangen,  und  nöthigte  sie  entAveder  zu  dem 
Greuel  einer  zweiten  Weihe  oder  stiess  sie  erbarmungslos  aus  der 
Gemeinschaft  der  Kirche  aus.  Die  Stimmen  der  Unterdrückten 
aber  sollten  nicht  ungchört  verhallen,  sondern  der  gerechteren  Nach- 
welt das  Bild  der  ungerechten  Unterdrücker  unauslöschlich  vor 
Augen  stellen. 


(1)  Die  Invect.,    auf  deren  Ausfuh-  (Toannis  Scoti  opp.  ed.  Floss  p.  1194) 

rangen  ich  mich  im  Fülj^endcn  beziehe,  verfassten    Gedichte,    das    aber    auch 

citiert  den  Yers :    JSam    nisi    te  Petri  einzeln  vorkommt  (Muratori  antiquit.         [ 

meritum  —  misella    fores,  aus    einem  Ital.    II,   147,    Cod.    Udalrici  Babenb.        J 

wahrscheinlich    von    Johannes    Skotus  bei  Eccard.  corp.  histor.   II,   7.)  \ 


V. 

BESCHREIBUNG  DER  BAMBERGER  HANDSCHRIFT. 

Die  Pergamenthandsclirift  der  kön.  Bibliothek  zn  Bamberg 
P  III  20  (Cathedr.  K  3)  in  gross  Quart,  als  Miscellanea  canonici 
iuris  in  dem  Kataloge  bezeichnet,  wm-de  etwa  gegen  Ende 
des  zehnten  Jahrh.  im  unteren  Italien,  wie  Inhalt  und  Schrift  be- 
zeugen, geschrieben.  Sie  besteht  aus  1  1  5  Blättern,  von  denen  je- 
doch nur  114  beziffert,  eines  zwischen  f.  91  und  f.  92  aus  Ver- 
sehen übersprungen  worden  ist.  Der  Codex  erhielt,  vrie  die  übrigen 
Handschriften  des  Bamberger  Domkapitels,  im  J.  1611  einen  neuen 
schönen  Schweinslederband  mit  rothem  Schnitt,  wodurch  leider  eine 
Anzahl  Randglossen  verstümmelt  wurden.  Er  ist  im  übrigen  sehr 
wohl  erhalten  und  nur  an  wenigen  Blättern  (zumal  f.  12,  13) 
wurmstichig.  Das  Pergament  ist  fast  durchgängig  gleichmässig 
stark  und  weiss,  einige  Blätter,  wie  f.  7,  10,  11  von  etwas  dün- 
nerer Beschaffenheit. 

Das  Ganze  besteht  aus  folgenden  einzelnen  Stücken :  f.  l  Vor- 
satzblatt mit  der  Ueberschrift  De  X  Cordis  *  beginnt  pinquante  ma- 
gis  ac  magis  —  iudica  causam  tuam  Bruchstücke  aus  einer  Streit- 
schrift des  Auxihus ;  8  Zeilen  mit  der  Ueberschrift  Concilio  niceni. 
Cum  omnes  apostoli  —  ordine  sacre  tonsure,  f.  1'  Dixit  iustinia- 
nus.  Kon  permittat  dominus  quod  absit  23  Z.  —  et  iterum  No- 
lite  tan  — .  f.  2  Gedichte,  die  Ueberschriften  hier  wie  bei  den 
folgenden  roth ,  alier  in  Kursivschrift ;  Metrum  adonium :  Taliter 
inquam  Rex  animarum  —  Xosque  redemit;  Metrum  paremiacum: 
0  quam  lacrimabile  gestnm  —  munera  sumpsit,  Meti'um  colophon : 
Dens  et  honio  —  ueneranda  figura;  Metrum  pheregratium :  Hoc 
signo  mit  umbra  —  aufugit  acta.  In  der  Mitte  dieser  \äer  klei- 
nen zusammengehörigen  Gedichte    ein  Akrostichon  in  Gestalt  eines 

(1)  So  lautet  der  Titel  des  neunten  Sermo  des  h.  Hierunymus. 


48  ^-  Beschreibung. 

schrägen  Kreuzes,  dessen  vier  mittelste  und  äusserste  Buchstaben 
das  Wort  Crux  ergeben,  mit  der  Ueberschrift  Eugenii  Uulgarii; 
nochmals  Eugenii  Uulgarii  crux  ein  gerade  stehendes  Kreuz;  Eius- 
dem  pyramida  ad  leonem  imperatorem.  f.  2'  folgt  die  Pyramide 
selbst,  aus  6  Hexametern  aufgebaut,  in  denen  durch  Roth  die 
Worte  Aue  cesar  leo  hervorgehoben  sind ,  daneben  Pyramidae 
expositio:  Liquet  orbem  tripertitum  unius  imperii  dominio  uni- 
tum  esse  —  f.  3  siui  glorioso  subderet  imperio;  eine  zweite 
Erläuterung  mit  der  Ueberschrift  Aliter:  Triangula  figura  in  aUas 
figuras  non  resoluitur  —  f.  3'  in  medio  octauum  decimum;  Ad 
eundem  metrum  anapesticum  isosyllabum;  Metrum  asclepiadeum 
ad  eundem  —  f .  4 ;  Metrum  adonium  ad  eundem ;  Eiusdem  de  deo 
omnipotente:  Rex  erat  unus  in  arce  potens  —  Credo  per  omnia 
secla  deum ;  De  syllogismis  dialecticae  (danach  3  leere  Zeilen) ;  De 
thesin  et  ypothesin,  beginnt  f.  4'  Est  fandi  uertex,  cui  forma  sub- 
est  quoque  duplex  —  Personis  quae  fit  certis  causisque  priuatis 
20  Verse;  ipotheticah:  Si  sol  est  et  lux  est  —  At  non  sol  est 
igitur  lux,  Beispiele  von  Schlüssen ,  Ad  ateuolfum  principem  beue- 
uentauae  urbis,  füllt  f.  5  aus;  f.  5'  ist  leer  geblieben,  f.  6  Apo- 
catasticus  dicitur  uno  loco  consistens  —  f.  6'  iuxta  uarias  qualita- 
tes  boni  mahque  fortunii,  astrologische  Betrachtungen,  in  denen 
Martianus  autem  doctissimus  vorkommt ;  Ad  iohannem  leuitam  — 
f.  7 ;  Digestio  sermonum ;  Ad  gregorium  consulem ;  Interpretatio 
sermonum;  ohne  Ueberschrift  2  Hexameter  Si  verum  siraile  aut 
uemm  —  f.  7'  probabile  quondam;  Sermonum  interpretatio:  Si 
coniunctio  negatiua  —  quondam  pro  semper,  grammatisch ;  Ad  gre- 
gorium magistrum  militum ;  Sermones  interpretati :  Quis  pro  qualis 
et  pro  quantus  —  leget  et  cetera ;  Caput  de  differentia  calcis :  Cals 
per  s  de  calce  —  f.  8  in  calce  id  est  in  fine;  Eugenius:  Ilis 
dictis  gallum  —  ad  hima  Sacra;  Petronius  arbiter:  lam  aUunna 
creperam  —  unde  crepusculum ;  Species  comice  anacreunticum  colophon. 
f.  9  ;  Saphicum  adonium  —  f.  10;  Metrum  parhemiacum  tragicum 
—  f.  10';  In  laudem  fiüi  dei —  f.  11;  Usque  in  quibus  locis  ante 
diluuium  uenerint;  Sermonum  interpretatio  f.  11'  GUsco  gliscis  id 
est  uigilo  —  regulariter  non  corrumpitur  e.  f.  1 2  Gedicht  zu  Eh- 
ren des  Papstes  Sergius  aus  34  Hexametern  bestehend,  der  erste 
Rector  terrarum  rerum  mentis  moderator  kehrt  zugleich  als  siebzehnter 


der  Bamberger  Haudschrift.  49 

und  als  letzter  wieder,  ausserdem  wird  er  durch  die  Anfangs-  und 
die  Endbuchstaben  sämtUcher  Verse  gebildet;  dsgl.  ^on  oben  nach 
unten  durch  die  mittelsten  Buchstaben  und  noch  zweimal  durch 
die  Diagonalen  des  in  ein  Quadrat  eingeschlossenen  Gedichtes. 
f.  12'  Gedicht  zu  Ehren  desselben  Papstes  in  1 0  Hexame- 
tern: die  Anfangsbuchstaben  ergeben  Salue  Sergi,  die  mittleren 
papa,  die  Endbuchstaben  Summe  rerum,  jeder  folgende  Vers 
rückt  in  seiner  Länge  um  einen  Buchstaben  über  den  vorhergehen- 
den hinaus.  Eine  doppelte  Erläuterung  in  etwas  kleinerer  Schrift 
schliesst  sich  an:  Denique  quia  instar  organici  psalterii  — 
f.  1 3  quod  supra  scripta  formula  clarius  monstrat.  ]Sach  einer 
leeren  Zeile  ohne  Ueberschrift  Roma  caput  muudi,  die  einzelnen 
Verse  mit  rothen  Anfangsbuchstaben,  f.  1 3'  Christe  preces  iutellege, 
dann  nach  einer  leeren  Zeile  Salue  papa  noster  salue  Rhythmen  mit 
übergeschriebenen  Xeumeu,  beides  von  einer  andern  Hand  als  das 
vorhergehende  hinzugefügt,  die  Schrift  ist  sehr  verblasst  und  gegen 
den  vorderen  Rand  der  Seite  hin  so  abgerieben,  dass  manche  Worte 
ganz  verschwunden  sind,  andere  nur  errathen  werden  können.  Die- 
ses wahrscheinlich  im  J.  998  entstandene  Gedicht'  beweist,  dass 
die  übrige  Handschrift  vor  diesem  Zeitpunkte  geschrieben  worden 
sein  muss.  In  dem  bisher  beschriebenen  Theile  des  Codex  sind 
f.  1,  6  und  13  von  einer  ganz  anderen  Hand  als  der  Rest,  mit 
blasserer  Tinte  und  andern  Abküi'zungszeichen  geschrieben,  fügen 
sich  aber  dennoch  vollständig  in  den  Zusammenhang  ein. 

Der  zweite  und  Haupttheil  des  Codex  beginnt  f.  14,  dessen 
vordere  Seite  als  Schmutzblatt  dienend  2  Bruchstücke  enthält: 
gere  christos  meos  et  in  prophitis  meis.  nolite  malignari  — 
infidelis  nee  iustis  cum  iniustis ,  danach  die  Bucbstabeu  U 
C.  L.  U.  L.  D  und  et  ad  scelera  —  iudica  causam  tuam,  ein 
kleineres  Stück  des  auf  f.  1  enthaltenen,  f.  U'  beginnt  mit  den  Wor- 
ten Quis  dabit  capiti  meo  die  erste  un gedruckte  Streitschrift  für 
die  Weihen  des  Papstes  Formosus  ohne  Ueberschrift,  die  im  Gan- 

(1)  Gregor  V,  an    den    es  gerichtet  ken,  als  an  den  ersten,    weil  erst  auf 

ist,  wurde  Papst  3.  Mai   996.    krönte  jenem  Gerbert    die    rechte    Hand    des 

Otto    III    zum    Kaiser    21.    Mai    und  Papstes  heissen  konnte,  dessen  Keform- 

starb   18.  Febr.  999.    An  den  zweiten  bestrebungen  überdies  immer  kräftiger 

Rümerzug  Ottos  im  J".  99S  möchteich  hervortraten  ;  vgl.  Giesebrecht  deutsche 

bei  dem  Gedichte  deshalb  lieber  den-  Kaisorzeit  I.  704  —  710. 
Aiixilitis  und  Vulgarius.  4 


50  V.  Beschreibung 

zon  bis  f.  43'  reicht,  so  zwar,  dass  f.  31'  der  erste  Tlieil  endet, 
fol.  32  ebenfalls  ohne  üeberschrift  Ilt  iam  dudum  in  priori  der 
zweite  beg:innt,  dessen  Anfang  wie  der  des  ersten  durch  eine  grössere 
bunte  Initiale  liervorgehoben  ist.  Kapitel  sind  nicht  hinzugefügt, 
nur  durcli  ein  Zeichen  am  Rande  F  und  dem  entsprechend  durch 
einzelne  rothe  Buchstaben  im  Texte  sind  Abschnitte  und  namentlich 
längere  Citate  hervorgehoben.  Bis  f.  23'  ist  die  Schrift  ziemlich 
weitläufig  und  finden  sich  nur  23  Zeilen  auf  der  Seite,  von  f.  21 
an  wird  sie  enger,  so  dass  28  Zeilen  auf  der  Seite  Platz  gewin- 
nen, f.  27'  ist  bis  auf  3  Zeilen  leer  geblieben.  Von  f.  28  au 
enthält  die  Seite  bis  f.  37  wieder  23  oder  24  Zeilen,  um  sodann 
bis  zuletzt  auf  25  zu  steigen.  Auf  f.  4  3'  befindet  sich  dicht  unter 
dem  Sclilusse  ohne  Beachtung  des  Randes  mit  ganz  kleiner  Schrift, 
die  sehr  verblasst  und  hie  und  da  fast  erloschen  ist,  eine  Instorische 
Notiz  über  die  Päpste  von  Johann  VIT!  bis  auf  Sergius  III. 

I^nmittelbar  darunter  mit  rother  Schrift  Incipit  libellus  in  de- 
fensionem  Stephani  episcopi  et  praefatae  ordinationis,  der  Text 
dieser  Schrift  reicht  von  f.  44  bis  5!),  grösstentheils  mit  etwas 
gelblicherer  und  hellerer  Tinte  geschrieben,  als  das  vorhergehende, 
21  Zeilen  auf  der  Seite,  ebenfalls  ohne  Kapitel,  doch  sind  Absätze 
und  zumal  Citate  durch  ein  R  am  Rande  hervorgehoben.  Auf  f.  51) 
schliesst  sich  mit  wenig  kleinerer  Schrift  das  Schreiben  Rodelgrims  und 
Guiselgards  an,  auf  der  Rückseite  ziendich  verblasst,  doch  noch  leserlich. 

f.  60  ist  vorn  leer  geblieben,  auf  f.  60'  folgt  olme  Titel  die 
Praefatiuncula :  Prudens  lector  liaec  de  scripturarum  —  i)0sse  non 
dubium  est,  dann  Incipiunt  capitula.  im  (ianzen  4  3  bis  auf  f,  62, 
liierauf  beginnt  f.  62'  der  Text  Ablatio  ex  decretali  epistola  an- 
therii  papae  bis  f.  87'.  Die  Ueberschriften  der  Kapitel  sind  roth, 
jedes  einzelne  durch  eine  scluhie  bunte  Initiale  geziert.  Auf  der 
Seite  stehen  23  bis  25  Zeilen.  Auf  f.  SS  fängt  mit  der  Üeber- 
schrift Eugenii  Uulgarii  oline  vorangeschickte  Kapitel  der  Text 
einer  neuen  Streitschrift  an  Regnante  domino  nostro  ihesu  christo 
bis  f.  10  1'.  Die  Kapitelüberschriften  roth,  Initialen  viel  kleiner 
als  in  der  vorhergehenden  Schrift,  Zeilenzalil  ebenso.  Auf  f.  101' 
schliesst  sich  nach  einer  leeren  Zeile  an  Incipit  generale  synodum 
de  restauratione  donnii  Formosi  papae  quae  facta  est  a})ud  Ranen- 
natium  urbem.    c.    l   Sinodum  tempore   piae,    6  Kapitel  bis  f.    102' 


der  Bamberger  Handschrift.  51 

apostolica  auctoritate  sancimus,    gedruckt    als  römisclie  Synode  bei 
Mansi  coli,  concilior.  XVUI,  223,  wo  jedoch    1 2  Kapitel. 

Mit  f.  103  beginnt  ein  neuer  Theil  der  Handschrift.  Die  Vor- 
derseite ist  leer  geblieben,  auf  der  Rückseite  folgt  Uulgarii  in  de. 
fensionem  formosi  papae  'roth)  dann  Eugenius  Uulgarius  Petro  dia- 
cono  fratri  et  amico.  Petis  a  me  responderi  super  formosiana  ca 
lamitate  bis  f.  110'  igitur  inest  diuersitas,  in  2  Kolumnen,  mit  je 
22  Zeilen,  am  Rande  kurze  Bemerkungen,  die  auf  den  Inhalt  hin- 
weisen z.  B.  f.  108  Argumentum  a  persona,  imter  anderm  Titel 
und  aus  einer  andern  Handschrift  herausgegeben  von  Mabillon  (Ana- 
lecta  vetera  p.  2S — 31}.-  Ohne  Absatz  schliesst  sich  auf  f.  110'  an 
Ad  sergium  papam  eiusdem,  f.  111  Ad  eundem  uersus ;  ^leti'um 
pheregratium  ad  eundem ;  Ad  euudem  nietrum  saphicum ;  f.  1 1  l ' 
Ad  euudem  metrum  parhemiacum;  Epistolae  superscriptio ;  epistola 
ad  eundem  —  f.  113;  eiusdem  ad  uitalem  e'piscopum.  lieber  dem 
letzten  Briefe  ist  ein  Bild  gezeichnet :  die  Figin*  eines  Priesters ,  der 
neben  einem  Altare  stehend  seine  Arme  bittend  gegen  die  Sonne 
ausstreckt  —  f.  113';  Ad  eundem  uersus;  Eiusdem  ad  theodoram 
—  f.  114';  Eiusdem  ad  benedictum  monachum;  Metrum  iambicum 
ad  petrum  salerne  urbis  episcopum;  Boetii. 

Ein  Blick  auf  die  äussere  Beschatieuheit  lehrt,  dass  f.  14—102 
der  Handschrift  ursprünglich  für  sich  ein  Ganzes  bildeten,  da  die 
Schrift  durchweg  eine  sehr  ähnliche  ist,  so  dass  sie,  wenn  nicht 
von  Einem,  so  doch  von  einigen  sich  nahestehenden  Schreibern 
herrührt.  Zwischen  dem  ersten  if.  l  — 13)  und  dem  letzten  (f. 
103^ — 1 14)  Theile  des  Codex  aber,  der  sich  von  dem  Haupttheile  durch 
kleinere  Schrift  unterscheidet,  waltet  insofern  eine  innere  Ueber- 
einstimmung  ob,  als  die  Hand,  welche  das  letzte  Stück  dm-chgehends 
geschrieben  hat,  wenigstens  auf  f.  2  —  5  mit  voller  Sicherheit  wie- 
dererkannt wird  und  auf  2,  3'  und  4  ebenso  wie  dort  die  Seite 
in  2  Columnen  spaltet.  Die  schlechte  Beschaffenheit  von  f.  1 3' 
sowie  die  Einfügung  eines  jüngeren  Gedichtes  gerade  an  dieser 
Stelle  erklärt  sich  daraus,  dass  hiermit  früher  eine  Handschrift  ge- 
schlossen   haben    muss ,    während   andrerseits   die   Vorderseite    von 

(1)  Die  von    mir    angeführten  Stel-      Mabillons  Abdruck  zwar  nicht  schlecht, 
len  dieser   Schrift   habe  ich    sämtlich      aber  koinesM"egs  ganz  fehlerfrei  ist. 
nnoh    unserem    Codex    berichtigt,    da 

4* 


52  ^  •  Beschreibung 

f.  14  deutlich  als  Schmutzblatt  gedient  hat.  In  dem  Mittelstticke 
sind  die  Initialen  mit  bunten  Farben  ausgemalt,  in  den  beiden  an- 
dern Abtheilungen  nur  vorgezeichnet  und  höchstens  hie  und  da  mit 
einigem  Roth  verziert.  Zwei  an  Umfang  sehr  ungleiche  Handschrif- 
ten sind  also  hier  in  der  Weise  vereinigt,  dass  die  kleinere  von 
beiden  zerstückt  und  wahrscheinlich  gerade  ihre  zweite  Hälfte  vor- 
angebunden worden  ist.  Aus  der  Gleichartigkeit  des  Inhaltes  — 
denn  der  grössere  Codex  enthält  bereits  eine  Streitschrift  des  Eu- 
genius  Vulgarius,  der  kleinere  die  andere  sowie  Briefe  und  Ge- 
dichte desselben  —  sowie  aus  der  der  gleichen  Zeit  angehörigen 
Schrift,  lässt  sich  jedoch  schliessen,  dass  beide  von  Anfang  an  zu- 
sammengehört haben  und  auch  wohl  lange  vor  ihrem  jetzigen  Ein- 
bände zusammengebunden  waren.  Durchweg  ist  durch  senkrechte 
Linien  ein  innerer  und  äusserer  Rand ,  bei  den  zwiefachen  Co- 
lumnen  auch  noch  ein  mittlerer  gegen  die  Schrift  abgegrenzt.  Als 
Interpunktionen  erscheinen  •,•  statt  des  Punktes,  ferner  .  oder  ./ 
letzteres  dem  Comma  entsprechend.  Fragezeichen  kommen  nur 
einige  Male  vor,  meist  ist  die  Frage  durch  ein  über  das  erste  Wort 
des  Satzes,  namentlich  des  fragenden  Pronomen  gesetztes  2  ange- 
deutet. Ueber  dem  e  und  0  steht  häufig  ein  Längezeichen  (  a  ) 
und  beim  Beginne  des  Satzes  oft,  aber  nicht  immer  gi'osse  Buch- 
staben. Das  a?  wird  überall  durch  ein  geschwänztes  e  wiederge- 
geben, das  nur  äusserst  selten  für  ein  e  steht,  für  b  ist  mehrmals 
fälschlich  u  geschrieben  (z.  B.  uestia,  uasis,  siui  ,  in  zusammenge- 
setzten Worten  wird  statt  b  vor  t  stets  p  gesetzt,  d  ist  in  solchen 
Fällen  überall  mit  dem  folgenden  m  assimiliert,  also  ammodum  (wo- 
fiir  nur  einmal  admodum  verbessert  ist),  amministrare  und  sogar 
ammittere.  Für  connectere  dagegen  steht  conectere  u.  s.  w.  Dies 
beweist,  ebenso  wie  die  Züge  der  Schrift  (die  mit  dem  Cassineser 
Codex  des  Widukind  sowie  mit  der  Urhandschrift  des  Leo  von 
Ostia  grosse  Aehnlichkeit '  hat),  für  die  italienische  Heimat  des 
Schreibers.  Frühzeitig  aber  muss  der  Codex  über  die  Alpen  nach 
Bamberg  gewandert  sein,  denn  in  dem  von  Ruotger  unter  dem  Abte 
Wolfram    von    Michelsberg    (1112 — I123j    entworfenen    Kataloge 


(ll  Diese  Aehnlichkeit  würde  gut  zu      menhange    des    Auxilius     mit    Monte 
dem   oben  (S.  30)   vermuteten  Zusam-      Cassino  passen. 


der  Bainberger  Handschrift.  53 

findet  sich  bereits  De  Formosiana  Calamitate  lib.  I  (Schannat  viii- 
demiae  litter.  I,  51  ),  eine  Angabe,  die  wohl  unzweifelhaft  auf  unsere 
Handschrift  zu  beziehen  ist.  Es  ist  hiernach  nicht  unwahrschein- 
lich, dass  entweder  K.  Heinrich  H  selbst  dieselbe  etwa  von  seinem 
dritten  Römerzuge  mitgebracht  oder  dass  schon  Otto  ÜI  sie  be- 
sessen, aus  dessen  Nachlass  sie  dann  Heinrich  nebst  andern  Bü- 
chern seiner  Lieblingsstiftung  schenkte.' 

Nachdem   der    Codex   später,    und   zwar  jedenfalls ■  vor   1611, 
ebenso  wie  der  Richers  aus  dem    Besitze   der   Michelsberger  Bene- 
diktiner in  den  des  Bamberger  Domkapitels  und  von  diesem   1803 
an  die  königliche  Bibliothek  übergegangen  war,  blieb  er  dort  lange 
unbeachtet  liegen.     Die  Erwähnung,    die  Jäck   in    seiner  Beschrei- 
bung (S.   141    N.  1120)  der  Handschrift  im  J.    1S31   zu  Theil  wer- 
den Hess:  Stephan!  sancti  (I)  in  defensiouem   libellus,    konnte  über 
den  wirklichen  Inhalt  derselben  nur  gänzlich  irreführen;    in  seinen 
Schriftmustern  berücksichtigte   er    sie  nicht.     Erst   als    im  J.    1S4G 
Conrad    Rosshirt    die    Bamberger     kauonistischeo      Handschriften 
durchmusterte,  fiel  ihm  auch  die  unsrige  in  die  Hand ;   er  entdeckte 
darin  auf  den   ersten    Blick   ,,sehr   viele   pseudoisidorische  Stellen" 
und  fügte  bei  einer  kurzen    Notiz    in    den    Heidelberger  Jahrb.  für 
Liter.  (39.  Jahrgang   1846  S.  903)^  die  richtige  Bemerkung  hinzu: 
„eine  Handschrift,  die  man  erst  durch  und  durch  untersuchen  muss." 
Dieser  AVahruehmung  leistete  er  keineswegs   hinläughch  Folge,  als 
er  den  Codex   nach   Heidelberg   zur    Benutzung   erhalten   und   den 
Ertrag  desselben    184  9  in  seiner  Schrift  ,,Zu  den  kirchenrechtlichen 
Quellen    des    ersten    Jahrtausends  und    zu    den   pseudoisidorischen 
Decretalen"  veröffentlichte.     Ausser   einer   ganz   flüchtigen  und  un- 
genauen  Beschreibung   des    Codex   'S.    17 — 19)    ^^^lrden    daselbst 
einige  Stücke  aus   der   ersten   unbetitelten  Streitschrift,  d.  h.  meist 
nur  die  darin  enthaltenen  Citate  (f.  19' — 24)  abgedruckt  (S.  20 — 26), 
sodann  unvollständig  der  Brief  Rodelgrims  und  Guiselgards  (S.  27), 
endüch  und  hauptsächlich  die  dritte  Streitschrift  (f.  60' — 85),  doch 


(1)    Tgl.    über    die    Herkunft     der  sonders    abgedruckt:      Von    den    fal- 

Bamberger  Handschriften  Gieseb recht  sehen    Decretalen     und     von    einigen 

Gesch.    der    deutschen    Kaiserzeit    3.  neuen  in  Bamberg    entdeckten  Hand- 

Ausg.  J,  846.870,  TL  502 -93,  Hirsch  sehr.,  Heidelberg  1847. 
Heinrich  II,  ü,   102—112.          (2)Be- 


54  ^^-  Beschreibimg- 

unter  WegUissiing  des  Schlusses  (S.  63 — 90).  Alle  diese  Stücke, 
besonders  die  ersteren  beiden,  wimmeln  von  den  gröbsten  und 
sinnlosesten  Lesefehlern,  die  wohl  nicht  so  sehr  aus  Nachlässigkeit 
als  ans  Unkenntnis  der  Schrift  entsprangen.'  Dieser  Art  der  Ver- 
öftentlichung  entsprachen  die  darauf  gebauten  Schlüsse.  Obgleich 
Kosshirt  wohl  erkannte,  dass  unser  Codex  auf  die  Zeit  des  Papstes 
Formosus  (891 — 89 6 j  hinwiese,  so  hielt  ihn  dies  dennoch  nicht 
ab,  darin  eine  Quelle  für  den  um  ohngefähr  ein  halbes  Jahrhundert 
älteren  Pseudoisidor  zu  entdecken,  und  zwar  sollen  die  darin 
vorkommenden  pseudoisidorischen  Stücke  aus  griechischen  Chroniken 
geschöpft  sein,  welche  jene  päpsthchen  Dekretalen  bereits  aufge- 
nommen hatten  ^S.  20,  52,  57).  Der  Beweis  dieser  ganz  erstaun- 
hchen  Behauptung  wird  theils  in  einer  Stelle  der  Vorrede  Pseudoi- 
sidors  (c.  2  p.  17  ed.  Hinschiusi  gesucht,  in  der  aber  nur  von 
den  Akten  der  griechischen  Synoden  und  ihren  unter  einander  ab- 
weichenden lateinischen  Uebersetzungen  die  Rede  ist,'-  theils  in  dem 
Umstände,  dass  eben  unser  Codex  sich  ,, gewöhnlich"  oder  „überall 
auf  griechische  Chroniken"  bezieht.  Worin  aber  bestehen  diese 
vielversprechenden  Beziehungen?  Darin,  dass  dreimal  in  drei  ver- 
schiedenen Streitschriften  (f.  24,  48,  63')  eine  und  dieselbe  Stelle 
aus  der  bekannten  Chronographie  des  Theophanes  übersetzt  wird, 
um  darzuthun,  dass  am  1  1 .  Aug.  7  1 5  unter  K.  Anastasius  II  der 
Bischof  Germanus  von  Cyzikus  als  Patriarch  nach  Koustantinopel 
versetzt  wurde.  Wenn  somit  dies  ganze  Gebäude  zusammenstürzt 
und  für  die  Entstehung  Pseudoisidors  sich  gar  nichts  aus  dem  Bam- 
berger Codex  ergibt,  so  bemerkte  überdies  noch  Richter  (Lehrb. 
des  Kirchenrechts  5.  Aufl.  S.  7  7),  dass  die  von  Rosshirt  als  neu 
herausgegebene  Streitschrift  das  bekannte  schon  von  Morinus,  Ma- 
billon  u.  a.  edierte  Werk  des  Auxilius  de  ordinationibus  sei.  Die- 
ser wohlbegründeten  Berichtigung  ist  allerdings  hinzuzufügen,^  dass 


(1)    Für    quoniam    setzt    R.    regel-  doisidors  ist.              (2)  Dies  bemerkte 

massig  quum,    für   uel  häufig  et  oder  schon  Weizsäcker    (die  pseudoisidori- 

ut  u.  s.  f.;    oft  sind  Worte  ausgelas-  sehe    Frage    in    v.   Sybels   Zcitschr.  f. 

sen,    die    er  nicht   lesen    konnte.     In  Gesch.  III,  47).            (3)    Hierauf  hat 

seiner  ersten  Mittheilung  (S.  906)  führt  Wasserschieben  aufmerksam  gemacht, 

er  schon  eine    Stelle    aus   dem  Codex  in     dem    Art.    Pseudoisidor    (Herzogs 

(f.  54)  fehlerhaft  an,  die  nichts  weiter  Realen cyklopädie  XII,  339). 
als  ein   ^>atz    aus    der    Vorrede    Pseu- 


der  Bamberger  Handschrift.  55 

unser  Codex    eine    um    sechs    Kapitel    erweiterte    Redaktion    jener 
Schrift  darbietet. 

Unter  den  berührten  Umständen  konnte  Rosshirt  von  dem 
Funde,  welchen  er  zuerst  gemacht,  wenig  Ruhm  ernten,  sein  Ver- 
dienst an  der  Sache  wurde  durch  die  schlechte  Ausbeutiuig  des 
entdeckten  Schatzes  fast  aufgehoben,  ja  der  Codex  musste  durch 
ihn  geradezu  in  Miskredit  kommen.  Mich  hat  zunächst  nicht  seine 
Publikation  darauf  hingelenkt,  sondern  mein  Kollege  Paul  Hinschius, 
der  die  Handschrift  für  seine  kritische  Ausgabe  Pseudoisidors  be- 
rücksichtigt und  sich  die  ungedruckte  Schrift  des  Eugenius  Vulga- 
rius  daraus  abgeschrieben  hatte.  Nachdem  mir  durch  eine  genaue 
Untersuchung  des  gesamten  Inhaltes  klar  geworden  war,  dass  der- 
selbe für*  die  Ent^ickelung  des  Kirchenrechtes  zwar  ohne  erhebliche 
Wichtigkeit,  desto  werthvoller  aber  für  die  römische  Kirchenge- 
schichte und  die  gelehrte  Litteratur  Italiens  zu  Anfange  des  zehn- 
ten Jahrhunderts  sei ,  beschloss  ich  nach  diesen  Gesichtspunkten 
alles  ungedruckte,  so  weit  es  irgend  Interesse  bieten  konnte,  voll- 
ständig herauszugeben.  Die  längeren  Citate  aus  bekannten  und 
gedruckten  Autoreu  schloss  ich,  um  Raum  zu  sparen,  in  der  Regel 
aus:  ich  habe  sie  jedoch  überall  nachgewiesen  und  die  meist  sehr 
beträchtUchen  Abweichungen  der  Handschrift  (B)  von  den  Drucken 
unter  dem  Texte  bemerkt.  Ton  dem  geistigen  Eigenthume  der 
Verfasser  selbst  ist  durchaus  nichts  verkürzt  worden.  Bei  den  An- 
führungen aus  Pseudoisidor  habe  ich  nur  die  Abweichungen  von 
der  Bamberger  Handschrift  desselben  nach  der  von  Hinschius  mit- 
getheilten  Vergleichung  angegeben.' 

Im  Anschlüsse  an  unsere  Mittheilungen  aus  dem  Bamberger 
Codex   lasse   ich   noch    eini2:e  Stücke   verwandten  Inhaltes  aus  der 


( 1 )  Diese  Bamberger  Handschr.  des  Ablatio    ex   decretali   Antherii    papae 

l'seudoisidor    P  I  8 ,  beschrieben  von  beginnt.  Der  Umfang  ist  derselbe  wie 

Hinschius  (Decretales  Pseudo-lsidoria-  in    den  Ausgaben,    doch    werden    die 

nae    p.  XLIV,    Doves  Zeitschrift    für  einzelnen  Kapitel    nicht    gezählt    und 

Kirchenrecht  ni,  1,   126i  aus  dem  10.  in    c.  40    sind    einige  Lücken.     Zwei 

Jahrb.    enthält  nach  einer  Privatmit-  eisrenthümliche  Zusätze    dieser  Hand- 

theilung    desselben  auf  f.   141  -  146'  schrift  hat  Rosshirt  (S    63,  66)  mitge- 

ebenfalls    die  Schrift   des  Auxilius  de  theilt.      Die    Hand    ist    die    nämliche 

ordinationibus,   die  ohne  Ueberschrift,  wie  in  den  voi angehenden  Dekretaleu. 
Vorrede    und  Inhalt  sog-leich  mit  der 


56  ^  •  Besclueibung 

Handschrift  iler  Mersebiirger  Dombibliothek  Nr.  Iü4  in  klein  Quart 
aus  dem  zehnten  Jahrhundert  nachfolgen.  Inmitten  einer  Kanonen- 
sammlung, von  der  sowohl  am  Anfange,  wie  am  Schlüsse  mehrere 
Blätter  fehlen  (vgl.  darüber  Waitz  in  Pertz  Arcliiv  VIII,  668)  fin- 
den sich  <'iuf  f.  47  und  48  3  Synodalschlüsse  Johanns  YIII  über 
den  Bischof  Formosus  von  Porto,  welche  Emil  Ludwig  Richter  in 
dem  Marburger  Prorektoratsprogramm  vom  10.  Sept.  1843  (p.  4  —  b) 
zum  erstenmale  herausgegeben  hat.  Bei  der  gi'ossen  Seltenheit 
dieses  Abdruckes  (dessen  Besitz  ich  ebenfalls  nur  der  Güte  des 
verewigten  Herausgebers  verdanke)  schien  es  angemessen,  die  drei 
Aktenstücke  nach  nochmaliger  genauer  Vergleichung  der  leider  arg 
ven\  ahrlosten  Handschrift  hier  anzuschhessen ,  obgleich  sich  gegen 
den  Wertli  derselben  gewichtige  Bedenken  erheben.  Schon  Hefele 
(Conzihengesch.  IV,  517)  machte  darauf  aufmerksam,  dass  unter 
den  35  (vielmehr  36)  Bischöfen,  die  das  Vcrdammungsurtheil  zu 
Troyes  unterschreiben,  sich  eine  Reihe  entschieden  falscher  Namen 
befindet.'  Das  Datum  des  14.  September  lässt  sich  schwer  mit 
den  Angaben  der  andern  Quellen  vereinigen ,  wonach  wir  diesen 
Beschluss  der  Synode  schon  in  den  August  setzen  würden.  Auf- 
fallend ist  auch ,  dass  der  König  Ludwig  als  Veranstalter  der 
Synode  erscheint  und  dieselbe  in  erster  Linie  unterschreibt,  sowie 
dass  die  zu  Ponthion  im  Sommer  87  0  wiederholte  Verdammung 
des  Formosus  vöUig  mit  Schweigen  übergangen  wird.  Wenn  aber 
einmal  das  dritte  Stück  Argwohn  eri'egt,  so  müssen  wir  auch  die 
beiden  ersten  mit  um  so  grösserer  Vorsicht  prüfen.  Da  ist  es 
denn  allerdings  sehr  befremdlich,  dass,  während  im  Uebrigen  der 
Synodalschlnss  vom  19.  Aju-il  grösstentheils  wörtlich  mit  dem  Briefe 
Johanns  VHI  vom  2 1 .  April  über  dieselbe  Synode  übereinstimmt, 
in  jenem  dem  Bischof  Formosus   eine  letzte  Frist  von  zwei  Mona- 


(1)     Erzb.    von  Vienne  war  damals  Isaak,    B.  v.   Angers  Dodo  nicht  Ar- 

Otram  nicht  Bcnnom    (Bernoin  ?),    B.  nald,  B.  v.  Senlis  Hadcbert  nicht  Iler- 

V.    Paris    nicht    Ileldebold ,     sondern  poin,  B.  \.  Beauvais  Odo  nicht  Hono- 

En{^elwin  (f  884  ,  B.  v.  Chartres  Gis-  rat,  B.   v,  Laon  Iledenulf  nicht  Dido, 

lebert  nicht  Aimo,  B.  v.  Troyes  Otulf  B.    v.  Langres    Isaak    (r    880)    nicht 

nicht    Bodo ,    B     v.    Macon  Lantbert  Gaido ,    B.    v.    Yerdun    Berard    nicht 

statt  Berner,  B    v.  Nevers  Abbo  nicht  Atto.       Viele    von    den    Namen    sind 

Emino    (Mansi  coli.  conc.  XYII  app.  offenbar  entstellt,  aus  dem  Erzbischof 

188),    Erzb.    V.    Tonrs  Adalard    nicht  von  Tours    ist    ein    Bischof   gemacht. 
Everard,  B.  v.  Limoges  Anselni  nicht 


der  Bamberger  Haudschrilt.  57 

teil,  in  diesem  dagegen  nur  von  20  Tagen  zugestanden  wird.  Die 
zweimonatliche  Frist  passt  zwar  recht  gut  zu  der  zweiten  Synode 
der  Merseburger  Handschrift  vom  30.  Juni  ,  steht  aber  mit  dem 
unzweifelhaft  echten  Schreiben  des  Papstes  in  unlösbarem  Wider- 
spruche.' Jene  zweite  S\Tiode  in  der  Peterskirche,  von  der  wir 
sonst  freihch  nichts  wissen,  würde  an  sich  nicht  unglaubhaft  sein, 
wenn  sie  nicht  in  so  verdächtiger  Gesellschaft  aufträte.  Ich  wage 
hiernach  nicht,  von  diesen  Aktenstücken  weitereu  Gebrauch  zu 
machen,  die  vielleicht  ein  späterer  Gegner  des  Formosus  mit  Be- 
nutzung echter  Quellen  als  Belege  seiner  Yerm-theilung  angefertigt 
hat. 


Als  Anhang  zu  der  Beschreibung  des  Bamberger  Codex  lasse 
ich  hier  sogleich  die  auf  f.  13'  enthaltenen  Verse  auf  Gregor  V 
und  Otto  III  folgen,  weil  sie  mit  dem  übrigen  Inhalte  keinen  Zu- 
sammenhang haben.  Die  nur  unsicher  gelesenen  oder  bloss  er- 
rathenen  Buchstaben  sind  dui'ch  kursive  Schrift  hervorgehoben. 

Christe  preces  intellege,  Romam  tuam  respice,  f.  13' 

Romanos  pie  renoua,     Uires  Romae  excita. 
Surgat  Roma  imperio,     Sub  Ottone  tertiol 

Salue,  papa  noster,  salue ,     Gregori  dignissime 
Cum  Ottone  te  augusto    Tuns  Petrus  excipit. 
Conimicth  ad  subhmia     Ipse  te  humiha. 
E  domo  sponsae  exieus,     Sicut  sponsus  redieus 
5  Antiqui  patris  munera     Repetis  quam  dulcia 
S firmius     Ut  fidehs  filius.     Christe. 

^anctum  PetYwm  sequeris,    Landes  Petri  erigis 
Romana  iiu*a  recreas,     Romae  Romam  reparas 


(1)     Darauf    wies     bereits    Richter  Texte  p.ngebe ,    müsste  jedenfalls  dem 

|a.  a.  0.  p.  5   u.  24)  hin,  ohne  einen  Fälscher  vorgelegen  haben,  der  auch 

Ausweg  vorzuschlagen.    Das  Schreiben  von  der  Yerurtheilung  zu  Troyes  Kunde 

Johanns  (Mausi  XVII,  236,  J.    227»)),  erhalten  hatte,  sowie  von  dem  Inhalte 

dessen  Abweichungen  ich   unter    dem  des  dort  geleisteten  Eides. 


58  ^-  Beschreibung  der  I'amberger  Handschrift. 

to  effici     Gloria  imperii 

10    to  ualeat,     Semper  bene  babeat. 

Qiü'  Galliae  te  abstiüit     Teqiie  Romain  attiüit 
fecit  maximum,     Inaltaiiit  l)rachiiim.     Cbriste. 

OS  in  ecclesiis     In  sanctis  monasteriis 

Tu  es  magister  omniiun,     Tu  eomponis  populum 

lö    reddis  uarias g  ..s  soluis  animas. 

rat  Otto  tercius  P^r?//gil  et  streuuus, 

Qui''  secundum  apostolum    Curain  liabet  corporum. 

Ad  salutetn   peccautium     Fert  inimicum  -gladium.     Cbriste 

S a  Antiocbia    Te  cobt  per  omnia 

•JO    Antiqua  Alexandria    Tibi  cuiTit  anxia 

ecclesiae    Sunt  in  tua  serie. 

Babilonia  feiTea    Et  aurata  Graecia 

Ottonem  magnum  metuunt    Collis  flexis  seruiunt. 

Mundo er  imperat,     Quem  rex  regum  Uberat.     Cbriste 

25    Exulta  papa  nobilis    Maiestate  nominis 

Sedem  primam  coudecoras    Sedulo*"  iam  releuas 
Tua  claret  prudentia     In  Gerberti  dextera. 
Gaude  papa,  gaude  caesar,     Gaudeat  ecclesia 
Sit  magnum  Romae  gaudinm,    lubilet  palatium. 

HO    Sub  caesaris  potentia     Pui'gat  papa  secula.     Cbriste 

Uos  duo  luminaria     Per  teiTarum  spacia 
Illustrate  ecclesias,     Effugate  tenebras 
Ut  unus  ferro  uigeat,     Alter  uerbo  tiuniat. 
S...s...2i  domne  erige,     Agnum  dei  prospice 
35    Te  deus  iQcit  maximum     Et  Petri  auxilium 

Quos  in  tua  gloria     Habe  in  memoria.     Christa. 

(a)  fui  li.  (li)  Olli  />.  (<■)  sc(iiil;iiii  />'. 


Ai:XILII  IN  DEFENSIONEM  SACEAE  OEDINATIONIS 

PAPAE    FORMOSI 

LIBELLUS    PRIOR. 

Quis  dabit  capiti  meo  aquani,  et  ociilis  meis  fontem  la-  f.w 
crimariim?'  et  plorabo,  non  iit  Hieremias  interfeetos  corpore, 
sed,  quod  est  deteriiis,  plorabo  animariim  interitum '^  et  nefa- 
rias  eiiersiones,  qiiae  in  capite  omnium  ecclesiarum  pupliee 
iuliorruenmt.  Heu  pro  dolor,  quis  non  contremescat  in  tan- 
tae  sanctitatis  arce  sacrileg-as  perstrepere  inuasiones?  de 
cuius  benedictionibus  uniuersarum  ecclesiarum  propagines  fe- 
cundantur,  cuius  iudicio  totius  orbis  errata  corriguntur.  At- 
tamen  licet  flumina  descendant,  irruant  uenti,  consolatur  me 
dominus^  qui  ad  apostolorum  principem  polliceri  dignatus  est 
dicens :  7ti  es  Petrus  et  super  haue  petram  aedificabo  ecclesuwi 
vieum  et  portae  inferi  non  praeualebunt  aducrsus  eam.  Quid 
enim  flumina  lioc  in  loco?  quid  uenti,  quid  inferi  portas  acci- 
pere  debemus,  nisi  impetus  et  procellas  pessimorum  liomi- 
num?  Sed  o^wm  fundanientum  aliud,  magistro  gentium  docente,"* 
nemo  potesf  ponere  praeter  kl,  quod,  positum  est^  quod  est 
Christus  Ikesus,  et  alibi:^  *petra  autem  erat  Christus,  ecclesia  r.is 
super  petram,  id  est  Christum,  fundata  et  Petro  ad  regendum 

(ii)  poles  B. 

(Ij  ler.9,  l.  (2)  Cfr.  Invect.  in      deterius  est,  addetrimentumaniitaruiu. 

Romani  p.  LXXllI:  non  solum  ad  damp-      (3)  Matth.  16,  IS.  (4)   1  Cor.  .3,11. 

nationem  corporum,  uerum  etiam,  quod      (5)  ICor.  10,  4. 


()0  Auxilii  in  defeusionem 

comiiiissa  si  forte  ad  tempiis  })er  iniquos  iiiuasores  couculcari. 
uidetiir,  moueri  tarnen  nullateuus  potest,  qiiia  fuiidata  est 
siipra  firniam  petram. 

Cap.  I  Pericula  igitur  et  iniustas  degradatioues,  quae  ibi 
iupraesentiarum  ag-untur,  uellem  quidein  in  praecordiis  ge- 
mere  et  non  uocibus  exprimere,  sed  saeri  ordinis  ineuitabilis 
necessitudo  nie  silere  nequaquam  permittit.  Xonne  post  obi- 
tum  quarti  Benedict!  papae '  uir  domini  laudabilis  uitae  et 
sanctitatis  nomine  Leo  apostolorum  uicarius  papa  nrbis  effec- 
tus  sanctae  Romanae  ecclesiae  gubernacula  dum  per  triginta 
dies  amministrasset ,  a  quodam  Christophoro  presbitero  suo 
apprehensus  est  et  carceralibus  ergrastulis  mancipatus?  mox 
autem  idem  Cliristophorus  se  papam  instituit.  Deinde  Ser- 
gius  quidam,  qui  apud  Francos  plurimis  iam  temporibus 
fuerat   commoratus,   ualido  Francorum   auxilio   et  quorundam 

1. 15'  Romanorum  niachinationibus  praefatum  *coniprebendi  ac  re- 
cludi  fecit  Christopborum ,  nee  multo  post  latenter  Romam 
Ingrediens  eisdem  oj)itulantibus  Francis  apostolatus  fastigium 
conscendit.-  Et  quasi  ista  non  sufficerent,  nouum  et  inaudi- 
tum  addidit  sacrilegium:  pro  nefas,  clerum  sanctae  Romanae 
ecclesiae  partim  carceribus,  partim  minis  exilioque  terruit, 
quatenus  ad  deponendam  reuerentissimi  papae  Formosi  Ordi- 
nationen! et  ad  cunctas  propagines  extirpandas,  quae  ab  eins 
consecrationis  radice  liactenus  deriuatae  sunt,  assensum  prae- 
berent.  Ulis  autem,  ne  talia  fierent,  contradicentibns,  memo- 
ratus  Sergius  fautorem  snum  callide  destinauit  Xcapolim  tam- 
quam  pro  aliis  rebus,  fecitque  aduectari  nauigia,  quatenus 
qui  huiuscemodi  depositionis  participes  fore  noluissent,  eisdem 
imponerentur  nauigiis  et  in  exilium  Neapolim  mitterentur. 
Erant  enim  huiusce  transgressionis  consentanei,  qui  dicebant: 
miseri,  deponite  rigorem  animi  uestri,  quia  si  Neapolim  delati 

f.  16  fueritis,  alii  Saracenorum  manibus  trademini,  *et  alii  in  puteos 

( 1 )  A  903.  (2)  A.  904  lanuario  mense. 


sacrae  ordinationis  papae  Fomiosi  I.  {\l 

eeno  et  serpentibus  uoxios  deponemini  il)iqiie  miseraiii  exlia- 
labitis  iiitani.  Quid  pliira?  cum  gemitu  et  contritione  cordis 
coactum  dederunt  assensum. 

0  beatissime  apostolorum  princeps,  seimus  profecto,  quia 
propter  nimias  offensiones  recessit  zelus  tuus  de  sanctuario 
nomiuis  tui.  Uicarii  tui.  pastores  nostri  ad  instar  ludentium 
puerorum  inuicem  se  certant  deponere  et  anathematis  nexibus 
se  obligare  non  uereutur  et,  quod  est  deterius,  antiquas  plu- 
rimorum  ordinationes  episcoporum  irritas  facere  pro  nihilo 
ducunt.  Exirrge ,  quare  ohdormis  domine,^  exurge  precibus 
apostoli  tui  Petri,  cui  promittere  diguatus  es,"'  ut  portae  in- 
feri  non  praeualeant  aduersus  ecclesiam  tuam,  quam  illi  ad 
regendum  committere  uoluisti.  Exurge  et  iudica  causam  tuam 
et  ne  obliuiscaris  uoces  quaerentium  te.^ 

C.  II  His  igitur  breuiter  praelibatis,  noui  pastoris  huius 
uideamus  apologiam.  Asserit  enim:  ego  quidem  ante  istos, 
quos  carceri  mancipaui,  imnio  ante  alios,  qui  nuper  aposto- 
lici  fuerunt,  fui  aduocatus  et  anulo  ecclesiastici  iuris  sponsam 
meam,  id  est  sanctam  ecclesiam,  subarratam  habui,^  *sed  alii  f.  le 
per  uim  abstulerunt  illam  mihi;"  quando  potui,  recepi  spon- 
sam meam.  Ad  haec  iustum  uidetur  dari  responsum  :  Nonne 
pupliea  electione  nee  aduocatus  nee  electus  fuisti,  sed  ex 
parte  tantum  et  ideo  ad  tanti  honoris  apicem  regulariter  per- 
tingere  non  ualuisti.  Et  ut  aliquid  plus  inferam :  etiam  si 
tibi  cleri  et  populi  parte  fauente  apostolicus  papa  tunc  con- 
secratus  fuisses  et  e  regione  alter  sub  intentione  ordinatus 
esset,  aequum  fuerat,  ut  cum  quo  ex  duobus  uobis  maior  et 
sanctior  cleri  et  populi  pars  inuenta  fuisset,  ipse  apostolicam 
cathedram  optineret,  iuxta  quod  de  uenerabili  papa  Simmacho 
atque  Laurentio  factum  legimus/'  Uierque  enim  sub  intentione 
uno   die   ordinati  sunt,    Siinmachus    in    basilica    Constantiniana, 


(1)  Psalm.  43,  23.         (2)    ^latth.  16,      lunio  mense    a  lohanne  IX  expulsus. 
18.  (3)  Cfr.  Psalm.  73,  22.23.  i6' Uterque  enim  —  praesul  Simmachus 

(4)    A.  S97  exeunte.         (5)  A    S9S  c.      ex  vita  Svmmachi  (a.  49S     499.) 


ß2  Auxilii  in  defensionem 

Laurentius  in  basilica  beatae  Mariae.  Eoo  qua  causa  sepani-  j 
tus  est  clerus  et  diuisus  est  senatus,  alii  cum  Simmacho,  aln  j 
cum  Luurentio  et  facta  intentione  hoc  inter  se  partes  constitu-  \ 
erunt,  ut  ambo  Rauennam  perg^irejit  ad  iudicium  reyis  Theo-  '\ 
dericL  Qui  dum  ambo  Rauennam  introissent,  hoc  iudicium  - 
aequitatis  inuenit,  ut  qui  primo  ordinatus  fuisset  uel  ubi  pars 

f.  IT  maxima  coijnosceretur,  *ipse  sederet  in  apostolicam  sedem:  quod 
in  Simmacho  repertum  est  et  f actus  est  praesul  Simmachus.  j 

C.  III   Fortassis  eniin  redarguitis  me  dicentes:  quis  te  cau-      j 
sidiciim  uel  iudicem   constitiiit    praesertim    contra  Eomanani      | 
ecclesiaui?   Unde  non  immerito  et  nosdicimus:   quis  uos  con- 
stituit  ruinam   inferre   sacris,  ordiuibus,   quos   maiores   uestri 
apostolorum    principis    auctoritate    longe    lateque    propagare 
conati    sunt;    maxime  cum  doctor  gentium  elamet  et  dicat:* 
Non    posuit    nos    deus    in    iram    sed    in   acquisitionem   salutis. 
Quoniam   quidem,   unde  totus    orbis   diuina    illustratur  luce,      j 
tristes  eruperunt  tenebrae.    Absit,  inquam,  absit,  ut  mea  par-      ! 
uitas   quippiam  aduersus    sacrosanctam  Romanam  ecclesiam 
disputet,    sed    quicquid  super    bis    rebus  loqui  uideor,   non 
contra  ipsam,  sed  pro  ipsa  loquor.     Reuera  enim  nos  aposto- 
lico  patri  tamquam  l)eatis  apostolis  Petro   et  Paulo   in   omni-      ' 
bus  optemperare  satagimus:    quippe   si  nos  super  quibusdam 
offensionibus  redarguere  uel  excommunicare  uoluerint,  libenter      ] 
sustinere  parati  sumus,   sed  depositionem  eiusmodi  sacrorum      | 

f.  17'  ordinum  saltem  audire  non  possumus.  Quo  igitur  '''pacto  sub- 
uersionem  sacrae  uuctionis  sustinere  potero,  quae  a  pluribus 
annis  per  cunctas  Italiae  regiones  multipliciter  pollet?  Haue 
quippe  consecrationem  ille  instituit  papa,  quem  clerus  et  po- 
puli  PiOmani  summopere  studuerunt  eligere.  Quapropter  non  j 
est,  unde  merito  nobis  irasci  possit,  (|ui  procul  in  longin(iuis 
terrarum  spatiis  uersamur.  Ideoque,  si  tantus  est  irascendi 
zelus,   non  nobis,   sed  Pomanis   irascatur  ciuibus,  qui  talem 

(1)1  Thc5s.5,  9. 


sacrae  orcliiiatiouis  papae  Formosi  I.  63 

elig-ere  sunt  aiisi,  ciii  sacri  eanones  obuiare  possint.  Xoune 
deposito  Acacio,  quoniam  fiierat  lieretica  fece  containmatus, 
ordinationem  tarnen  eins  sancta  ecclesia  in  siio  statu  nianere 
permisit'  et  tu  multiplices  consecrationes ,  quae  a  plurimis 
tcniporibus,  id  est  ab  ipso  uenerabili  papa  Formoso,  a  cuius 
apostolica  dignitate  tu  ipse  iam  decimus  computaris,  irritas 
facere  non  uereris.  Debueras  enini  misericorditer  iudicare, 
ut  et  ipse  quandoque  misericorditer  iudiceris.  Domini  enim 
sententia  est:"  in  quo  iudicio  /iidfcaueHtis,  hidicabitur  de 
i/obis, 

Clin  Uideamus  interea,  quare  uenerabilis  papae  For-f.is 
mosi  ordinationem  incassum  uexare  non  formidat.  Ait  enim: 
Formosi  ordinationem  cunctasque  ab  eo  deriuatas  propagines 
idcirco  ad  nihilum  redigo,  quia  in  synodo  depositus  fuit. 
Huic  infamationi  una  sufficit  responsio,  id  est:  non  canonice 
facta  est  eins  depositio.  Quod  qualiter  factum  fuerit,  breui 
prosequar  stilo.  Georgius  siquidem,  cui  cognomen  fuit  de 
Auentino,  et  Gregorius  nomencolator  octauo  lobanni  papae  in 
sinistram  uenerunt  suspicionem:  idem  uero  Formosus  prae- 
sul  mutua  cum  eis  uidcbatur  dilectione  conexus  et  idcirco  ab 
eodem  papa  non  aequis  oculis  aspiciebatur.  Quid  plura? 
disseminatus  est  rumor,  quod  alius  ex  eis  in  Tyberim  foret 
praecipitandus,  alius  lumine  priuandus,  alius  autem  membris 
deformandus,  unde  factum  est,  ut  nocturnis  boris  repentino 
nuntio  perterriti  urbem  egredientes  imminens  periculum  fugi- 
endo  euaderent.  Xec  multo  post  ad  Francos  peruenerunt. 
Mox  autem  praedictus  papa  *direxit  nuntium  post  eos  dicens :  f.  is' 
reuertatur  Formosus  praesul  in  episcopatum  suum;  cur  fugam 
arripuit?  Quod  ille  audiens  ammodum  facere  titubauit:  tunc 
conuocata  synodo  anatbematis  eos  uinculis  obligauit.^  Deinde 
a  ciuitate  Xeapoli  tres  dromones  deferri  praecepit,  quibus 
ascensis  in  Franciam  transfretauit.     Quod  audiens  Formosus 

(1)  Cfr.  Decreta  Anastasii  papae  c.  7  (2)  ^latth,  7,  2. 

(J.  464,  Mansi  coli.  conc.  YIII.  190.)  (3)  A.  876  d.   19  m.  Aprilis. 


f)4  Auxilii  in  defensionem 

(loiiiini  antistes  confidens  de  apostolica  pietatc  intrepidus  ad 
eins  uenit  praeseutiani  et  geuibiis  prouolutus  coepit  clainare 
et  dicere :  eg-o  siim,  qui  peccaui ;  ego,  qiii  iuique  egi,  luiserere 
mei,  quoniam  quidem  illiiis  matris  ecclesiae  pastor  es,  qui 
Omnibus  ad  se  uenientibus  uiisericordiae  uiscera  patefacit. 
Interuenientibus ,  qui  tunc  aderant,  episcopis,  uix  optinere 
potuit,  ut  liumi  residens  per  apices  propria  manu  roboratos 
promitteret,  se  in  laico  semper  liabitu  atque  communione  fore 
mansurum  et  quasi  ista  non  sufficerent,  quidam  praesul  no- 
mine Ualpertus,  qui  eins  episeopatum  acceperat,  inuenta  oc- 
casione,  quantum  in  se  fuit,  calamum  quassatum  conterere' 
non  pepereit.  Zclo  quippe  ductus  pro  episeopali  eatliedra 
eins,  quam  arripuerat,  egit  apud  eundem  papam,  quatenus 
idem  uenerabilis  pater  Formosus  iureiurando  concluderet,  ut 
f.  19  numquam  Komuleam  *introiret  urbem,  numquam  sui  honoris 
reeiperet  sedem :  quod  iuramentum  non  palam  sed  occulte  in 
quodam  cubiculo  eoactus  dedit.-  Haec  mihi  Petrus  uenerabi- 
lis archidiaconus  sanetae  Xeapolitanae  ecclesiae,  qui  tunc  in- 
terfuit,  seriatim  retulit.  Porro,  quicquid  amplius  his  lingua 
dolosa  super  eins  infamatione  uel  depositione  componere 
nititur,  falsum  est  et  deus,  aequitatis  iudex,  qui  inultum  abire 
non  patitur,^  disperdet  cum  cum  uniuersis  labiis  dolosis/ 
Non  enim  qui  faciunt,  apostoli  sententia  est,^  sed  et  qui  con- 
senliunt  fucienlibus,  (liyni  efßciuntur  morte  perpetua.  Reuera 
enim,  ut  supra  relatum  est,  ^lon  praesens  sed  absens  per  uim 
furoris  dcpositus  est  et  iuramentum  illud  non  sponte  sed  eo- 
actus dedit. 

C.  V  His  ita  commemoratis  inspiciamus  decreta  sanctorum 
patrum  et  uideamus,  si  pro  fuga  anathematizari  debuit  aut 
si  canonice  depositus  est  uel  etiam  si  reconciliari  minime 
debuit. 


(1)  Isai.  42,  3.         (2)  A    S7^  mense      i3)  lob.  24,  12.  (4)    Psalm.  11,  4. 

Augusto.     Cfr.    Inf.   et  Dcf.  c.  20  (ed.      (5)  Rom.  1,32. 
Mabillon  p.  46 -47),  c.  32  (p.  51). 


sacrae  ordiuatioms  papae  Formosi  I.  65 

Ex  epistola  lulii  papae  ad  orientales  episcopos  directa 
pro  fu^a  Athanasii  et  recouciliatione  eins.'  De  fugu,  super 
qua fugisse  leguntur}  t.  iw 

De  uocatione  ad  sYUodum  Daiiiasi  papae.  Uocatio 
enim  —  —  quanto  nmius  diuinae^ 

Item  Xiceni  concilii.'     Xerno  poiitißcutn  demceps  uliquem 
episcopujji  suis  expoUatum  rebus  aut  a  sede  pulsum  '^excojnmu-  f.  20 
nicare   aut   iudicare  pruesumat ,    quici  non  est  priuHegium,  quo 
spoliari  possit  iam  nudatus. 

Item  lulii  papae.     Xuilus  episcopus  —  —  quod  egerint:^ 

Item  Marcelliui  papae.    Xullus  episcopus,  nisi perdat 

cowmunionem." 

Fabiani  papae.  Quoniam  semper  fuii  et  est,  iit  mali  bo- 
nos —  —  ad  causam,  quid  priusquani  hoc  factum  fuerit,  nullum  (.20' 
crimen  eis  obici  potest  et  post  integrum  restaurationem  anni- 
nersarie  uel  sex  mensium  indutiae  sint  aequuliter  sua  omnia 
licenter  et  pacißce  absque  ullius  graui  impedimento  disponere 
suorum  amicorum  ecclesiasticorum  co?isiliisJ 

Item  Sixti  papae.  Audiuijnus  fratres  inter  uos  —  com- 
munione  priuetur.^ 

Item  Alexandri  papae.     Est  etiam  et  hoc decipiant  f^  21 

sücerdotes  domini  et  suis  faciant  uoluntatibus  consentire. ''    Has 
considerantes  impietates  —   ad  satisfactionein  fieriJ 

His  itaque  de  compendio  praelibatis  luce  clarius  apparet, 
quod   uenerabilis  praesul  Formosus  de  fuga  illa  non  omnino 


(a)  Glossa  margin.:  iste  est  sancius  Allinnasiiis  Alexandri(nac)  sedis.  (b)  Decre- 
tales  Pseiido-lsidorianne  p.  471  (ed.  Hinschius)  c.  14  recie  ngitur.  pro  nobi>  hoc.  demon- 
strat.  nam  quando.  adversii«  eum  deest.  milterent  in  eum.  de  tem|ilo  ei  iiem  discipiili. 
a  praeposito  genlis  aretae  regis.  (c)  Ib.  p.  503  c.  11  p.itriim  ad  euni  qui  impelilur.  resp. 
accusaioribiis.  quanio  minus.  (d)  Ib.  p.  459  c.  5  conuocntn?.  aiidiaiur  uel  damneiur.  in 
nihilnm  quod.  (e)  Ib.  p.  22H  c.  10  Marcelii.  (I)  Ib.  ji.  104  c  19  slaiuium  est  ne  accu- 
sentur.  fieret  eorum.  ei  a  —  praesum.  deest.  c.  20  lei:iiin)e  redinlegientur.  accuseniur 
aut  criminentur.  et  nisi—  respond.  deest.  eis  iegib.  deest.  concedaiur.  uenidnt.  (g)  Ib. 

p.  192  c.  5  uel  auctoies.  prius  audiat.  alloquio.  quod  qni.         (h)  Ib.  p.  95  c.  3  sed  omni, 
aliquos.  in  aliud  quod  non  debent.  pro  deest.  sectam.  (i)  Ib.  p.  97  c.  6  domini  deest. 

sacram   deest.  et  reiiquis.     et   success.    manifesiantur,  cfr.  Inf.   et  Def.   c.   20  p.  47,  ubi 
idem  locus  Pseudo- Alexandri  laudalur. 

(1)  Beeret.  Pseudois.p.  468  Decr.  lulii  papae  c.  12. 
Auxiiius  und  Vulsrarius.  5 


()5  Auxilii  in  defensionem  ' 

oulpabilis  fuit  et  qiiod  absens  et  prociil  eifugatus,  non  cano-  | 
nice  in  s}Tiodo  fiierit  depositus.  Quod  autem  postmodiim  in  ' 
Francia,   ut  supra  retuliniiis,  coram   clementissimo   papa   ge-     : 

/.21'nibiis  prouolutus  cum  lacrimis  ueniam  postulans  *uix  laicani      ] 
potuerit   adipisci   commimionem   et  quod    in   secreto   cubiculi      '. 
iuramentum  illud  praebuerit,  quis  non  uideat,  quantae   fuerit 
crudelitatis  et  a  christiana  religione   quam   maxime   alienum:      ; 
Homo  homini  ser^uat  iram  et  a  clco  qiiaenl  medellamV  , 

C.  Yi  Post  haec  igitur  indaganduni  est,  si  pietatis  in-  ; 
tuitu  reconciliari  debuit  suanique  reeipere  cathedram.  loban- 
nes*  Cbrisostomus  a  duabus  synodis  orthodoxorum  episcopo-  | 
runi  fuit  iudicatus,  sed  iterum  fuit  restitutus  ecelesiae  suae, 
necnon  et  Marcellus  episcopus  Ancirae  Galatiae  depositus 
fuit,  sed  postniodum  proprium  recepit  ei)iscopatum.  Asclepius 
item  iudicatus  a  synodo  ecclesiam  suam  postea  recepit,  Lu- 
cianus  episcopus  Adrianopolitis  damnatus  a  papa  lulio  recepit 
ecclesiam  sui  episcopatus.  Item  Cyrillus  Hierusolimitanus 
depositus  fuit,  postea  reconciliatus  est  ecelesiae  suae.  8imili 
modo  et  Policronium  eiusdem  ecelesiae  Hierusolimitanae  pon- 
tificem  Xistus  papa  damnauit  et  iterum  ipse  eum  reconciliauit. 

f.  22  Innocentius  quidem  |)apa  Fotinum  damna*uit  episcopum,  sed 
ipse  postea  eum  in  proprio  restituit  loco  ecelesiae  suae.  Item- 
que  Misenum  episcopum  a  Feiice  })apa  damnatum  Gelasius 
papa,  successor  illius  et  commuuicauit  et  ecelesiae  suae  re- 
stituit sacerdotem.  Leontius  autem  dum  esset  presbiter,  depo- 
situs fuit,  sed  postea  in  Antiocliia  patriarclia  extitit.  Grego-  ^ 
rius  uero  quartas  })ai)a  Theodosium,  quem  Eugenius  eins  an- 
tecessor  presbiteri  honore  priuauerat,  sanctae  ecelesiae  Sig- 
ninae  consecrauit  episcopum.  Ybas  namque  episco])us  iudica- 
tus fuit,  sed  sancta  synodus  canonice  suam  illi  restituit  eccle- 
siam.     Rothadum    uero   episcopum  Sessoniensis    ecelesiae    a 

synodo,  cui  Carolus  rex  interfuit,  condemnatum  et  Soffrenum      | 

I 

(1)    Eccl.    28,    3.  (2)    Cfr.    In-      Invect.  in  Rom.  p.  LXXIII,  ubi  eadem        j 

fens.    et  Def.    c.  21    (Mabillon  p.  47).      leguntur. 


sacrae  ordinationis  papai'  Formosi  1.  (>7 

Placentiuiüii    episeopum    inerito    reprobatuni    Xicolaiis    papa 
reconciliauit. 

Ex  epistola  sancti  Gregorii  papae  ad  Secimdiniim  inclau- 
sum.     Gretjorius  Secimdmo  spri/o  dpi  inchiuso.    Xam  tun  sanc- 

titas  nos  requisiuit,  ut  tibi spiritus  contribulatus."    Deni-  f.  2>' 

qtie  beatum  Fetrum  —  —  necjcwe  pracdixit.''  r.23 

Ecce  qiiibus  et  quantis  testiuioniis  patet.  qiiod  iiir  domini 
Formosus  non  audacter,  sed  christiana  indulgentia  et  sancto- 
rum  patrum  auctoritate  Romain  introiuit  et  quod  suae  eccle_ 
siae  misericorditer  restitutus  fuerit  iiixta  illiid,  quod  ad  eccle- 
siae  ministriim  per  loliannem  dicitiir:'  Memento ,  imde  ceci- 
deris  et  age  poenitentiam  et  p?'ima  operu  fuc. 

C.  YII    His  hoc  modo  digestis  iiideamus,  si  hortatu  cleri 
et  popiili  ab  episcopali  ministerio  in  apostolatus  sedem  debuit  r.  23' 
transferri.  Autlierii  paj^ae.     Unde  sanctam  sedem  —  —  r.  04 

üd  alter  am  ciuitatem.'     Haec  Antlieriiis. 

Item  apud  chronica  Graeca.  Imperante  igitur  JRomanorum 
secundo  anno  Arthemio,  qui  est  et  Anastasius ,  tertia  deeima 
indictione  mideciina  die  mensis  Augusti  translatus  est  de  metro- 
poli  Zizico  Germanus  archiepiscopus  Constantinopolim  —  — 
sancti ssim um  arc/i iep iscop um . ^ 

Item  Greg'oriiis  Xanzianzenus  priiis   unius  ciuitatis  Cap 
padociae  fiiit   episcopus,   quae  Sasima    dicebatiir,    deinde    a 
beato   Basilio    et  aliorum    episcoporum    consensu  Xanzianzo 
constitutiis   est."'     Sunt   et   alii  quam  plurimi,  qui  necessitatis 

(a)  Gregorii  opp.  ed.  Bened.  II,  968  (J.  1210)  resiirgendi  insinuem.  dicis.  le  legisse 
diiiisasque  sententias  alios.  alios.  generalissiraam  sanctam  Jsicenam  synodum  cum.  quat- 
luor  ueneramur.  sequenles  in  cunclas  sententias  unanimes  concordamur.  a  capiie.  mini- 
sirum  haec  forma  suscipitur  seruanda  ul  qui  maioiein  maior  praecedii  sicut  honore.  cri- 
mina.  maiore  impliceiur.  et  po^t  poeniienlia.  (ructuni  non  recolligeie.  igitur  deesl.  redire. 
quod  caidt.  et  peccaiori  — unde  (/ees/.  spir.  rectum,  ut  ne  a.  pro  lapsi  exp  propli  addidit. 
enim  se  dignum.  poeniteniia.  doeeam.  peccaia.  mundata  sua.  (h)  Ib.  cuius  nos  cor|ius. 
ilUim  ad  apostolatum  non  distulit,  qui  ante  se  ipsum.  (c)  Decretal.   Pseudoisid.  p.  152 

c.  2  (De  ordinal,  c.  1)  humiiitatis  causa,  ac  necessilate.  ui  aut.  sed  humiliier.  a  sede  sua. 
(d)    Ex   Theophauis  chronographia  (p.    589—90  ed.  Classen)  traiislnlum    cf.  de  ordinal,  c.  4. 

(1)  Apoc.  2,  5.  (2i  Cf.  de  ordin,      uita  eius  scripta  sunt,  partim  in  ser- 

c.   2  f.  63,  ubi  additur:    Haec    autem      mone  ipsius,  qui    sintactirius  appella- 
partiin  reperiuntur  in  gestis,  quae  de      tur.    apeitiusque  in    omelia    inueniun- 


()S  Auxilii  in  detensionciii 

uel   utilitatis  causa  de  sede  ad  sedeni  iiel  dr  ciiiitate  ad  ciiii- 
tatem  translati   sunt,    quos  conmieinorare  fastidiuni  duximus. 
Haec  sancti  patres. 
^  C.  yill    Attendite  ergo,  karissimi,  quibus  oculus  simplex' 

ac  rectus  est  et  uidete,  quam  i)robabilibus  doeumentis  osten- 
ditur,  quod  reuerentissimus  papa  Formosus  frustra  maledico- 
rum  ling'uis  confoditur.  Seimus  enim  et  uere  scimus,  admodum  ^ 
paueos  esse,  qui  eum  liuoris'  morsu  rodere  non  uerentur, 
ceteri  autem  luinarum  perieula  formidantes  hoc  de  Fonnoso 
palam  profitentur ,  quod  occulte  sacrilegium  esse  testantur. 
Quibus  iure  apostolica  sententia"-  eoaptari  potest:  In  jjrima 
mea  defensione  nemo  mihi  affuit,  sed  omnes  me  derdiquarunt : 
non  Ulis  imputetur.  Quod  si  eum  aut  spontaueo  libitu  aut 
(.  24'  iuueterato  odio  insatiabiliter  earpere  *deereuistis,  ordinationem 
eius,  quae  in  tantum  longe  lateque  dilatata  est,  ut  etiam  eccle- 
siasticae  concordiae  traduces  ultra  Latium  extenderit,  cur  tanto- 
pereimpugnare  non  erubescitis  ?  Xonne,  siad  uestraui  infanuitio- 
nera  sie  repente  praecipitatur,  quid  aliud  restat,  "^  nisi  ut  ab 
eiusmodi  episcopis  dedicatae  ecclesiae,  altaria  consecrata  et 
chrismata  sollemniter  instituta,  nihil  omniuo  fuerint?  Similiter 
autem  tarn  ab  episcopis  quam  a  ceteris  sacerdotibus  fontes 
in  remissionem  peccatorum  sanctificati  et  missarum  sollemnia 
in  dominicis  diebus  ac  diuersis  festiuitatibus  frustra,  ut  blas- 
pbemant,  celebrata  sint.  Oblationes  quoque  tam  pro  uiuis 
quam  etiam  pro  defuuctis  immolatae,  quod  dictu  nefas  est, 
tamquam  nug-aces  })erierint;  matutinae  seu  uespertinae  ac 
reliquarum  preces  orarum  uelut  ineptae  non  sint  exauditae; 
leuitarum  uero  ac  sul)diaconoruui  ofticia  in  uacuum  animini- 
strata  sint  ac  per  lioc  uniuersa  ecclesia,  quae  huic  Ordination! 

(Mahillon  anal.  vet.   p.  o3)  nstante.  apocri>iario  leiiereni.  mirhaholio.  qu.ie   iioiiii  «eniper. 
«■risere.  praesenlein  romaiiiiin.  (a)  animoikim  corr.  ailnio.liim  li.  (b)  liboris  B. 

tur,   quam  ipse  de  se  apud  Constaiiti-  (3)  Quid  aliud  restat — sanctificationis 

nopolim    aduersus    cos    disseruit,    qui  habuisse  repetuntur   in  libro  de  ordi- 

euni  sedeni  illam  desiderasse  dicebaut.  natioiiib.c.  25  (p.  37  ed.  Mabillon). 
(l)  Matth.  6,  22.          (2)  2  Tim.  4,  IG. 


Siicrae  ordiiiatioiiis  papae  Formosi  I.  (59 

syiiodieum  praebuit  assensiini,  iinius  criminis  arguatur.   Quij)})e 
7ion  solum  qui  fitciimt^  sed  et  qui  con.sentlunt  fucipiitibiis,^  pari- 
lem  excipiimt  iiindictam.    0  incomparabile  sacrilegium !   Quis 
eniiii  de  timeiitibus   deiim    aequis   auribus    haec  aiidire  pote- 
nt,  iit  nou   statiiii   christiano   zelo    coinmotus  scandalizetur  ? 
Xonne  liuguam  melius  fuerat  particulatiin  dari  aiiibus/^  quam 
in  tautam  prorumpere  uesaniam?^   Seimus  enim,  quia  neces- 
sitatis  causa  etiam  laico  baptizare  licet,  sed  aliud  est  periculo 
mortis  urgente  laicum  posse  dare   baptisma  et  longe  incom- 
parabiliter  aliud  est  ad  sacerdotum  preces   ac   benedictiones 
et  chrismatum  ammixtiones  et  cleri  ac  poi)uli  uotiuas  respon- 
siones,   fontes  in   remissionem   peccatorum  sanctificatos  nihil 
omnino,  ut  isti  uolunt,  sanctificationis  ac  benedictionis   habu- 
isse.     Nos  autem  eandem  Ordinationen!  idcirco  ratam  et  legi- 
timam  esse  non  ambigimus,  quia,  ut  supra  ostensum  est,  sanc- 
torum  patrum  scriptis   et  exemplis   instituta   *dinoscitur.     In-  f.20 
super  et  auctoritate  uenerandae   synodi  concorditer  roborata 
monstratur : '    cui   svnodo  non   solum  sanctae  Komanae  eccle- 
siae  praesules ,   ueruni   etiam  Francorum   archiepiscopi ,    epi- 
scopi,  presbiteri,  diaconi  apud  Rauennatem  urbem  interfuisse 
noscuntur.     Nihilominus  autem  et  Constantinopolitana  ecclesia 
lianc    ordinationem    complexa   douiinicae'    pacis    concordiam 
res-ulariter  fouet. 

C.  IX  Sanctus  denique  Hieronimus  in  altercatione  contra 
Luciferianum  ita  disputat:^  Sicut  hie  est,  qui  buptizat  id  est 
Christus,  itii  et  hie  est,  qui  sunctißcut,  ac  si  dicat:  sine  pec- 
cator  siue  sanctus  sit  sacerdos,  qui  baptizat  aut  sacrificium 
immolat,  ego.  securus  baptizor  securusque  communicor,  quia 
Christus  per  semedipsum  baptizat,  per  semedipsum  corpus 
suum  sanctificat.  Quando  quidem  non  solum  spiritu  sed  etiam 
aqua    ipse    baptizat    secundum    apostolum    dicentem:'"    Sicut 

(a)  domicQ  ß. 

(1)  Rom.  l,  32.        (2)  2Macc.  15,33.      c.  29.          (5)  Huiic  locum  nun  iiiueni. 
(3)  Esth.  16,  5.         (4)  Cfr.  Inf.  etDef.      (6)  Ephes.  5,25.  26. 


70  Anxilii  in  defensioiiein 

Christus  dHejcit  ecclesiain  siutm  et  seipsum  triuUdil  pro  eit. 
munduns  eum  liiuucro  (ujunc  in  uerho.  Nonne  si  dominus^ 
Christus  sicut  per  se  baptizat,  ita  et  per  se  liostiani  sui  uiui- 
fici  corporis  et  sang-uinis  sanctilicat,  erg-o  et  sacri  ordinis, 
per  quem  talia  geruntur,  ipse  intelle<^endus  est  auetor,  ac  per 
hoc  qui  ordinandus  est,  securus  ad  sacrae  unetionis  accedit 
ministruni,  quia  desuper  bonum  habet  magistrum.  Ergo  si 
uir  domini  Forniosus  cuiquani  displicet,  ordinatio  tarnen  eius 
his,  qui  sani  capitis  sunt,  displicere  nullatenus  potest,  quin 
potius  si  periclitanduin  est,  eos  periclitari  regulariter  conuenit, 
qui  talem  elig-ere  non  dubitauerunt,  qneni  nierito  canonica 
reprobare  possit  auctoritas.  Nobis  auteni,  qui  de  longinquis 
terraruni  spatiis  ad  apostolorum  principeni  confluximus  et  ab 
eius  uicario  consecrationem,  ut  consuetudinis  est,  suseepimus, 
officere  nullatenus  debet,  sed  magis  Romanae  ciuitatis  populo 
ascribendum  est,'  qui  eum  sine  cuiuslibet  gentis  obsidione 
eligere  decreuerunt"  eique  manus  ac  pedes  iug-iter  deosculan- 
f  2ö'  tes  et  cnm  eo  per  sing-ulas  stationes  missarum  *sollemnia 
celebrantes  et  eucharistiam  dominici  corporis  et  sanguinis  ab 
eo  percipientes,  donec  aduixit,  in  ouinibus  ecclesiasticis  ofti- 
eiis  eins  participes  extiterunt. 

C.  X  Addimus  praeterea  sed  coacti,  quod  super  aposto- 
li^o  uiro  addere  uerecundum  putamus.  Num  quidnam  uene- 
rabilis  pater  Formosus  heretica  colluuione  macnlatus  inhor- 
ruit,  ut  eius  longe  lateque  protelata  consecratio  possit  irrita 
iieri?  Reuera  enini  exceptis  emnlis  onines,  qui  eum  nouerunt, 
certo  certius  compertum  habent,  quod  non  solum  orthodoxus 
claruerit  in  fide,  uerum  etiam  sedulus  in  ieiuniis  et  obsecra- 
tionibns  et  parcus  in  abstinentia  et  peruigil  in  sacris  fuerit 
excubiis;  elemosinis  quoque  et  bonis  operi])us  ammodum 
plenus  et  castimonia  praeditus  et,  quod  est  praecipuum,  mo- 
destiam,  quae  cordi   eius   inerat,  angelico  praefere1)at  uultu. 

(1)  Cfr.deordination.c.29(ed.:^[abil-      etDef.  c  l,  20(p.41,  46).  (2)   Ib. 

Ion  p.  38),  ubi  similia  inveniuntur,  Inf.      c.25. 


sacrae  ordinationis  papae  Formosi  I.  7 1 

Uolumus  interea  discere ,  lii ,  qiii  seriatiiii  ante  uos  fueruut 
apostolici  iiiii,  cur  eiiismodi  depositionein  facere  minime  de- 
creuerimt.  Au  sola  sanctitas  uestra  ociilos  apertos  habet  ad 
tarn  maguuiii  per  totam  Hesperiam  scandalum  Christi  sacer- 
dotibus  ingerendum,  non  metuens  sahiatoris '  sententiam  dicen- 
tis:  Qui  scaudaUzauerit  mium  de  pusillis  istis,  qui  m  me  cre- 
dunt,  expedit  ei,  ut  suspendatur  mola  asinaria  collo  eius  et  de- 
mergütur  in  profundum  maris.  Deniqiie  Stephaniis  papa  facto 
coniientu  non  ex  aliis  episcopis,  presbiteris  iiel  diaconibus 
sed  ex  eis  utique,  qui  cum  ueuerabili  papa  Formoso  per  an- 
noruni  spatia  communicauerant  et  ei  in  sacris  udnisteriis  par- 
ticipes  fuerant,  more  cruentae  bestiae  humanitatis  immemor 
corpus  eiusdem  Formosi  in  eundem  conuentum  afferri  prae 
cepit  et  quia  uiuo  nihil  nocere  poterat,  saltem  ex  putrido  ca- 
dauere,  cui  ianr..inerat  mensis,  suam  satiaret  feritatem.  Mira 
domini  g-ratia  *adhuc  cunctorum  in  eo  artuuni  compago  in- f.  20 
tegra  sine  putrediue  perseuerabat.  Tunc-  exuentes  illum 
apostolicis  amictibus  usque  ad  cilicium,  quo  sc  ad  carnem 
dum  aduiueret  uestiebat,  induerunt  laicis  indumentis  et,  qiiod 
est  crudelius,  amputatis  duobus  dexterae  digitis  iussit  cum 
inter  peregrinorum  tumulos  sepeliri.'^  Post  aliquantum  uero 
iemporis  in  tautam  prorupit  uesaniam,  ut  cum  de  sepultura 
latenter  extrahi  fecerit  et  in  collo  eius  quaedam  ligari  pondera 
et  in  fluuium  mergi  praeceperit,  ordinationes  tarnen  eius  pro- 
cul  existentes,  sicut  omnes  nostrarum  regionum  testes  exi-  \ 
stunt,  exagitare  non  ausus  est.  Cui  te,  6  crudelior  crudelissi- 
mis  Stephane,  cui   assimilabo?    num    quidnam   Xeroni,    Dio- 

(.1)   Spatium   uni  verbo  congruum   vacnuin  reliclum   est:    fortasse   iioniis  aul   tule  quid 
supplendum  esl. 

(1)  Matth.  18,  6.  (2)  Cfr.  Inf.  et  sepultura  uiolata   per  terram    tractuni 

Def.  c.  30  (ed.Mabillon  p.  50),  ubi  simi-  est    et    quasi    ad    iudicium    adductum 

lia    leguntur;     Synod.     Roman,    c.    1  iudicari  et  damnari  praesumptum  est, 

(f.   101')  Sinüdum  tempore  piae  recor-  quod  numquam  decessorura  nostroium 

dationis  sexti  Stephan!  papae,    deccs-  temporibus  fuisse  auditum  est,  peuitus 

soris    uidelicet  nostri ,    celebratam,  in  abdicamus  etc.        (3)  A.  S97  c  Februar, 

qua  uenerabile  corpus  Formosi  papae  mense. 


72  Auxilii  in  defensiouem 

elitiano  ceterisiie  tyraimisV  (juippe  nemo  eoriiin  tale  quid  ca- 
daueri  pliiriiuorum  dieriim  fecisse  narratur.  lam  uero  pro 
talibus  aiisis  quae  iiltio  secuta  sit  eum  uel  quo  laqueo  mise- 
ram  exhalauerit  uitain,  omnibus  notum  est.' 

C.  XI  Interea  deus,  cui  cuneta  famulaiitur  elementa,  noii 
passus  est  tantum  latere  scelus  nee  famulum  suum  sub  Ty- 
berino  iacere  g-urg-ite.  Ad  medium  ferme  noctis,  qua  ibi 
praecipitatus  fuerat,  concrepantibus  tonitruis  et  coruscationi- 
bus  crebris  insurgentibus  ualidissima  inundatione  excreuit 
fluuius  et  mox  praefatum  cadauer  solutis  ponderibus  ferens 
per  milia  quasi  uigrinti  compactum  et  integrum  exposuit  ad 
ripam  prope  titulum  sancti  Acontii.  Post  triduum  uero  cui- 
dam  monaebo  per  uisionem  apparens:  ego  sum,  inquit,  For- 
mosus  papa,  i)erge  itaque,  tolle  corpus  meum  a  flumine  de- 
ductum.  nie  autem,  iuxta  quod  fuerat  ammonitus,  pergens 
inuenit,  agnouit  et  propter  inimicorum  insidias  clanculo  sepe- 
liuit.  Nee  multo  post  Tbeodoro  papa  iubente  clerus  ac 
f. 26'  populus  cum  psalmis  *et  ymnis,  cereis  et  tliimiamatibus  in 
magna  gloria  reduxerunt  eum  in  urbem  et  induentes  eum 
apostolicis  amictibus,  adhuc  enim  integer  existebat,  una  cum 
eodem  papa  Tbeodoro  detulerunt  illum  in  basilicam  apostolo- 
rum  principis,  ad  ipsam  scilicet  confessionem  ibique  immolata 
pro  eo  dominica  bostia  eiferentes  eum  inter  apostolicas  tum- 
bas  suo  restituerunt  sepulcro,"  Postmodum  uero  nonus  Johan- 
nes papa  Rauennam  profectus  est  ibique  conuocata  svnodo^ 
una  cum  Francorum  archiepiscopis,  praesulibus,  presbiteris, 
diaconibus  utj)ote  apostolorum  uicarius  ex  auctoritate  domini 
censuit  atque  praefixit,  ut  si  forte  quis  apostolicum  patrem 
Formosum  eiusque  ordinationes  reprobare  temptauerit,  ana- 
thematis  obligatione  tam  in  caelo  quam  in  terra  teneatur 
obnoxius. 

0   nefas  ingemiscendum   atque  dolenduml     Saluator,   ut 

(1)  A.  S97  c.  lulio  mense  in  carcere      exeunte    cf.    Inf.  et   Def.    c.    4  p.  43. 
btraugulatus  est.  (2)     A.    897      (3)  Cfr.   Inf.  et  Def.  c  29  p.  50.  A.  S9*>. 


sacrae  ordiuationis  papae  Formosi  I.  73 

ipse  testatur,'  uenit  quaer^ere  et  sa/i/um  Jlucere,  quod  perierat 
et  iiixta  Ezecliilis  uaticinium  '^  uenit  quod  fractum  fuerat  alli- 
(jare  et  quod  mßrnium  fuerat  consoUdare  ^  isti  e  contrario, 
quod  per  tot  annos  firnium  et  fortius  perseuerat,  siibuertere 
nitimtiir.  Multuvi  engnnuü  ßlii  Leui,^  mementote,  quia 
homines  estis.  Nonne  coram  deo  et  liominibus  bonae  uolun- 
tatis  iustum  esse  decernitur,  ut  si  quando  apostolici  uiri,  quod 
deus  auertat,  se  alterutrum  arg-uentes  deponere  non  uerentur, 
ordinatio  anterioris  apostolici  reprobari  nullatenus  dcbeat? 
Uli  enim  taniquam  praeuaricatores  obiurg-andi  sunt,  qui  talem 
eligere  sunt  ausi,  cui  sacri  canones  obuiare  noscuntur.  Xos 
autem,  qui  de  longinquis  regionibus  ad  apostolorum  iimina 
properamus,  sacrae  unctionis  cliarismatibus,  quae  per  illorum 
pontificem  accipientes  initiamur,  nullatenus  a  posteriore  apo- 
stolico  expoliari  debemus,  excepto  si  pro  nostris  criniinibus 
hoc  pati  *merenuir.  Attendat  caelum  et  consideret  terra,  sir. 21 
quod  semel  apostoli  Petri  uicarius,  immo  per  eum  apostolus 
Petrus  nobis,  qui  de  longinquis  terrarum  spatiis  ad  eum 
profecti  sumus,  semel  conferre  dignatus  est,  ad  alterius  rixas 
et  contentiones  omittere  debeamus.  Porro  si  nos  de  propriis 
reatibus  iuste  uel  iniuste  excommunicare  uoluerit  eins  senten- 
tiam  aequanimiter  tolerare  debemus,  immo  quantocius  humi- 
liari,  donec  ab  eins  ore  benedici  et  absolui  mereamur. 

C.  XII  Super  cüthedram  2loi/sf,  alt  euangelium, '  sederunt 
scribae  et  pharisei,  omniu^  quae  dixerint  uohis,  seruate  et  facite, 
secundum  opera  uero  illorum  nolite  facere.  Omnia  enim  in 
hoc  loco  nonnisi  in  bonam  partem  accipi  possunt:  alioquin 
ludei,  qui  scribarum  et  phariseorum  consilio  atque  ortatu  domi- 
num crucifixerunt,  immunes  a  tanto  scelere  esse  debuerunt.  Ut 
enim  beatus  scribit  Hieronimus,  ubi  de  frugi  et  luxuriosis 
filiis  disputat,  omnia  non  semper  ad  totum  referenda  sunt,  sed 

(1)   Luc.  19,  10.  (2)  Ezech.  34,      c.33(ed.Mabilloup.3S,46),  ubi  similiu 

16.         (3)  Xumer.  16, 7.        (4)  Matrh.      invenies. 
23, 2.3.  Cfr.  Inf.  et Def.  c.  16,  De  ordinat. 


74  Auxilii  in  defeiisioueui 

plerumqui*    ad    mawimum    purtein     uti    est    Uluil Ihesu 

Christi.'' 

Oportet  uos  ergo  uou  solum  apostolicis  patribus,  iieruiu 
etiam  omnibus  nostris  optemperare  praepositis,  sed  utique  nou 
in  Ulis,  qiiae  manifesta  ratione  deo  inimica  esse  probantur,  quia 
onme,  quod  dei  aequitati  coutrariiim  est  et  qui  iusserit  et 
qui  fecerit,  caelesti  ultione  plecteutur  iuxta  illud:'  Odit  do- 
minus omnes  ^  qui  operantur  iniquitutem  et  perdet  eos,  qui 
loquuntur   mendacium.     Inde    niiiiirum    est,     quod    apostolus 

r.2T'ait:^   Minister  dei  est  tibi  in  bonum.*     Cur  addidit  in  bonuni, 
nisi  quia  noii  in  malum,  quapropter  omni  hunianae   potestati 

f. -28  in  bonuni  subditi  esse  debemus,*  in  malum  autem  nequa- 
quani.  Debemus  itaque  optemperare  illis,  niliilominus  autem 
oportet  illos  nobis  dementes  esse,  dicente  apostolo:^  Filii 
oboedite  parentibus  uestris  et  uos  patres  nolite  ad  iracundiam 
prouocare  ßlios  uestros.  Sanctus  denique  Gregorius  in  uiee- 
sima  sexta  euangeliorum  omelia,  cum  de  lig-andi  atque  sol- 
uendi  auctoritate  loqueretur,  adiung-ens  ait:'"  soluendi  atque 
ligandi  auctoritateni  suscipiunt,  qui  gradum  regiminis  soi^tiuntur. 
Grandis  honor  sed  graue  pondus  istius  est  honoris)  et  post 
pauea:   saepe  ßt,    ut   erga absoluere  conatur;    et  infra: 

f.  28'  sub  magno  moderamine  —  —  non  erat,  fiat.  *Haec  sanctus 
Greg'orius.  Quamobrem  aspiciant,  qui  diuinum  formidant 
iudicium,  quemammodum  per  eundeni  egregium  dicatur  doc- 
torem,  quod  dig-ne  iudicare  de  subditis  non  ualeant,  qui  in 
subditorum  causis  suum  uel  odium  uel  gratiam  sequuntur, 
praecipiturque  pastori,  ut  caueat  indiscrete  quemquam  ligare 
caueatque  mortiticare  animas,  quae  non  moriuntur  aut  uiui- 
ficare  aninms,  quae  non  uiuunt,  praecipiturque  eis,  qui  subiecti 


(a)  Totum  hnnc  locuin    vide   in  episl.   lUcronyini   ad  Damasum   21  (Hieronymi  opp.  ed. 
Vallarsi,  cd.  alt.  Venet.  1769,  I,  84).  Cf.  eliam  Inf.  et  Def.  c.  16.  (b)  Gregorii  opp.  ed. 

Bencd.   (Pnvis  1705)  /.  I,    1555,    1556.    siiiim    iiel    oiliiim.   cfr.    üe   ordinalioiiih.    c.  36  uostn 
codicis  f.  74,  Inf.  et  Def.  c.  15. 

(1)  Psalm.  5,  7.  (2)  Korn.  13,4.  (3)  Ephes.  6,  1. 


sacrae  ordiiiatiouis  papae  tonnosi  II.  75 

sunt,  iit  pastoris  seutentiam  iiel  iustani  iiel  iniustaui  praeua- 
ricari  oiimino  timeant,  sed  reuera  non  in  illis  quae  christianam  .. 
religionem  iinpugnant. 

C.  XIII  Uerumtamen  quia  de  ligandi  ac  soluendi  pote- 
state  fecimus  mentionem,  libet  etiam  paucis  commemorare, 
qualiter  eam  alii  sancti  doctores  intellegimt:  quippe  unus 
Spiritus  fuit  iu  eis  et  una  fides.  Beatus  namque  Hieronimus 
exponens  iuxta  Matlieum  euang-elii '  capitulum:  quaecumque 
al/igauerf'tis  super  terram  —  —  soluta  ei  in  caelo  ait:  islum 
locu/ri  non  intellegentes uita  quaeratur ."^ 

Ex  epistola  sancti  Augustini  ad  Auxilium  episeopum  pro 
causa  iniustae  excommunicationis.  Non  uideo  quomodo  rede 
(inathemaiizetur ipsa  inorietur.^'  r.  29 

Eiusdem  sancti  Augustini  in  libro  de  sumnio  bono.^ 
Secimdum  eatholicam  fideni  et  scinmn  docirinam  nee  naturae  dei 
noeere  potest  quisquum  nee  natura  dei  iniuste  noeere  cuiquam 
neque  noeere  impune  patitur  quemquam.  Qui  enim  noeel,  ait 
apostolus^^  recipiet  id  quod  noeuit. 

Eiusdem  sancti  Augustini  in  libro  de  baptismo.  Paa; 
ecclesiae  dimittit  peeeata  et  ab  eeclesiae  paee  alienatio  tenet 
peccata  nee  secimdum  arbitrium  hominum  sed  secundum  arhitri- 
um  dei;  petra  tenet,  petra  dimittit;  columba  tenet,'  eolumba 
dimittit.^ 

*Item  in  deuteronomio.     Conduxit^  inquit,  contra   te  Ba-  f.  29' 
lac eo  quod  diligeret  te.'' 

Item  in  Salomone.    Sicut  auis  in  contraimim  —  illud  ueniet:^ 

Item  ibi.  Anima  quae  benedicit in  maledictionem  erit/ 

Item  ibi.  Est  confusio  adducens  peccatum  et  est  confusio 
adducens  gloriam.^ 

(a)  JUernivjmi  ujip.  ed.  Vallursl  {Veiiet.  1769)  VII.  124.  Cf.  Inf.  el  Def.  c.  19. 
(!))  Augusliid  upp.  (Bassuni  1797)  //,  1143  cp.  250  non  naius.  subueniie.  (c)   üeuleion. 

23,  4,  5.  (d)  Proverb.  26,  2.  Cfr.  Inf.  et  Def.  c.  19.  (e)  Prov.  11,  25. 

(l)  Matth.  18, 18.  (2)  Augustini      25.  (4)  August,  de  bapt.  contra 

de  natura   boni    contra  Manichaeos  c.      Donatistas    1.  III.    c.    IS  (XII,    152.) 
40  (X,  613)  uel  noeere.         (3)  Coloss.3,      (5)  Eccli.4,25. 


76  Auxilii  in  defensionem 

Itein  saiicti  Greg-orii  j)apae.'  In  omni  auteni,  quod  de 
nobis  extra  dicitur,  recurrere  ad  arcana  ?tientis  debenius  et,  si 
omnes  uituperent,  Über  est  tarnen,  quem  conscientla  non  accusat, 
quid  et  si  omnes  laudent,  liber  esse  non  potest,  si  hunc  con- 
seientia  aeciisat. 

Ecce,  fratres  mei,  quam  deiisis  et  quam  copiosis  sancto- 
riim  patriim  clocumentis  patenter  ostenditur,  quemammodum 
et  ecclesiarum  pastores  cauere  debeant,  ne  subditos  sibi  in- 
f.  30  discreta  moderatione  uexare  praesumant  *et  subditi  cauere 
studeant,  ne  praepositorum  sententiam  tumida  elatione  con- 
temnant.  Restat  ergo,  ut  praesules  ecclesiarum  sie  agant  cum 
subditis,  quatenus  non  eis  contingat,  quod  in  libro  sapientiae 
leg'itur:""  Qtioniani  eum  essetis  ministri  re(jni  itliiis  non  recte 
iudicastis  neque  eustodistis  leyern  neque  secundiim  uoluntateni 
dei  ambtf/astis;  idcirco  könnende  et  cito  apparebit  uobis,  quo- 
niam  iudicium  durissimum  in  his,  qui  praesunt,  fiet.  Et  e  regione 
hi,  qui  subditi  sunt,  sie  agant  cum  suis  praepositis,  ut  non 
iudicentur  ab  illo,  qui  dicit:^  Qui  uos  audit  me  audit  et  qui 
nos  speniit  me  spernit,  sed  potius  omnes  et  qui  praesunt  et 
qui  obseqimntur  ibi  quandoque  simul  g-audere  mereantur,  ubi 
non  est'  ludaeus  et  (jentilis,  seruus  et  libei\  barbarus  et  Scitha, 
sed  omnia  et  in  omnibus  Christus. 

C.  XVIIII  Et  boc  non  praetereundum,  quod  sacri  ordinis 
subuersores,  de  quibus  supra  latius  inculcatum  est,  gratulautes 
aiunt :  quis  est  iste  uir  imperitus,  qui  sibimet  tantam  usurpat 
auctoritatem,  ut  contra  Romanae  sedis  pontificem,  qui  iudicat 
omnes  et  ipse  a  nemine  iudicatur,  prorsus  audeat  loqui;  pro 
talibus  quidem  dictis  dignus  est  anatbemate  plecti.  Audiat 
f. 30'  quisquis  *ille  est,  falsus  testis  non  erit  impunitus."  Nos  auteni 
aduersus  Romanae  sedis  pontificem  nibil  omnino,  quod  inde- 
cens  est,  loqui  praesumimus,  sed  tantum  agnoscamus  uocem 


(1)  Cf.Gregorii  in  Ezech.  l.I  hom.  9      6.5.6.       (3)  Luc.  10,  16.       (4)  Coloss. 
(opp  T,  125.5  .ubi  cadcm  sed aliisverbis      3,11.  (5)   Prov.  10,0. 

dicit;  Inf.  etDef.c   10.         (2)  Sapient. 


sacrae  orclinationis  papae  Formosi  I.  77 

pastoris  et  quod  iusserit,  liuniiliter  facicDiiis.  Porro  qiii  nobis 
eiusmocli  crimen  impiug-it,  recolat,  quia  seriius,  ne  inuoceus 
iierberetiir,  clainat  ad  dominum  suum.  Attendat  etiam  iustiim 
lob  dicentem : '  Si  contempsi  siibire  hidicium  cum  seruo  meo 
et  ancilliie  meae  cum  discepturent  uduersus  me.  Ad  maiora 
conscendam.  Licet  enira  liomini  fonnidandum  sit  cum  deo 
concionari,  Abraham  tarnen  dicit  ad  dominum:    Numquid perdes 

histum  cinn   impio qui  htdiciis   omnem  carnem. '     Nihilo- 

minus  autem  et  Moyses   mortali   carne   grauatus   quasi  ratio- 
cinari   cum   deo   uidetur,   ubi   dominus   dicit  ad  eum:    Ceimo 
quod  populus  iste  durac  ceruicis  sit,  dimitte  me,  ut  deleam  eos 
faciamque  te  *in   geutem   mcujnam.     Et  ille:   Cu?\   domine,  ira-^-"^^ 

scitur  furor  tuus deleret  e  terra}'     Item  alibi:   FA  dixit 

dominus  ad  Moysen:  usque  quo  detrahet  jnihi quarii  haec 

est,  et  ille :  Ut  audiant  Eipjptii  —  —  in  solitudine."  Hieremias 
quoque  dicit  ad  dominum :-  lustus  quidem  tu  es,  domine,  uerum- 
tamen  iusta  loquar  ad  te:  Quare  uia  impiorum  prosperubitur, 
bene  est  omnibus,  qui  praeuaricantur  et  inique  agujit? 

His  itaque  breuius  replicatis  quis  non  uideat,  quantae 
dementiae  sit,  probiberi  quemquam  *suas  apostolicae  pote- f- 3i' 
stati  exponere  querimonias,  ne  ab  his  quae  iniuste  patitur, 
eius  solita  pietate.  liberetur.  Reuera  enini  nostra  querella  non 
pro  quibuslibet  uociferatur  commodis,  sed  sacrae  unctionis 
charismate,  quod  per  apostolicas  manus,  immo  per  ipsum  apo- 
stolorum  principem  accepimus,  ad  istiusmodi  infamationem 
nos  expoliari  nullatenus  consentiemus,  quoniam  quidem  talem 
in  caelo  habemus  iudicem,  qui  non  secundum  auditum  aurium 
neque  secundum  intuitum  oculorum  iudicat,  ^  sed  omnia  nuda 
et  aperta  sunt  oculis  eius  '  ideoque  reddet  unicuique  non  iuxta 
hunmnum  arbitrium  sed  secundum  opus^  et  adinuentionem 
manuum  suarum.     Huius   rei  g-ratia  omittant  persequi,   quos 

(a)  Genes.   IS.  23—25.  [h)  Exod.  32,9—12.  (c)  Numer.  14.  11- Ki. 

(1)  lob.  31,   13.  (4)  Hebr.  4.  13. 

(2)  lerem.  12.  1.  (.5)  Prov.  24,  29. 

(3)  Isai.  11,  3. 


78  Auxilü  iu  defeiisioneiii 

pastorali  gubernatione  foiiere  attentius  debcnt  propter  euiii, 
qui  dicit:'  Pastor  boiius  iinimam  suam  ponil  pro  ouibus  suis 
et:^  Sl  diligis  mr,  pusce  oues  mens.  Qui  cum  patre  sanctoque 
spiritu  uiuit  per  infinita'  secula.     Amen. 

LIBELLÜS    POSTERIOR. 

f.  32  Ut  iamdudum  in  priori  libello  causati  sumus,  optaueram 

sacrae  ordinationis  persecutioneni  in  praecordiis  gemere  et 
uon  uocibus  exprimere,^  sed  ehristianae  religionis  zehis  me 
silere  minime  permittit. 

C.  I  Causati  enim  sumus,  quod  Sergius,  qui  quorundam 
Francorum  fultus  auxilio  duobus  uiuentibus  apostolicis  papa 
superpositus  est,  sacram  ordinationem,  quae  a  pluribus  annis 
longa  lateque  propagata  etiam  ultra  Italiam  ecclesiasticae 
concordiae  propagines  extendit,  non  canonice  sed  hostiliter 
cum  suis  complicibus  persequeretur.  Et  quia,  ut  dici  assolet, 
humanum  est  peccare,  sed  diabolicum  perseuerare,  putabamus, 
ut  a  tam  ncfaria  intentione  ])oenitendo  discederent.  Uli  au- 
tem  more  luporum,  licet  qui  ouina  pelle  contecti^  diu  tamen 
latere  non  possunt,  iuxta  quod  dominus  ait:^  a  fructibus  eo- 
rum  voijnosceiis  eos,  consentanea  facta  svnodo,  (piae  magis  con- 
uenticulum  quam  synodus  appellari  potest  —  et  hoc  ipsum 
a  quibus  episcopis  uel  j)resbiteris?  nonne  ab  illis,  qui  uene- 
rabili  Formoso  uel  eins  ordinationi  hactenus  i)articipati  fue- 
rant  —  cunctos,  quos  aut  ergastulis  inaceratos  aut  minis  ter- 
ritos  uel  etiam  })roemiis  deceptos  flectere  ali(piatenus  potuerunt, 
memoratam  ordinationem  negare  compulerunt.  Quosdam  autem 
ex  illis,  tamquam  si  nihil  sacrae  unctionis  habuerint,  nouum 
imitati  sacrilegium  iterum  consecrare  non  timuerunt,  tanuiuam 

f.  :52'  si  prima  in  eis  non  *consecratio  sed  magis  execratio  fuerit. 

I  (a)  infinala  11. 

(1)  loh.   10,  11.  (4)  Matth.  7.    IT). 

(2)  Tb.  21,  17.  (5)  Ib.  7.   Ui. 
(3    Cf.  supia  1  c.   1. 


sacrae  ordinatioiiis  papae  Formosi  I.  79 

Vi\e  illis.  qiii  taleiu  siisceperimt  conseeratioueiii,  qnomam 
fidem  neg-aiiemnt.  Annou  est  fidem  negare,  iit  caetera  oiiiit- 
tam,  sacerdotiimi  negando  abicere,  per  qiiod  Christi  hostia  a 
pliiribus  annis  sanctificata  et  fideli  populo  dispertita  est? 
Quod  si,  apostolo  dicente : '  si  quis  suonuji  et  maxime  dome- 
uticorxnn  cur  am  non  habet,  fidem  negauit  et  est  iufideli  deten'o7\ 
quanto  amplius  fidem  negasse  et  infideli  deterior  esse  con- 
uincitiir,  qui  sacerdotiiim ,  quo  ipsa  fides  pereipitur.  irritum 
facere  non  iieritus  est.  Piito  enim,  quod  eiusmodi  pseudo- 
sacerdotum  libamina  uel  quaelibet  eeclesiastica  ministeria 
deo  nequaquani  placeant  et  ortliodoxis  hominibus  prorsus 
uitanda  et  detestanda  sint.  Atque  utinaiii  det  illis  deus  poe- 
nitentiam,  ne  pro  tanto  sacrilegio  in  aeternum  pereant,  non 
quod  secundo,  nt  ita  dicam,  sacerdotio  digni  liabeantur. 
Sanetus  denique  Gregorius  Eomuleae  sedis  antistes  et  doctor 
mirabilis  ad  lobannem  Rauennatis  ecclesiae  in  epistola  inter 
alia  sie  seribit:^  Illiid,  inquiens.  quod  dicitis,  ut  is  qui  ovdi- 
natus  est,  Herum  ordmetur ,  ualde  ridiculum  est;  sicut  semel 
baptizatus  iterum  baptizari  non  debet,  Ha  qui  consecratus  est 
semel ,  in  eodem  ordlne  iterum  non  ualet  consecrari ;  sed  si 
quis  forsitan  cum  leui  culpa  ad  sacerdotium  uenit,  pro  culpa 
poenitentia  indici  debet  et  tarnen  ordo  seruajv'.  Cernitisne, 
fratres  mei,  tanto  testificante  doc-*tore,  quam  nefarium  quam-  r.  33 
que  reprobum  sit,  quemquam  in  hoc  ipsuiii,  quod  prius  ha- 
buerat,  denuo  consecrari? 

C.  II  Adiciunt  praeterea  callidam  explorationem  dicentes : 
debet  illicita  remoueri  ordinatio.  annon?  Ad  quos  responde- 
mus:  debet  et  non  debet.  Utputa  nonnumquam  fit  ordinatio, 
quae  in  tantum  probatur  illicita.  ut  nisi  remoueatur,  anathema 
sit  et  aliquando  fit  ordinatio,  quae  paululum  uidetur  illicita 
eique    interdum    pro    temporis    necessitate   indulgendum   est. 


(1)  1   Tim.  5,   8.  .7.  833),  quae  et  ipsa  laiidatiir  in  lihro 

(2)  Illud  —  seruari  ex  epist.   Grego-      de  ordinat.  17.  inf.  et  def.  c.  5  10., 
•iiiGregnriiopp.  ed.Bened.Tl.QO'^  -  (]09. 


^0  Auxilii  in  defensionem 

Remoueri,  iiiquam,  oportet  ordinationem,  de  qua  Niceims  ca- 
11011 '  ita  decreuit  dicens :  Si  qui  presbiteri  sine  ex'amhie  sunt 
prouecti  uel  cum  discuterentur  peccata  sua  confcssi  sunt  et  ho- 
mines  contra  canones  moti  mimus  eis  confcstini ''  poncre  tem- 
ptauerunt^  tales  j^egulu  non  animittit^  quid  quod  irrcprchensibUe 
est,  calholica  dejendft  ecclesia. 

In  concilio  auteiii  Neocesariensi  ita  praefixum  leg;itur:'' 
Freshiter  out  dincotius  si  praeoccupatus  corporali  peccato  pro- 
moueatur  et  confessus  fuerit  de  sc,  quod  ante  ordinaiionem 
deliquerit,  preshiter  oblata  non  consecret  immens  in  reliquis 
ofßciis  propter  Studium  bonum ,  diaconus  quoque  remoueatur. 
Quod  si  de  sc  non  fuerit  ipse  confessus  et  arijui  manifeste  ne- 
quiuerit^  potestaiis  suae  iudicio  reUnquatur.  Calcedonensi  de- 
uique  concilio  placet,"  ut  qui  absolute  ordinantur,"  remoueri  de- 
beanl.  Absoluta  siquidem.  fit  ordinatio,  quando  non  specialiler 
f.  33'  ecclesiae  ciuitatis  aut  possessionis  out  *  martqrii  aut  monasterii 
qui  ordinandus  est,  pronuntiat.  Pajia  (iiuxpic  Siricius  censuit/ 
ut  si  per  arrogantiam  poenilens  uel  diyamus  uel  uiduae  maritus 
clericus  factus  fuerit,  iam  non  promoueatur.  Ab  heretico 
nanique  ordinati  de  suo  statu  canonice  periclitantur,  eo  quod 
liereticus  sacruni  ordinem  nee  sibi  liabeat  nee  aliis  dare  pos- 
sit,  neopliitos  uero  ecclesiasticae  applicari  niilitiae,  apostolus 
proliibet.  ^ 

Sunt  et  alia,  quae  sacro  ordini  probantur  inimica,  uerum- 
tameii  in  authenticis  canonibus  nihil  omniiio  nionstrari  ])otest, 
quod  eidem  ordinationi,  de  qua  questio  uentilatur,  obuiare 
possit.  Sed,  ut  dicere  coei)erani,  necessitate  imminente  quae- 
dain  in  ecclesia  fieri  permittuntur,  quae  necessitate  cessante 
perniittenda  non  sunt.  .  Notum  est  enim ,  quod  Bonosiaci  he- 
retici  comparandi   sint  ludaeis,    eo   quod  Christum   deuni   ex 

(a)  oomlcsiini  U.   iiianus    conlessis  inipoiiere   Icgilur  uf>ud  Dioiiysiiiin.  (b)  C.  9 

(Mansi  coiic.  II,  544).         (c)  ordinatur  IL 

(1)  C.  9    sec.    intcipretat.    Dionysii  (3)  J.   05  (Mansi  ITT,  601). 
(Mansi  coli,  concil.  II,  6Sü).  (4)   1    Tim.  3,  6. 

(2)  C.  6  (Mansi  YII,  375). 


sacrae  ordinationis  i)apae  Formosi  II.  §1 

patris  substautia  ante  secula  ^euituiii  negare  uoii  timeaut, 
sicut  Iiidaei  eius  deitatem  neg-aiierunt  et  Degaut.  Eos  tarnen, 
quos  Bonosus  antequam  damnaretiir  ordinauit,  si  uoluissent 
reuertij  ne  scandalum  in  ecclesia  fieret,  beatus  papa  Innocen- 
tius '  cum  suis  lionoribus  recipi  sagaciter  censuit.  Quid  etiam 
de  Nouatianis  clericis  sancta  svnodus  Xicena  censuerit,  ad 
memoriam  reuocemus.  "^  Ait  namque:  De  his,""  qiii  nominunt 
se  ipsos  catharos  Id  est  jnundos  et  aliquando  *ueniunt^  ad  catho-  f  ^f 
Ucam  ecclesiüiJii  placuit  sanctae  et  viagjiae  si/nodo ,  ui  accepta 
manus  impositione^  sie  vianeant'^  in  clero.  Acacio  praeterea 
damnato,  quoniam  fuerat  lieretica  colluuione  maculatus,  eius 
tarnen  Ordinationen!  errore  calcato  ecclesia  in  suo  statu  ma- 
nere  perinisit. 

Ecce,  quemammodum  a  Bonosiacis  necnon  et  a  Nouatia- 
nis uenientes  ad  catholicam  ecclesiam  clerici  cum  suis  reci- 
piuntur  lionoribus  damnatoque  Acacio  ordinatio  eius  «depo- 
sita  noij  est:  et  isti  noui  aemulatores  uirum  orthodoxum  om- 
nique  bonitate  refertum  uipereis  carpere  unguis  eiusque  ordi- 
nationem  per  uniuersum  Latium  dilatatam  crudeliter  persequi 
non  desistunt. 

C.  III  Huius  denique  persecutionis  incentores  insultando  di- 
cere  soliti  sunt:  quare  domnum  apostolicum  uestram  causantes 
depositionem  infamare  satagitis?  anne  scitis,  quod  omnis,  qui 
apostolicam  dignitatem  adeptus  fuerit,  ita  ut  in  cathedra  apo- 
stoli  Petri  sedeat,  non  dubium  est,  quod  paradisi  gaudia  con- 
sequatur,  etiam  si  secus  quam  oportet  apostolatum  sibi  cre- 
ditum  amministrat  et  aliter  quam  decet,  in  domo  dei  conuer- 
setur?  Uerum,  ut  ait  quidam  philosopbus: 

Sermo  dutur  eunctis  (uiimis,  sapiejitia  paucis. 
Sed  cum  tale  aliquid  nusquam  legatur,   unde  tam  perniciosa 
opinio  nasci  potuit,  praesertim  cum  apostolus  lacobus  terribi- 

(a)  is  B.  (b)  si  aliqnando  uenerinl  Dionys.  (c)  sancto  et  magno  concilio, 

ul  imposiliüiu'in  manus  accipienies  Dion.  (d)  pernianeaui  Diun. 

(1)  Epist.  ad  Rufum  et  Euseb.  c.  5  (2)   C     S     sec.    Interpret.     Dionysii 

(J.   100,  Mansi  ITI,  1061).  (Mansi  II,  6S0). 

Aiixilius  und  Vulgaiius.  0 


§2  Auxilii  in  dofeiisionein 

f- :<4' liter  elaniot  et  dieat:'  *Fif/es  si/ie  operihus  inortim  est  et  doc- 
tor  gentium:'^  Non  voronabitur,  ait,  nisi  (jui  Ictjitimc  certaue- 
ril.  Quid  etiam  de  infelicissinio  Inda  conmiemorem ,  qiü  ex 
apostolo  factum  est  apostata?  scd  quia  Christus  est  ueritas, "' 
quem  sceleratus  ilie  uendere  ausus  est,  ouinis,  qui  ueritatera 
uendit,  eius  similis  efticitur.  Et  hoc  non  paruipendenduni, 
quoniani,  si  apostolus  cecidit,  facilius,  nisi  deuni  tinieat,  apo- 
stolicus  cadere  potest:  reuera  enini,  qui  di'um  tinwt,  nihil  ne- 
fjlccfit. '  Nicolaus  quoque  non  ab  alio  aliquo ,  sed  ab  ipso 
Petro  et  ceteris  apostolis  est  ordinatus,  sua  tarnen  uesauia  in 
tantum  reprobus  inborruit,  ut  calcata  ueritate  nouaui  conde- 
ret  heresim,  unde  dominus  ad  ecclesiam  in  apocalipsi^  dielt: 
Odisti  facta  Nicolaitariün,  quae  et  eijo  odi.  Ig'itur  non  sine 
formidine  recolendum  est  et  quam  maxime  diuitibus  et  pote- 
statibus,  quod  in  libro  sapientiae  scriptum  cst:*^  Cid  plus  com- 
mitlitnr ,  plus  al)  eo  exiijitur  et  fortioribus  forlior  instat  cru- 
ciatio.  Alias  auteui  per  quendam  sapientem  dicitur:  aie  Lan- 
des quemquam  in  uita  sua,  quia  uidclicct,  sicut  nemo  iniquo- 
rnm,  quamdiu  in  bac  mortali  uita  subsistit,  desperandus  est, 
ita  nemo  iustorum,  donec  buuianitatis  debitum  soluat,  de  per- 
cipiendis  aeternae  uitae  ^audiis  securus  esse  poterit. 

C.  IUI  Inde  nimirum  scriptum  est:"  Sunt  iusti  atque  sa- 
pientes  et  opera  dei  in  manu  illoruni  et  tarnen  nesvit  homo, 
utruni  amore  an  odio  diifui  sinl.  Ad  sublimiora  conscendam: 
ipse  etiam  saluator  noluit  discipub)s  suos  de  perseuerantia  in 
eo  manendi  reddere  securos,  sed  conditione  interposita  dixit 
illis:**  Si  manser^itis  in  nie  et  uerba  mea  in  uobis  manserint^ 
quodcunique  uolueritis  et  petieritis,  firt  uobis.  Septuaginta  duo 
praeterea  discipuli  reuersi   s^unt  cum  gaudio    dicentes:''     JJo- 

i.  35  mine,  etiam  daemonia  subiciuntur  nobis  in  nomine  tuo.     *Quos 


(1)  lac.  2,  20.  26.  (6)  Sapient.  6,  9. 

(2)  2  Tim.  2,  5.  (7)  Eccle.  9,  1. 

(3)  1  loann.  5,  6.  (8)  loaiin.   15,  7. 

(4)  Eccle.  7,   19.  (9)  Luc.   10,  17. 

(5)  Apoc.  2,  6, 


sacrae  ordinatioms  papae  Formosi  II.  83 

Inimilitatis   magister  uoluit  g-ratificis   exliilarare   uerbis,    sed 
potiiis  terrificans : '    Uidebam,    inqiiit,    sütunan  sicut  Juhjur  de 
caelo  cadentem,   ac  si  diceret:    si  arclian<reliis  per  superbiam 
satanas  effectus  de  caelo  cecidit,   facilius  iios,   qui  fragilitate 
carnis  grraiiamini,  eadere  potestis  et  idcirco  de  salutiferis  sig- 
nis  et  daemonum  expiilsione  iiobis   gloriari  non  expedit.     Et 
alibi  exliortans  eos  ad  humilitatem  dixit:"-    Cum  fecen'tis  oni- 
niü,    qiiae  praeccpta  sunt  uobis,  dicite ,    quia  serui  inutiles  su- 
mus,  quod  debuimus  facere,  fecuiuis,    Porro  Zebedei  filii  inatre 
interueniente,  ut  imus  eorum  ad  domiiii  dexteram  et  alter  ad 
sinistram  in  caelesti  regno  sederent,  aiidierimt:^  Hoc  non  est 
meum  dare  uobis,  sed  quibus  parutum  est  a  patre  mco.     Quod 
beatiis  Hieronimus  ita  exponens:  Reijuum,  iuquit,  dci  non  est 
dantis  sed  accipientis  —  —  uccipietis  Ulud.''     Xibilominiis  aii- 
tem  et  sanetissimiis  papa  Gregoriiis,    ciuus  lueulentis   expla- 
nationibiis  imiuersa   laetatur   ecclesia,    nihil  tale    aliqiiid   de 
apostolieis  pontificibus  sentire  dinoscitur,  quin  potius ''  ea  sae- 
pissime  in  suis   expositionibus  loquitur,    quae   ad   metum   et 
tremorem  omnium   pertinent  fidelium.      Ex   quibus    est   illud 
euangelicum : '  Multi  enini  sunt  uocati,  * pauci  uei^o  electi,  quod  c  35' 
exponens   ait:    Multi  quidem  sunt  uocati,    pauci  uero   electi, 
quid  et  ad  ßdem  plures   ueniunt   et  ad  caeleste   regnuin  pauci 
perducuntur.      Ecce    enim    ad    hodiernain  festiuitatem"    quam, 
multi  conuenimus ,    ecclesiae  parietes   implemus   et   tanien   quis 
sciat,  quam  pauci  sunt,  qui  in  illo  electorum  gt^ege  dinumere?i~ 
tur."     Quid  etiam   beatissimus    pater  Augustinus    de  incerta 
securitate  uniuscuiusque  fidelium  intellegat,  non  omittani.    In 
libro  nanique,   cuius  titulus  est:    de  correctione   et  gratia  ita 
disputat,  quod  perseueratiiris  sanctis  sie  quaedam  in  sc?ipturis 
diciintur  —  —  et  miilta  simiiia   dicuntur.  '     In  isto  temptatio- 

(n)  Hieronymi  opp.  cd.  Vallarsi  VU,  156  non  est  personarum  acceptio.  (b)  pon- 

tius  B.  (c)  fesiibilaiem  B.  (d)  Augusüni  opp.  ed.  Ven.  XIV,  949  Hb.  de 

corrept.  et  gratia.  illa  debent.  aha  sapere.  eos  piofecto.  et  piopheta.  uelle  et  posse. 

[[)  Luc.   17,  24.  (4)  Matth.  22,  14. 

(2)  Luc.   17,   10.  (5)  Gregorii  opp.  I,  1513  l.I  liom.l9. 

(3)  Matth.  20,  23. 

ß* 


§4  Auxilii  in  det'ensionem 

(.  DU  /lis  lüco  —  —  esse  iioii  polerlL  '      Proptcr  hiiius  iitHiliilem  — 
—  vonlhujut  aiiferri.^'     Hucusque  sanctus  Aiig'ustinus. 

His  igitur  sen])turariiin  testimoiiiis  i)raenotatis  o])iiii() 
illa,  (juae  super  apostolicis  patribiis  fallaciter  inoleuerat,  iiera- 
citcr  refiitata  est.  Adulatores  uero,  qui  eam  procaciter  dis- 
seniinabant,  audiant  tandeni  elogiuni  siiae  inercedis,  scriptura 
dicente : '  Qui  beneilicit  proanmo  suo  uocc  (jriindi  de  nocte 
consiirgens  similis  est  mcdedicenti,  Proplieta  quoquc  de  huiiis- 
ceiiiodi  fauoribus'"  dicit:'  Oleum  aulem  peccatoris  non  unpin- 
ijuet  Caput  meuni.  Caeterinn  aiitem  non  solum  qui  uere  est 
apostolicus  pastor,  sed  omnis,  qui  uere  est  episeopus,  presbi- 
ter,  diaconus  et,  ut  breuiter  concludani,  oumis,  qui  uere  est 
ebristianus  et  usque  in  fineni  perseueraiierit,  saluus  erit^ 
et  caelestis  patriae  felicitatem  laetus  percipiet  perceptanuiue 
cum   sanctis   omnibus  perenniter  possidebit. 

f.  36'  C.  V    Nonnulli  praeterea  leuitarum  *cuiusdani  emulatio- 

nis  causa  per  uiui  facti  sunt  episco})i,  postnioduni  uero  spon- 
tanee''  doniinici  corporis  et  sanguinis  hostias  consecrarunt  et 
episcopale  officium,  ut  moris  est,  peregerunt,  deinde  proce- 
dente  -tempore  apostolici  culminis  ambitione  succensi  episco- 
pales  infulas  reliquerunt  et  in  leuiticum,  ut  prius  fuerant,  re- 
uersi  sunt  ordincm.  Huius  rei  gratia  uellem  scire,  si  baec 
licenter  facere  potuerunt,  eo  quod  sacris  altaribus  assistentes 
missarum  oblationes  sacriticauerint  et  episcopale  ministerium, 
ut  consuetudinis  est,  compleuerint.  Seimus  enim,  quia  Na- 
talis  iSalonitauus  episeopus  inuidia  ductus  arcbidiaconum  suum 
nomine  Honoratum,  si  dici  fas  est,  degradando  presbiterum 
fecit.  Quod  audiens  beatus  papa  Gregorius  indigne  tulit  de- 
stinatisque  epistolis  eundem  Natalem,  prout  dignus  erat, 
uehementer  arguit,  Honoratum  uero  in  arcliidiaconatuui  redire 


(a)  II).  050  non  e\'|i<>ilit  esse  ssciiro-.  et  hoc.  siciit  est.  iia  et  in.          (li)  Ih.  ne  (|iiis. 

et  alicinando.  priiisqiiani  eis.  (c)  faborihus  V>.            (d)  si)onianoq  li. 

(1)  Troverb.  27,    14.  l3)  Mutth.  24,    13. 

(2)  Psalm.   140,  5. 


sacrae  ordinationis  papae  Formosi  II.  85 

l)raeecpit. '  Sed  de  illo  nequaquani  legitur,  quod  ultroneus 
uel  iniiitus  missam  fecerit,  qiiamquam  nemo  inuitus  iiiissam 
facere  possit.  Xeque  enim  frustra  per  prophetam  dicitur  ad 
dominum:'^  Voluntarie  sacrißcabo  tibi.  Ergo  qiiisquis  ille  est, 
ßi  non  sacramenta  confecit,  si  non  popiüis  tribuit,  si  non  mis- 
sam secimdum  cousuetudinem  compleuit,  iit  opiiior,  iuste  in 
leuiticum  rediit  honorem. 

Hoc  totiim,   fratrcs  mei,   cur  memorare  curauimus?    nisi 
quia  Serg'ius,  cuiiis  pestiferam  emulationem  in  exordio  tetigi- 
mus,   licet  per  uim,    ut  ipse  fatetur,   tarnen  episcopus  fuit  et 
missas,  ut  alii  di*cunt,  spontaneus  iuxta  cousuetudinem  com-  f.  37 
pleuit  tribusque  annis  in  eo  loco,  qui  ad  Cere  uocatur,  eccle- 
siae    genitricis   dei    sempcrque    uirginis  Mariae   episcopatum 
amministrasse  fertur.     Postmodum  uero  apostolici  fastigii  de- 
siderio  inflammatus  in  diaconium  rediit;  qui  tandem  aliquando 
uoti  compos  effectus  episcopos,  presbiteros  caeterosque  Christi 
ministros,    quibus   praeualere   aliquatenus  potest,    subuertere 
non  ueretur  atque  utinam  corporaliter  tantum  et  non  spirita- 
liter  illos  afficiat  I  Pro  nefas,  impellit  eos  irritum  facere,  quod 
sine  animae  perieulo  irritum   fieri  nequaquam  potest  et  cogit 
eos  acci])ere,  quod  denuo  in  id  ipsum  accipi  sacrilegium  est, 
immo  noua  heresis.^    Ej^urge,  quare  obcIo?v?ii^  domine,''  exurge, 
interueniente  apostolo  Petro,    memor  eslo  obprobrii  seruorum' 
tuortim,''  memor  esto  periclitantis  ecclesiae  tuae:  tu  enim  ad 
apostolorum  principem  polliceri  dignatus  es,*^  quod  poj^tae  in- 
feri  non  praeualeant  aduersus  eam.      Haec  nimirum  mater  est 
uniuersae  christianitatis ,    cuius    radice    omnium    ecclesiarum 
propagines   fecundantur,    cuius  mamillas   fideles   populi  cum 
regibus    ac   principibus    pariter    sugentes    ad    aeternae  uitae 
conuiuium  praeparantur,.  cuius  iudicio  totius  orbis  errata  cor- 
riguntur.     Et   quomodo   in   ea   tam   peruersum   scelus   contra 

(1)  Cfr.  Gregorü  opp.  II,  503,  5S1  (4)  Psalm.  43,  23. 
(J.  721,  810).  (5)  Psalm.  8S,  51. 

(2)  Psalm.  53,  s.  (6)  Matth.  16,  IS. 

(3)  Cfr.  de  sequentib.  supra  1.  I  c.  1. 


gg  Auxilii  in  defensioiieni 

dei  sacerdotes  oriri  potuit?  An  illiid  est,  quod  beatus  Grego- 
rius  in  omelia  loquitiir:'  Considerate ,  inquiens,  quid  de  gre- 
gib  US  agatur,    quando    lupi  pastores  fiunf:    hi  enim  custodiam 

f.  r,' grcgis  suscipiimt,'''  qui  insidiari  g?"egi  dominico  non  metuunt, 
contra  quos  dei  gi^eges  custodiri  dehuermit.  Huiiis  denique 
ordinationis  uox  est  in  canticis  canticorum :  -  Filii  matris  meae 
piignauetnnit  contra  nie.  Xcc  mirum:  saneta  enim  ecclesia, 
donec  mundi  terminiis  ueniat,  ad  instar  lunaris  globi''  modo 
crescit,  modo  deerescit,  nunc  beatorum  pontificum  doctrina  et 
salutiferis  actibus  elara  refulg-et,  nunc  per  reprobam  uitam 
carnalium  sacerdotum  moresque  sinistros  uelut  interlunium 
ad  tempus  obscurari  uidetur.  Sed  qui  uere  sunt  filii  eins 
nee  prosperitatibus  extolluntur  nee  aduersitatibus  deiciuntur, 
sed  aequo  animo  usque  in  finem  perseuerantes  aeternae  bea- 
titudinis  coronam  percipient. 

C.  VI  Omnibus  interea  patet  et  neminem  latet,  Ordina- 
tionen! illam  multipliciter  dilatatam  et  caritatis  uinculo  cum 
Omnibus  ortliodoxis  esse  conexam.  At  uero  si  nunc  ad  fal- 
sorum  chrißtianorum  procellas,  tamquam  nihil  omnino  fuerit, 
sie  rcpente  praecipitatur,  quid  aliud  restat,  nisi  ab  eiusmodi 
episcopis   per   uniuersam  Italiam    dedicatac   ecclesiae  —   — 

f.  38  prorsus  perierintj''  Similiter  autem sanctiiicationis  lia- 

'buisse. ''     Quis   hoc  nisi  hereticus  dog-matizare  audeat?    Xos 

f.  38'  autem  —  regulariter  fouet.**  Quapropter  isti  sanctissimi  cen- 
sores  de  caelo  uenientes  si  aequitatis  et  non  odii  amatores 
essent,  decernerent  utique,  ut  quemammodum  huic  ordinationi 
onmes  generaliter  praebuerunt  assensum,  ita  et  generale  con- 
cilium  canonice  conuocarent  et  sie  demum  per  uniuersale  de- 
cretuni  iustissima  censura  deliberaret^  et   si  praephatam  or- 

(a)  gloiii  B.  (I))  Omisi,  quae  iam  supva  c.  8  libri  I  Icgimus.  (c)  //).  lam 

in  dominitis.  quam  in  aliis.  immolatae  deest.   assensuin   pariier    pericliieiiir.    hoc  aiidire. 
nihil  prorsus.  (d)  Ib.  el  irrepreliensibilem.   ui  —  esi  deest.   legilima  esse  dinosciiur. 

interfiiisse  legunlur.  dominica  paci*. 

(1)  Opp.  I.    1503;    Lib.   T  hom.   ]7  (3)  Cfr.  Inf.    et   def.    c.  30  (p.  50), 

cfr.   Inf.   et  Def.   c.    12.  ubi   similia  proferuntur. 

(2j  Cantic.  1,  5. 


sacrae  ordinatioiiis  papae  Formosi  IL  87 

dinatioiiem,  qiiod  noii  credimus,  iieliit  ficulneam  iufriictiiosam 
abscidi  et  tamquani  stercus  de  domo  dei  prociil  expelli  opor- 
teret  uel  etiaiu,  si  Serg-ius  pater  duobus  uiuentibus  apostoli- 
cis  canonica  auctoritate.  siiperpositus  est,  euidentiiis  claresce- 
ret.  Ac  per  hoc  ciiiiis  pars  in  redargutionem  iieniret,  me- 
rito  exclamaret  et  diceret:  *  Melius  est  a  sapiente  eorripi, 
quam  stultorum  adulatione  (Jecipi ,  quin,  cum  iudicamui\  a  do- 
mino  corripimur ,  ut  non  cum  hoc  mundo  damnemur.^  Haec 
enim  ad  Corintbios  apostoliea  est  declarata  benig'nitas,  ut 
boni  semper  in  iino  spiritu  concordem  sententiam  proferant. 
Hinc  Prosper  Aquitanus  in  poemate  sententiarum  dieit:^ 
Omnibus  in  sanctis  pulcra  est  concordia  pacis^ 
cum  multis  unum  conuenit  atque  plaeet. 

C.  YII  Postremo  autem  si  uir  domini  Forniosiis  cuiquam 
reprehensibilis  iiidetiir,  non  nobis  officere  debet,  qui  de  lon- 
g-inquis  terrarum  spatiis  ad  apostolorum  principem  confluxi- 
mus  et  ab  eins,  *  quem  repperimus,  uicario ,  ut  antiquitus  in-  f.  39 
stitutum  est,  sacram  unctionem  accepimus,  sed  penitus  Roma- 
nae  ciuitatis  populo ''  —  — . 

C.  YIII  Quidam  autem  ex  eis,  quorum  oeulus  simplex 
non  est,"  ad  baec  respondere  non  erubescunt  dicentes:  uim 
passi  sumus  et  non  ultronei  sed  coacti  Formoso  eiusque  or- 
dinationi  partieipati  sumus.  0  infructuosam  apologiam!  et 
ubi  est,  quod  saluator  ait:^  Nolite  timere  eos,  qui  occidunt 
corpus^  üfiimam  autem  non  possunt  occidere,  sed  potius  eum 
timete,  qui  potest  et  animam  et  corpus  perdere  in  (jehennam. 
Ulis  autem,  qui  uel  ad  utiliora  certamina  se  conseruari  ap- 
petunt  uel  poenarum  atrocitati  suceumbere  formidant,  alt:'' 
Cum  persecuti    uos   fuerint    in    una   ciuitate,   fugite   in  aliam. 

(a)  Hac  Ji.  (b)  Omisi  qune  sequuntnr :   qui    eiini  —  extiterunt,  quin  supra  c.  9  iom 

legimus. 

(1)  Eccle.  7,  6.  (4)  Mattli.  6,  22,  Luc.   11,  34. 

(2»  1  Cor.  11,  32.  (.5)  Matth.  10,  28. 

(3l  Bibl     patr.    Lugdun.    VTII,    89  i6)  Matth.   lU,  23. 

De  obseruantia  pacis :  Moribus  in  san- 
ctis etc. 


gg  Aiixilii  in  (lefensiononi 

Obiciiint  autciii  ud  liacc  dicentCR:  nee  Dioclitianiis  iios  nee 
Maximianiis  de  Christo  intciTOg:auit ,  ut  iios  martyrizandos 
spiculatori  traderemus.  Haue  nimirum  cxcusationem  praecur- 
aoY  domini  lohaiines  baptista  non  iierbo  scd  opere  dissoliiit, 
qui  intciTog-atus  non  est,  utrum  crederet  in  Christum  et  ta- 
rnen, quin  sceleratissimum  regem  arguens  ueritatem  non  ab- 
scondit'  in  corde  suo  utique  i)ro  Christo  eapite  truncari  rae- 
ruit,  qui  dixit:'  E(jo  sunt  iicritas.  Uerumtamen  istiusmodi 
apoh)giam  psalmographus  incurrere  metuens  dicebat:'^  Fonc, 
r.  :vt'  domim'^  ciistodiam  *  ori  meo  et  ostium  circinn.stimtian  lahiis  meis^ 
vt  non  (Icciines  cor  woum  in  ucrhinn  mnliim  arl  oxcvsamUis  ex- 
cusutionos  in  peccatis. 

Quis  enim  nesciat,  quod  qui('um(|ue  in  saeris  ordini])us 
delinquat  et  quam  maxime  ubi  sumnius  ordinatur  pontifex, 
in  deum  proeul  dubio  delinquat.  Et  certe  serii)tum  est:^  Si 
peccnuerit  homo  in  liomineni,  potent  ei  pldcari  dominus,  si  au- 
lem  in  deuni  peccaueril,  quis  or(d>iV  pro  eo?  Alias  autem  quo 
pacto  uiolentia  dici  potest,  quandoquidem  non  dauina  rerum, 
non  iacturam  honoris,  non  salteui  alapam  sustinuit  ille,  qui 
se  illicitis  ordinationibus  per  uim  connnunicasse  fatetur. 
Neuipe  apostoli  uox  est  ad  Hebreos : '  Nondum  usque  od  san- 
(juinem  resfi/istis  aduersus  peccutum  repuffnantes,  et  (piibus  hoc 
dicebat  electionis  uas?^  illis  uidelicet,  qui  mapiuni  certamen 
passionum  sustinuerant  et  rai)inaui  bonorum  suorum  cum 
gaudio  susceperant. " 

8ed,  ut  dicere  coeperam,  quidam  ex  eis,  quod  absque 
uerecundia  exi)rimere  nequeo,  ad  instar  lanitici  instruuuMiti, 
quod  a  uoluendo  uindile  appellatur,  ad  cuiuslil)et  suasionem 
uel  minarum  asperitatem  in  mendacium  deuoluuntur''  et  ob- 
durata  fronte  illum,  quem  fauente  clero  ac  populo  ])apam  or- 

(a)  .'i...ilil  ]i  melius  Ulirrifi  cum  mnriiiiie  ahsciais.  (I»)  or.iuit  li.  (c)  di-- 

uolbiinliir  //. 

(1)  loann.   14,  6.  (4)  Ilebr.    12,  4. 

(2)  Psalm.   140,  3.  4.  (5)  Act.  9,  15. 

(3)  1   Reg.  2,  25.  (6)  Ilebr.   10,  32.  34. 


saorae  ordinationis  papae  Formosi  11.  89 

diuauerant  eiqiie  per  dies  plurinios  participati  fuerant,  repente 
irritum  faciimt  et  apostatam  pariterqiie  inuasorem  appellaut 
eique  insultautes  aiunt:  non  spontane!,  sed  terrore  compulsi 
ordinauimus  te  formidantesqiie  pericula  tibi  obsecuti  sumus. 
Qua  de  re,  si  fari  liceat,  istud  est  daeinonium  meridianum, 
quod  non  *timet  ille^  qui  in  "protectione  dei  caeli  commorahi-  ^-  40 
tur,^  Ecee  lii  sunt,  qui  reuerentissimam  Ordinationen!  liomi- 
nis  dei  toto  annisu  praecipitare  desudant.  Medice  ciira  te 
ipsum.  ^  Fortassis  enim  aduersus  nie  seuire  incipiunt  et  acer- 
rima  iaculari  connicia.  Ego  autem  in  domino  laudabo  ser- 
monem,^  quoniam  sicut  nullius  fauoribus  extollimur,  ita  nul- 
lius infamationibus  deieimur.  Neque  enim  quemquam  eorum 
nominatim  exprimere  uisus  sum,  sed  dixi:  quidam  ex  eis, 
quorum  oculus  simplex  non  est.  Erijo  si  quispiam  irascitu?% 
ut  ait  Sulpicius,  ^  ipse  de  se  dicta  manifestissime  comprobabit, 
cum  fortassis  hacc  nos  de  aliis  senserimus.  Sed  reuertamur 
ad  id,  quod  coepimus. 

C.  Villi  Aiunt  enim :  nobis  collata  est  potestas,  ut  quod- 
cumque  ligauerimus  super  terram,  ligatum  sit  et  in  caelo  et 
quodcumque  soluerimus  super  terram,  solutum  sit  et  in  caelo. 
Absit  enim,  ut  cuiquam  deus  potestatem  nequiter  agendi  con- 
tulerit,  absit,  inquam,  ut  diuini  ministerii  sacerdotes  cuilibet 
ad  inferos  praecipitare  mandauerit.  An  non  est  praecipitan- 
dus  ad  inferos,  qui  denuo  in  sacerdotalem  ordinem  consecra- 
tur,  praeter  si  eiusmodi  sacerdotium  poenitendo  reliquerit. 
Qui  sunt  ergo  pastores  ecclesiae,  quibus  ligandi  soluendique 
facultas  a  domino  commissa  est?  Primus  quidem  ut  legen- 
tibus  patet,  uniuersalis  papa,  uicarius  scilicet  apostoli  Petri, 
deinde  sunt  episcopi,  postremo  autem  presbiteri,  sed  non  se- 
cundum  pastoris  arbitrium,  sed  potius  quisque  secundum  me- 
ritum  suum  aut  soluitur  aut  ligatur.     Quod  ita  sit,  non  mihi. 


(1)  Psalm.  90,   1.  6.  (4)  Vita    b.  Martini  c.    27    Xam  si 

(2)  Luc.  4,  23.  irascitur,  de  se  ipse  dictum  fatebitur, 

(3)  Psalm.  55,   11.  cum  fortasse  nos    de    alio  senserimus. 


90  Aiixilii  in  defensionem 

sed  beato  credite  Hieroniiuo.    Exponens  itaque  cata'  Matlieuui 

f.  40'  *euangelii  capitulum:  quaeciimque  uliig auet^itis et  in  caelo,^ 

ait:  istiwi  locum  —  quaej^atur.^  Haec  sanctiis  Hieronimus. 
Per  proplietam  quoque  dicitur:'^  Morfißciihmit  aniuias,  quae 
non  moriiintur  et  uinificahimt  animas,  quae  non  uinunt.  Non 
morientem  quippe  vwrtißcat,  iit  ait  beatus  Gregoriiis,^  qni  iu- 
stuni  damnat  et  non  uicturum  uiuificare  nititur,  quireum  supplicio 
übsoluere  conatur. 

Sed  sine , '"  inquiimt ,  iuste ,  sine  iniuste  obliget  pastor, 
ijregi  tiniendum  est^  ne  per  elationem  tumidae  reprehensionis 
culpa,  quae  non  erat,  fiat.  ^  Uera  quidem  sententia ,  sed  non 
ita  intellegenda,  ut  illud,  qiiod  dicitur  iniuste,  sie  accipiendum 
sit,  tamquam  in  illis,  quae  manifesta  ratione  deo  inimica  esse 
probantur,  cuilibet  pastori  optemperandum  sit.  Uerbi  gratia 
si  te  ad  periurium,  falsum  testimonium,  sacrilegium  uel  homi- 
eidium  excommunicando  impulerit,  num  quidnam  in  talibus  uel 
eorum  similibus  pastoris  excommunicatio  timenda  uel  facienda 
decernitur?  Nequaquam:  quippe  non  solum,  qui  facinnt^  apo- 
stoli  uerba  sunt/'  sed  et  qui  consentiunt  facientibus ,  diijni 
efficiuntur  morte  perpetua.  Caeterum  autem  si  uos'  ecele- 
siarum  pastores  de  nostris  oflfensionibus  iuste  uel  iniuste  obli- 
f.  41  gare  uoluerint,  iuste  uidelicet,  si  nostra  pi*aeces*serit  culpa, 
iniuste  uero,  si  non  liabuerimus  culpam,  talis  obligatio  rec- 
tissime  fonnidanda  est  et  diligentissime  obseruanda,  donec 
per  eins,  qui  obligauit,  indulgentiam  absolui  mereamur. 

Et  quo,^  inquiunt,  pacto  per  apostoluni  dicitur:''  Qui  re- 
sistit  potestati ,  dei  ordinationi  resistit,  non  est  enim  potestas, 
nisi  a  deo.     Audi,  quo :  in  bis  enim,  quae  cbristiana  lex  abo- 

(n)  secundum  superscribitiir.  (h)  Hicnmynii  opp.  VII,  124.  cf.  snpra  I  c.  13. 

(1)  Matth.   18,   18.  (5)  Gregorii  opp.  L   1556. 

(2>  Ezech.   13,   19.  (6)  Rom.   1,  32. 

(3)  Grcgorii  opp.   I,   1555,  (7)  si  nos  —  mereamur  repetuntur 

(4)  Quae    sequuntur:     Sed  siue    —      de  ordinat.  c.  35  1.  1. 

perpetua  repetuntur    in    libro    de    or-  (8)  Et  quo  —  deliberatione  ib.  c.34. 

dinat.  e.  34  (ed.  Mabillon  p.  38»,    cf.  (9)  Rom.   13,  2.   1. 

Inf.  et  def    c.   15. 


sacrae  ordinatioiiis  papae  Formosi  IL  91 

minatur  ac  proliihet  nulli  umqiiam  potestati  oboedire  iiel  consen- 
tire  debemiis,  quin  potiiis  in  qiiantum  sine  peccato  possumus, 
resistere  debemiis,  lioc  est  non  materialibus  armis,  non  dolosis 
machinationibus,  sed  rationabili  responsione  atque  liumillima 
deliberatione.  Hinc  est  enim,  quod  alibi  refert : '  Minister  dei 
est  tibi  in  bonum.  Cur  addidit  in  bonum,  nisi  quia  minister 
dei  non  est  tibi  in  malum. 

C.  X  Hinc  est  etiam,  quod  beatissimi  apostolorum ,  Pe- 
trum  dico  et  Paulum,  ethnico  imperatori,  cuius  utique  potestas 
a  deo  erat,  resistere  non  dubitauerunt ,  unde  factum  est,  ut 
Petrus  crucis  patibulo  figeretur  et  Paulus  capite  truncaretur. 
An  dicere  possumus,  quod  pro  Christi  confessione  gentilium 
ferocitati  sit  repugnandum  et  cbristianorum  falsidicae  potestati 
sit  optemperandum  ?  Et  ubi  est,  quod  apostolus  lacobus  ait:^ 
Fides  sine  operibus  viortua  est.  Denique  beatus  Ambrosius 
resistens  Theodosio,  cbristiano  scilicet  augusto,  ecclesiae  ianuas 
clausit  eumque  ingredi  non  permisit.  Et  hoc  non  praeter- 
eundum  existimo,  quod  doctor  gentium  inter  alia  scribens  ad 
Romanos:^  Vis,  inquit,  non  tiniere  potestatem,  bonum  fac  et 
habebis  laudem  ex  illa.  Hoc  enim  pater  Augustinus  in  ser- 
*mone  de  festiuitate'  sancti  Laurentii  itaexponit:  Quid,  ergor.AV 
ait  a/iquis  —  ~  ipsa  tibi  laudis  occasionem  praebente}'  Haec 
sanctus  Augustinus ;  nos  autem,  quod  coepimus,  prosequamur. 

Super  calhedram  Moi/si,  ait  euangelium,'  sederunt  scribae 
et  pharisei,  omnia,  quae  dixerint  uobis,  seruate  et  facite.  Quis 
hoc  iubet:  procul  dubio  dominus  Icsus.  Omnia  ergo^  in  hoc 
loco  solummodo  in  bonam  partem  accipienda  sunt,  alioquin 
ludaei,  qui  scribarum  et  phariseorum  consilio  atque  hortatu 
eum  crucifixerunt ,  immunes  a  tanto   scelere  esse  debuerant, 

(o)  fpstibitate  ß.  (b)  ^ermo  302  {Auqmüni  opp.  VIII,  J230)  ul  poiesiaie.  de  illo. 

qnanilo  laciendo  bonum.  ex  illa  mailyr  sancius  Laiireniiiis.  quid  enim  aii.  bonum  fece- 
runt.  laudabit  le  decejierat  te.  Si  enim  iusta  e>t  potesui?,  habebis  laudem  ex  illa  elitim 
ipsa  laudante.  si  autem. 

(li  Ib.   1.3,  4,  cfr.  siipra  1.  1  c.   12.  (4)  Matth.   23,  2.  3. 

(2)  lac.  2,  20.  26.  (5)  Cfr.  supra  c.    12. 

(3)  Rom.  13,  3. 


92  Aiixilii  in  defensionem 

r.  42  *sed  quam  magniim  et  qui  dixerimt  et  qiii  crucifixeruut ,  ha- 
biierint  peecatiim,  non  soluni  sacra  scriptiira,  sed  etiam  Ro- 
maiia  testatiir  historia.  Quod  aiitem  omnia  non  semper  ad 
ti^tuni,  sed  plerumque  ad  maxiraam  pertineant  partem,  non 
tantum  diuini  apiees,  qnibiis  magis  eredenduin  est,  sed  etiam 
gentilium  librorum  demonstrat  auetoritas. '  Dens  enim  odit 
iniquitatem  iuxta  illud:"  Quoniain  non  uolejis  deiis  iniquitatem 
tu  es,  odisti\  domine,  onines ,  qui  operantiu'  iniquitatem.  Et 
quomodo  consequens  est,  ut  deus,  qui  odit  iniquitatem,  pastori- 
bus  ecclesiae  suae  auctoritatem  tribuerit  operandi  iniquitatem? 
C.  XI  An  non  est  iniquitas  sanctam  ordinationem,  quae 
a  pluribus  annis  longe  lateque  per  uniuersam  Italiam  Christo 
famulatur,  nunc  ad  istorum  libitum  uelut  puerorum  ludibria 
praecipitari  et  quosdam  idiotas  et  non  plenae  fidei  sacerdotes, 
quod  dictu  nefas  est,  iterum  in  sacerdotale  ministerium  con- 
secrari?  Eeuera  enim  p<>ntifex  appellatur,  quod  pontem  faciat, 
band  dubium  quin  fideli  populo,  sed  utique  ad  aeternam  pa- 
triam  et  non  cuiquam  ad  aeternum  interitum.  Papa  quidem 
ex  Graeco  in  Latinum  pater  interpretatur,  uidelicet  quod  cunc- 
tos   ecclesiae  filios  more  paterno  dilig-at  atque  gubernet,  non 

^  quod  uenerabiles  sacerdotes,  qui  per  tot  annos  dominicas 
bostias  immolauerunt  et  populis  tribuerunt  iniqua  degradatione 
ac  sacrilega  consecratione  deturj^et  ac  deturpando  a  cbristiana 
religione  alienos  efficiat.  Xam  boni  pastoris  est.  ut  ait  quidam, 
pecus  paseere,  non  deg:lutire. 

f.  42'  Hactenus,  inquiunt,  non  fuit,*  qui  talia  eonscribere  prae- 

sumserit.  Xumquid  qui  loquitur,  non  et  audicf?  Eeuera  enim 
bactenus  non  fuit,  qui  eiusmodi  sacrilegium  in  catboliea  eeclesia 
positus  committere  ausus  fuerit.  Apostolicus,  inquiunt,  pon- 
tifex  omnes  iudicat  et  ipse  a  nemine  iudicatur.  Ita  est,  sed 
quis  eum  iudicare  contendit?  Aliud  namque  est  iudicare  et 
aliud  est  afflictorum  gemitus   in  querellas  prorumpere.     Nos 

(1)  Cfr.  de  ordin.  c.  33,  ubi  eadeni  (2i  Psalm.  5.  5.  7. 

repetuntuv. 


sacrae  ordinatioiiis  papae  Formosi  II.  93 

enim  neminem  iuclieare  quaerimus,  quoniam  nee  debemus  nee 
possumus,  sed  contra  iiidicem  crudeliter  iudicantem  lacrimosis 
questibus  caelum  et  terram  inuocamns.  Praepositorum ,  in- 
quiunt,'  mala  non  sunt  a  subditis  denudanda,  sed  potius 
operienda:  nam,  qui  denudaiierit,  Cham  elogio  denotabitur 
et  qui  operuerit,  magno,  ut  vScm  et  laphet,  praeeonio  glori- 
fieabitur.  Uera  quidem  sententia,  sed  a  praesenti  neg-otio 
prorsus  aliena.  Xos  autem  praepositorum  nequitias  nequa- 
quam  detegimus,  sed  ab  eis  passim  detectas  et  bostiliter 
iaeulatas  ferre  non  possumus,  eorumque  intolerabili  uexatione 
coacti  uoeiferamur.  Fateor  equidem,  quia  sacerdotali  compas- 
sione  stimulatus  ad  instar  lagunculae  musto  fluctuantis  uali- 
dam  mentis  patior  tempestatem  et  si  non  infirmitas  impedi- 
mento  esset,  plurima  de  sacris  uoluminibus  in  hoc  ipsum  con- 
ferendo  respirare  satageremus. 

C.  XII  Attamen  ad  refellendam  persecutorum  tyrannidem 
id  solummodo  sufficere  potest,  quod  de  Bonosiacis  aliisque 
hereticis  supra  retulimus:""  ut  puta  si  ab  eiusmodi  hereticis 
ad  catholicam  *  uenientes  ecclesiam  sine  aliqua  deg-radatione  i.  43 
cum  suis  honoribus  recepti  sunt,  quanto  magis  memorata  or- 
dinatio,  quae  a  catholico  ordinatore  instituta  est,  inquietari 
nullatenus  debet.  Quam  ob  rem,  reuerentissimi  patres  ac 
domini  mei,  quos  sacerdotalis  compassio  tenet  afflictos  et 
ehristianitatis  zelus  accendit,  quid  interim  agendum  putatis? 
Xauiculam  quippe  apostolorum,  ut  ipsi  cernitis ,  urgent  uenti, 
fluctibus  hitera  tunduntur.  ^  Quid  ergo  aliud  restat,  nisi  ut 
precibus  excitetur  ille,  qui  promittere  dignatus  est:'  Ecce 
eijo  uübiscum  sum  omnibus  diebus  itsqite  ad  consummationem 
saecu/i,  et  solita  pietate  imperet  uentis  et  mari  fiatque  tran- 
([uillitas  magna.^    Et  hoc  cum  factum  fuerit,  ammirantes  dica- 


(1)  Cf.  Inf.  et  Dcf.  c.  13  (p.  45  ed.  (4)  Matth.  28,  20. 

Mabillon'.  (5)  Matth.  S,  26    cfr.  Auxi.ii  epist. 

(2i  Cf.  cap.  2.  ad  Leonem  Xolan.  episc,    (ed.  Mabil- 

(3)  Cf.   Hieronyni.  dialog.  adv.  Lu-  Ion  p,  40). 
ciferianos  c.  19  ',opp.  II,   191). 


94  Auxilii  in  dcieiisionem  papae  Foimosi  II. 

mus  sing"iili,  dicaiiius  oiiincs:  Qualis  esl  hir,  ci/i  iirnli  cl  imwo, 
oboedinntV  vSane  si  quando  in  opoitimitatibiis,  in  tribiilatioiie 
humanmn  auxilium  deficit,  diuinum  est  imploranduiii.  IJonum 
ergo  ceitamen  sit  in  desiderio,  nain  ex  diuino  adiutorio  erit 
in  perfectione. 

Et  lioc  non  praeterniittcndum,  (piod  sacri  ordinis  sii})iier- 
sores,  de  quibus  supra  latius  incnlcatuin  est,  insultantes  aiunt: 
quis  est  ist€  iiir  iinperitus,  qui  sibimet  tantain  nsiirpat  auc- 
toritatem,  nt  contra  summum  pontificein,  apostoloruni  scilicet 
uicarinm,  (piod  non  decet,  prorsus  audeat  loqui  iamianiquc 
pro  talibus  ausis  digniis  est  anatlieniate  })lecti.  Aiidiat  quis- 
quis  ille  est:  falsns  festis  non  erit  impiuiitus^^  Nos  eniin  ad- 
uersus  suinmvim  pontificein  nihil  oninino,  (piod  indecens  est, 
f.  43' loqui  praesumimus  *Nani,  qui  uere  est  suunnus  pontifex  uere- 
que  apostoloruni  uicarius,  diligentcr  attendit,  quod  dominus 
ait  ad  primum  ecclesiae  pastorem:^  St  f/i/i(/is  nir,  pnscc  oups, 
pusrr  (ujnos  nieos.  Meas,  inquit,  oues,  nieos  agnos,  utique 
non  tuos.  Agnoscamus  ergo  uoceni  pastoris  eiusque  pasto- 
ralem gubernationem  et  si  quippiam  dolore  compulsi,  quod 
non  debuiinus,  aduersus  (mihi  diccre  ausi  sumus,  terrotenus 
prosternamur,  uerberibus  arguamur,  castigationil)us  emende- 
mur.  Ipse  etiam  saluator  pcccantibus  in  se,  si  tamen  ])oeni- 
tentiam  agant,  ignoscere  non  dedignatur,  cui  cum  patre  sanc- 
toque  s])iritu  una  est  diuinitas,  aequalis  gloria,  coaeterna  maie- 
stas  per  infinita  saecula  saoculorum.     Amen. 

(1)  Matth    8»  27.  (3)  luiinn.  21,    IG.   17. 

(2)  IVov.    H).  0  cfr.  1.   T  c.   10. 


APPENDIX 

Post  loLannem  papam  fuit  Marinus,  post  hime  Adrianiis, 
post  himc  Steplianus,  filiiis  Adriani.  post  liunc  Formosiis,  post 
hunc  Bonifacius,  post  himc  Steplianus,  qui  fuit  per  quinquen- 
nium  in  Aganina  ecelesia  episcopus;  iste  persecutus  est  For- 
mosum.  Postmodum  uero  extitit  Eomanus,  post  hunc  Theo- 
dorus,  frater  Theosii  episcopi;  iste  nimirum  Tlieodorus  fuit 
de  ordinatione  iamdicti  Stephani,  iilii  Adriani.  Hie  est,  qui 
reconciliauit  Ordinationen!  Formosi,  quam  praefatus  Steplianus 
Aganinae  ecclesiae  per  uim  intus  Romae  et  non  foris  depo- 
suerat,  nee  tarnen  praesumpserat  eos  iterum  consecrare.  Iste 
namque  Tlieodorus,  ut  diximus,  eos  reconciliauit  et  libellos 
abrenuntiationis  eis  reddidit  et  igni  creniari  praecepit.  Deinde 
fuit  lohannes,  cpii  ad  confirmandam  Ordinationen!  Forinosi 
synodum  septuaginta  et  trium  episcoporum  in  urbe  Rauenna'' 
statuit,  in  qua  synodo  etiam  arcliiepiscopi  et  rex  Francorum^ 
affuerimt.  Ibi  namque  coram  eis  igni  combusta  est  synodus, 
quam  memoratus  Stephanus  Aganinae  ecclesiae  in  damnatio- 
nem  Formosi  fecerat.  Post  hunc  quoque  lohannem  fuit  Bene- 
dictus,  filius  Mammali,  post  liimc  Leo,  post  bimc  Christopliorus 
inuasor;  post  hunc  iste,  qui  praesens  est,  Sergius,  quem  prae- 
fatus Marinus  subdiaconum  fecit  et  Formosus  fecit  cum  episco- 
pum  ecclesiae  sanctae  Mariae  ad  Cere.  Praedictuin  namque 
Steplianum  tunc  fecit  episcopum  iamdictae  ecclesiae  Aganni- 
nae.  Isti  enim  pontifices  ecce  iam  per  annos  uiginti  et  sex 
Romanae  ecclesiae  praefuerunt. 

^  (a)  rabenna  B. 

(1)  Lambertus  Imperator. 


INCIPIT  LIBELLUS  IN  DEFENSIONEM  STEPHANI 
EPLSCOri  ET  PRAEFATAE  ORDINATIONIS. 

f  ,4  Iiiuidia  iufelix,  perpeiide,    quod  primiini   üiordax  tili  sis 

ideoqiic  teiiiet  ii)sam  ad  erugiiiis  instar  proprio  telo  iiulneras, 
cuius  obstiiiatio  tauta  est,  ut  quem  seinel  odio  habere  eoeperit, 
si  euiu  uiueuteni  subuertere  ueqiiiuerit,  mortuum  delionestare 
eouteudit. 

C.  I  Uenerabilis  Ste})liaims  episcoi)iis,  qiii  iiui)er  migrauit 
ad  doiiiinum,  cuius  sanctitatis  fiierit  cuiusque  niansuetudiuis, 
11011  solum  (\im})aiiia,  ueriiin  ctiaiii  omnes  in  eircuitu  i)Ositae 
reg-ioiies  optiuie  sciunt.  Sed  (luia  inali,  ut  dicere  coeperam, 
seiuper  odio  habcnt  bonos,  (piidani  noui  acmulatores  eiim 
contra  canonuiu  instituta  intbronizatum  fuisse  conti ii<]::iint. 
Quaproi)ter  audiant  aeuiiili,  quia  reuerentissiinus  Stephauus, 
sicut  ouiiiibus  i)atet  et  neuiinem  latet,  non  est  de  sede  ad  se- 
deni  nee  de  ciuitate  ad  ciiiitatem  translatus,  sed  de  long-o 
exilio  longaque  pereg-rinatione ,  quam  per  trigiiita  fere  aniio- 
rum  curricula  passus  est,  non  ad  suaiii  sed  aliorum  utilitatem 
transbitus  atque  intbronizatus  est.  Quod  qualiter  fiierit,  com- 
pendioso  stilo  prosequamur. 

Denique  cum  Surrentinae  i)raeesset  ecclesiae  ab  iuq)iis 
conciuibus  a])prehensus  est  et  flag-elhitiis  et  Salerniuii  in  exi- 
lium  asj)ortatus  ibiipie  \)cr  annorum  si)atia  in  custodia  reten-  i 
tus  est.  Tandem  aliquando  Landolfus  gastaldeus,  (pii  erat  j 
cognatus  eins,  iiix  apud  Uaiferium  priucipem'  o})tinere  })otuit,  I 
ut  eum  aleudi  gratia  Suessulaui  deferret.    In  ([iia  non  i)aucis 

(Ij     Princeps  Saleriii  SOI  — 880.  I 


Libelliis  in  det'eiirsioueiii  Stepbaiii  episcopi.  97 

temporibiis  peregriiiatus  est  cupieus  quidem  ad  apostolorum 
limina  *properare  sed  patefactis  inimiconim  insidiis  iter  arri- r.  44' 
pere  non  ausiis  est.  Destiuatis  tarnen  epistolis  apostolicos 
patres  interpellare  eurauit,  sed  nihil  omnino  proficere  potuit, 
excepto  qiiod  pietatis  intnitu  elemosinas  ei  transmittebant : 
erat  quippe  rebus  expoiiatus.  Xonne  Siirrentinae  ciiiitatis 
primates  more  bestiariim'  adeo  feroces  existunt,  ut  non  so- 
lum  apostolica  interdieta  pro  nihilo  diicant,  uerum  etiam  sua 
sponte  ecelesiam  ingredi  paruipendant  et  idcirco  ecclesiastieis 
priuari  officiis  uel  a  communione  suspendi,  non  magnopere 
curant?  Qiiod  ita  sit.  illorum  episcopium  testimonium  prae- 
bet,  quod  ecce  iani  per  annos  triginta  et  eo  amplius  episco 
pali  reg-imine  destitutum  ac  uiduatum  sordet. 

C.  II  Interea  Saracenis  non  soliim  Campaniani  sed  om- 
nes  circumquaque  regiones  depopulantibus  capta  est  Suessula 
simulque  igiiibus  exusta.  De  qua  nunc  domini  antistes  tara- 
quam  iustus  Loth  de  ineendio  fugiens  deuenit  Xeapolim,  sci- 
licet  ad  natale  solum.  Quod  audiens  Petrus  praefectus,  qui 
eum  una  cum  Paschale  germano  suo  caesum,  uti  iam  diximus, 
in  exilium  destinauerat,  egit  apud  Athanasium  pontificem,  qui 
tunc  Neapolitani  ducatus  gubernacula  regebat,'  ut  idem  pater 
Stephanus  procul  in  exilium  mitteretur,  alioquin  ipse  rebellis 
existeret.  Quid  multa  ?  in  tantum  praeualuit  iniquitas,  ut  uir 
domini  lacrimarum  fönte  rigatus  parentes  et  notos  patriamque 
relinquens  ad  Capuanam  *urbem  in  exilium  destinaretur.  f.  43 
Saracenorum  quoque  innumerabilis  multitudo  terra  marique 
discurrens  uillis  pariterque  oppidis  captis  simulque  exustis  et 
habitatoribus  iugulatis  nihil  omnino,  quod  ad  uitae  solatium 
pertinet,  relinquebat.  Quam  ob  rem  longe  lateque  facta  est 
ualida  fames,  uir  autem  dondni  Stephanus  non  parua  inopia 
grauiter  affligebatur ,   ita   ut   clerici   eins  ostiatim  elemosynas 

(a)  uestiarum  B. 

(1)  Athanasius  TI  episc.  Xeapol.    inde  ab  a.  ^72,  dux  ab  a.   '^TT. 
Auxilius  und  Vulgarius.  7 


9S  Auxilii  libellus 

peterent,  qiiibus  euni  sustentare  i)ossent;  quas  plerumque  noii 
inuenientes  pariter  cum  eo  periclitabantur. 

Interea  dum  liacc  agerentur,  octauus  i)apa  lohannes  cum 
iam  Saracenorum  depredationes  ferre  iiequiuisset,  ad  illorum 
castra  exterminanda  in  Capuanam  regionem  profectus  est. 
Qui  tamquam  bonus  pastor  liominem  dei  Steplianum  in  custo- 
dia reteiitum  audiens  doluit  ac  perinde  uix  Cai)uano  comiti, 
iiomine  Pandenolfo'  imponere  potuit,  ut  cum  ad  suam  desti- 
iiaret  praesentiam.  Qui  uenieus  coram  clementissimo  i)apa 
long-am  exilii  sui  calamitateui  long-am(]ue  licreg-rinationem  luc- 
tuosa  uoce  per  ordinem  patefecit.  Quibus  auditis  apnstoKcus 
pontifex  misericordia  motus  dixit  ad  cum :  ueui  nobiscum  Ro- 
mam  daboque  tibi  ecclesiam  apostoli  Pauli,  ubi  cum  clcricis 
tuis  humanae  uitae  neccssaria  sufficienter  liabeas.  Et  ille: 
gratias,  inquid,  deo,  qui  te  direxit,  ut  ouiculam  dominici  gre- 
gis,  cuius  pastor  es,  de  luporum  faucibus  extraas  et  a  periculo 
famis  uiiseratus  eripias.  Mihi  cnim  uestris  sacris  adbaerere 
uestig'iis  ualde  iocumlum  atque  optabile  est. 
1. 4.V  C.  III    Quod  aniuiaduertens  aemulus  ille  *  Petrus  solitis 

macbinationibus  apud  Atbanasiuiii  ('})iscoi)um  decertauit,  ut 
idem  Steplianus  potius  rctinendus  esset,  quam  Romam  i)rofi- 
cisci  laxaretur.  Interueniente  ig-itur  Atlianasio  memoratus 
])a])a  licentiam  tribuit,  ut  idem  Steplianus  in  urbe  Xeai)olitana 
rcsideret  et  formatam  episcopio  suo  dirigeret,  ita  dumtaxat  ut 
uitae  nccessaria  ex  ipso  episcopio  ad  cum  per  singulos  annos 
destinarentur.  Qui  tandem  Xea})olim  reuocatus  est,  sed  ex  bis, 
(piae  apostolicus  pontifex  misericorditer  praecei)erat,  nihil  adi- 
pisci  potuit,  quin  potius  perj)essus  est,  quod  ait  apocaly])sis : " 
Uue  vnum  Mit  et  ecce  ucniunt  adhuc  duo  uitc.  Naui  i)raefec- 
tus  ille  inuenta  occasione  tantam  illi  uiolcntiam  incussit  et 
ita  eum  uehementer  angustauit,  ut  uolens  nolens  episcopatum, 
de  quo  expulsus  fuerat,   se  numquam  quaesiturum  et  in  eum 

(a)  n('a]tulis  li. 

(1)  A.  879— SS2  cfr.  Cliron.   S.  Bc-  (2)  Apoc.  9,    12. 

nedicti  (Sor.  111,  205—206). 


in  defensiüiiein  Stephani  episcopi.  99 

niimqiiam  reuersurum  per  apiccs  propria  manu  roboratos 
sponderet.  Et,  quasi  ista  uon  sufficercnt .  in  tantum  exarsit 
erudelitas,  ut  eiusniodi  sponsionem  sacrosauctis  appositis  euan- 
geliis  iureiurando  firmarct. 

His  ita  peractis  ab  eodeni  AtLanasio  praesule  inuitatus 
pontificale  officium,  prout  opus  erat,  deuotus  amministrare 
eurabat  et  omnis  i)opulus  ab  eo  bencdici  et  eins  se  orationibus 
commendare  studebat.  Et  quia  non  panigyricum  sed  exilium 
eius  commemorare  eoepi,  taceo,  quod  Graeca  Latinaque  lin- 
gua  tam  in  litteris  quam  etiam  in  communi  locutione  pollebat. 
taceo  quod  ab  ineunte  etate  castissimus  uixerit,  quod  sacris 
excubiis  atque  orationi  deditus  erat,  quod  dominicam  hostiam 
iug'iter  immolabat,  quod  misericordiae  uisceribus  affluebat. 
Defuncto  igitur  Atlianasio  episcopo,  cuius  saepe  feeimus  men- 
tionem,  pene  tota  Neapolis  tamquam  leo  rugiens'  familias  et 
colonos  episcopii  sui  *diripere  et,  ut  ita  dicani,  morsibus  de-  r.  ^ü 
uorare  parata  erat.  Eeuera  enim  qua  ex  causa  hoc  facere 
uoluerit,  omnibus  notum  est.  Quocirca  reuerentissimo  patri 
Stepliano  clerus  et  magnates  uix  suadere  potuerunt,  ut  ad  tui- 
tioneni  famulorum  liuius  episcopii  se  intlironizari  acquiesceret. 
Auctoritate  ig'itur  quarti  Benedicti  papae  -  necnon  et  cleri 
sanctae  Komanae  ecclesiae  consensu  atque  subscriptione  per 
duos  episcopos  ab  apostolica  sede  destinatos,  Romanum  scilicet 
atque  Cosmaten,  Partlienopensi  cathedrae  inthronizatus  est, 
non  ad  humanam  gloriam,  non  ad  g-ulae  suauitatem,  non  ad 
uestimentorum  decorem,  sed,  ut  praefati  sumus,  ad  sacri  epi- 
scopii defensionem  et  pauperum  consolationem ,  inimo  et  ad 
pacificale  remedium  inter  utrumque  populuia,  Xeapolitanum 
scilicet  atque  Capuanum.  Haec  autem  omnia  usque  ad  exi- 
tum  uitae  ag-ere  non  cessauit. 

C.  Iin  Hocine  est  ei)iscopum  de  sede  ad  sedem  uel  de 
ciuitate  ad  ciuitatem  transferri?  o  utinam  adsint.  qui  profe- 
rant  iudicium,  sed  utique  non  illi,  qui  sibi  ipsi  sunt  testes  et 

(1»   1   Petr.  5,  ^.  (2)  Benedictus   IV  •);i0-y03. 


100  Auxilii  libellus 

iudices  pariterqiie  causidici,  quocl  nou  soluni  diuiuae  sed  etiam 
liumanae  proliibent  leg*es,  et  timc  apparebit,  qui  inerito  dam- 
naudi  existant.  Ergo  qiiia  desimt  ad  tempus,  qui  inter  Ser- 
g'iiim,  qui  nunc  praesidet  papa,  et  ordinationem  praefati  Bene- 
dieti,  qui  Stephauum  episeopum,  ut  supra  expressum  est, 
inthrouizauit ,  iudicare  possint,  eo  quod  idem  Beuedietus  de 
ordinatione  fuerit  papae  Formosi  —  reuera  enim  iuter  apo- 
1"  -i^i'  stolicos  uiros  nonnisi  uniuer*sale  iudicat  eonciliuni  —  recur- 
ramus  interim  ad  sanetos  patres  et  eorum  non  solum  scriptis, 
sed  etiam  facti s  innitamur. 

Quapropter  si  Antlierii  papae  decretalem  inspieimus 
epistolam,  uerissime  in  uenerabili  patre  Stephane  conipletum 
uidemus,  quod  illic  de  iusta  episcoporuui  transmigratione  le- 
-is'  4f»  gitur.  Ait  enim "" 

Huius  rei  gratia  decernite.  o  sapientes,  qui  diligitis  iusti- 
tiam,  quod  uenerabilis  pater  Stephanus,  ut  supra  seriatim 
patefaetum  est,  nihil  omnino  de  his  offcnsionibus  in  se  con- 
traxerit,  unde  perspicue  datur  intellegi,  quod  non  rectitudinis 
zelus,  sed  magis  inuidiae  procacitas  frustra  eum  infamare 
desudet.  Igitur  ex  parte  in  eo  completum  uidemus,  quod 
scriptum  est : '   Quht  odio  me  habupjnint  gi^atis '' 

C.  y  Dehinc  ueniamus  ad  reliqua.  Beligiosi  aemulatn- 
res  illi  adeo  uenerabilem  Stephanmii  infamare  non  metuunt, 
ut  dicant,  ordinationes  illas,  quas  iam  inthronizatus  feeit,  stare 
nequaquani  posse,  quod  inuasor  fuerit  ecelesiae,  cuius  clericos 
ordinäre  praesumpserit.  Et  ad  haec  quid  prius  respondendum 
r.  40' est,  *nisi  quod  ait  psalmus:-  Muta  ofßciantur  lahia  dolosa, 
qiiuc  loquuntur  (iduersus  iiistiim  iniquitatom  iji  superbhi  et  con- 
temptu.  Xonne,  si,  quod  deus  auertat,  etiam  si  merito  prop- 
ter  huiuscemodi  translationem  reprobandus  esset,  ordinationes 

(a)  Srquuutur  de  ordinalion.  c.  1,  2  (Ceienim  nutem  si  causa tores  illi  obicere  tem- 
ptaiieiint  eic),  3  (ex  Cassiodorihist.  Iripnrt.Wl  c.  8),  4  (— sanrtis-sinuim  archicpiscopum), 
5,  7,  9,  10  (Aiulistis   enim  enim  quemninmodiim  calcedonensis  synodiis  stamerii)  (b) 

Ib.  c.  10  (AI  uero  —  ()iae(erendii<  esi). 

(1)  loann.   15,  25.  (2)  Psalm.  30,    19. 


in  defensioiiem  Stephaiii  episcopi.  lol 

tameu,  quas  ibi  feeisse  dinoscitur ,  imlla  omniuo  laesionis 
portio  atting'ere  debet.  Qiiod  sequentibus  capitulis  euideiitius 
apparebit •''  r-  00. 51 

Uenerabilis  itaqiie  Stephaniis,  ut  siipra  inanifestius  patet, 
nihil  ex  bis  luaculis  babuisse  dinoscitur,  sed,  ut  praefati  su- 
mus,  ad  aliorum  consolationem  Xeapolitano  e])iscopio  incar- 
dinatus  est  et  propterea  ordinationcs,  quas  ibi  fecit,  ratae  et 
legitimae  sunt  ae  per  boc  in  sua  stabilitate,  uelit  nolit  lingua 
dolosa,  firmiter  permanebunt.  Proinde  qui  tacere  nesciunt  et 
loqui  peruersa  sciunt,  prius  quae  recta  sunt,  *  discant  et  post-  (•  52 
modum  loquantur,  ne  quando  dicat  ilii  deus : '  Os  tiium  abim- 
dauit^'  nequitiü  et  Unijua  tua  concinnabut''  doluin^  sedens  aduersiis 
frutrem  tuiim  detnihebas  et  adufrsus  ßlium  matris  tiiae  pone- 
bas  scandidum.  Et  paulo  post:^  Arcjuam  te  et  statuam  illa 
contra  faciein  iuam.  Xani  quia  prius  diseendum  est  et  post- 
modum  faciendum,  testatur  Esaias,  qui  ait:"^  Oijuüs  qui  non 
didicerit  ueritütem  super  terram  non  faciet. 

C.  YI  Praeterea  nobis  crimen  audacter  impingunt  dicen- 
tes:  papa  Benedictus  neminem  intbronizare  potuit,  eo  quod 
fuerit  de  ordinatioue,  quam  papa  Formosus  instituit.  Quibus 
capitula,  quae  paulo  superius  digesta  sunt,  sufficienter  obuiare 
posse  non  dubium  est.  Quod  qui  non  stertit,  aduertit.  Xonne 
si  sanctissimis  aemulatoribus  illis,  qui  talia  non  solum  dicere, 
sed  etiam,  ubi  possunt,  et  facere  non  formidant,  papa  Formo- 
sus displicere  uidetur,  quibus  boc  imputari  debet '^  f.  52',  53 

Xonne  quod  plurimi  sacerdotum  post  depositionem  recon- 
ciliati  sint,  in  primo  libello,  quem  in  defensionem  sacrae  or- 
dinationis  papae  Formosi  edidimus,  sufficienter  intimatum  est/' 

(0)  Spqiiunlur  Je  ordin.  c.  16  (Quod  nou  habeantnr  epiäcopi,  quo^  nee  clerus  elegit 
iiec  populiis  exquisiuit:  si  qui  tarnen  clerici  ab  liis  pseudoepiscopis  ordinanlur.  rata  poiesl 
ordinaiio  lalis  exi^le^e),  19,  20;  Kx  epislola  Gelasii  ad  Anasiasium  imperalorem.  Quod  si 
mihi  popiili  —  exagilatione  liirbali  (l)ecrct.  Pseudois.  p.  (341);  De  oiäin.  c.  21.  23,  22,  24 
(ö  ueritalis  amaiores.  quia  sicui — audislis  desunl.  nuiiri-^  inuasor)  — olfensione  nou  perdai. 
(b)  abundabit  B.  (v)  concinnabit  B.  (d)  SequuiUur  de  ovdin.  c.  29,  25,  27  usque 

od  uerba:  reconcibati  sinl. 

(i,  Psalm.  49j   19.   20.  (3i  Hunc  locum  nou  inueui. 

(2)  Psalm.  49,  21.  (4)  Lib.  I  c.  6  p.  <)6. 


102  Auxilii  libellus 

\.:vy../'  W'MH'  niitiMH,  o  })rii(kMis  lector,  uoii  ideo  *praelil)arc  stu- 
(hiiimis,  ut  ciiiquaiu  sacordotuiu  de  sede  ad  sedem  uel  de  ci- 
iiitato  ad  ciiiitatciu  iiiutari  licitiiiii  esse  dicamus,  sed  ut  id, 
([uod  in  ueiierabili  patve  Stepliaiio  imiltiinoda  necessitate  t'ae- 
tuiü  fuisso,  n\\\n'i\  osteiidiimis,  toleranduin  esse  et  iion  iiifa- 
luaiiduDi,  iieridieis  pateret  testiiiiouiis.  Notum  est  eniin,  (piod 
quaedain  ecelesiasticae  sanctiones  pro  temporuni  (pialitate 
moderandae  sint,  (piae  tarnen,  ul)i  nulla  perur«;et  nccessitas, 
a  suo  uig'ore  defleeti  necpiaquam  debet. 

V.  VII  Uenimtanien  quia  de  sacro  ordine  sernio  exorsns 
est,  perscrutari  libet,  si  regulariter  iani  saeerdos  habendus 
est,  qui  sacerdotiuni ,  quod  ex  ])hiribus  anuis  bMi2:e  hiteque 
per  uniuersani  Ausoniani  tani  ])ro  niuis  quam  etiaui  pro  de- 
functis  amniinistratuui  est,  neirare  non  tinuiit  et,  (piod  est 
infelicius,  in  eo,  quem  prius  babuerat  ordinem  se  iterum  eon- 

r.  54  secrari  non  ueritus  est ' 

Er«i-o  secundum  baue  beati  (rregrorii  et  superioris  eapituU 
detinitionem  qui  saeerdotium,  (pu)d  babebat,  neg-are  ausus  est 
et  denuo  in  id  ii)sum  conseeratus  est,  ulterius  saeerdotale 
offieium  iam  fun^i  nuUatenus  (k^bet.  At  uero,  quia  ex  cano- 
nibus  apostobn-um  testimonium  protulimus,  neeesse  est,  ut 
eorum  nuetoritas  in  nuMlium  proferatur.  De  quibus  ita  le^^i- 
tur:  l'lcchsiasticae  rrijulüc  —  assuntjtfn  esse  iiidcnltir."  Item 
beatus  Hisidorus  seribens  eoneiliorum  ordinem  ammonensque 
lectorcm  ita  dieit:    Prnptcr  rorum   —  —  cousfitutioiios:^     Huc 

I.  54' usque  sanetus  Hisidorus ** 

Porro  qui  eiusmodi  est,  sidixerit:  iuraui,  quid  iam  faeere 
possum,  seiat  pbine,  (piia  remissius  est  euiquam  })eriurii  eri- 
nuMi  ineurrere,  quam  id  quod  male  iurauerat,  o})ere  eompkn-e. 
llinc  est,  (piod  Tlerodi  kMiius  fuerat  peierare,  quam  liominem 


(ii)  SequUuv  vapilis  21  pars  /»os/cn'or.  (li)  Sequunlnr  c.  18  (In  iMiioiiibus 

ii|H)sioloniiii    it;i    piaelixiim    liabftiir:    (Si   qiiis),    17    (healiis    iiamtjiu!    pa|>a    (irciroriii«;  lo- 
h,iiiiii    t'|iisc.  Uaiioiiiiatis  eoci.  scripsii  tliccns).  (c)  Ifioniinus  Danutso  (Decr. 

Psi'uiloisid.  p.  '27)  prol.  siini.  non  non  prohiiere  ft  laiinMi.  ^ll)  Piaefulio  S. 

Isiilori  c.  4  (ib.  p.  17).  (e)  Si'qiinuliir  dr  ordin.  c.  30.  31. 


in  defensionera  Stephan!  episcopi.  1  (\'.\ 

sanctinii    occidisse.      Hinc   et    Hisidorus  dicit:    No?i    est  co?i- 
seruuudiiin    —    —    In    slupri  ßiifiilio.''      *Haec    sanctus    Hisi-  r.  50 
doius. 

De  reliqiio  auteiii  sciendiim  est  haue  esse  regiilam,  iit  si 
quando  duobiis  peccatis  ita  constringimur ,  ut  non  utrumque 
sed  altenim  eoriim  iiitare  possimus,  quod  ex  eis  minus  est 
eligere  ad  facieudum  debemiis,  siciiti  Dauid,  qiii  iiirauit,  ut 
occideret  Nabal  et  tarnen  flexus  ad  preces  Aljigail  reuiis- 
sius  putauit  periurium  delinquere  quam  homicidium  perpe- 
trare." 

C.  YIII  XonnuUi  praeterea  dicunt:  cur  nobis  subuersio- 
nem  ordinationis  huius  tantopere  imputandam  esse  decer- 
nitis? ''  f.  5.y  so 

Nihilominus  autem  et  illi  eauendi  sunt,  de  quibus  euan- 
gelica  lectio  protestatur  dicens : '  Multi  iieniunt  ad  uos  in  iies- 
timentis  ouiiun^  intrinsecus  autem  sunt  lupl  rapaces,  et  ut  abs- 
que  ambiguitate  dinoscere  possimus,  continuo  subiecit:"*  A 
fructibus  eorum  coijnoscclis  eos.  Illi  namque,  qui  bene  docent 
et  male  uiuunt,  audiant  beatum  Gregorium  dicentem :  I)octoi\ 
qui  mundatum  —  —  condcmnatur.  Uita  quippe  domini  sal- 
uatoris  in  terra  quid  aliud  quam  disciplina  morum  fuisse 
monstratur?  Et  propterea  de  illo  scriptum  est:'  Quae  coepit 
Ihcsus  facere  et  doccre,  quia  nimirum  unumquemque  praedica- 
torem  prius  quae  recta  sunt  facere  oportet  et  postmodum 
praedicare,  ne  quando  dicat  illi  deus:^  Quare  tu  enarras 
iustitias  mens  et  assuniis  testamentum  vieum  pei'  os  tuum,  tu 
uero  odisti  discipb'nam  et  proiecisti  serniones  meus  post  te. 

Igitur  quia  de  iusta  uel  iniusta  pastoris  obligatione  quae- 

(a)  Idi'm  locus  Isidori  (Sentenl.  l.  ]\.  c.  31,  opp.   el.  Arevali   VI.  ■23 J)    cilalnr  in  Inf.  et 
Defens.  c.   11  p.  44  ed.  ilabillon.  (h)  Sequunlur  de  ordin.  c.  32  (—  non  seJeho).  c.  34 

("^p(l  sine  — perpetua),  c.  35  (Caeierum  aulem  si  — iubemur),  c.  34  (N'am  quod  —  cnliini), 
c.  33  (Super  cnthedram  —  prolelalui),  c.  34  (Quid  mulia  —  in  nialuiu)-  ('  )  Gicgorii 

hoinil.  12  /.  /  (npp.  I,  1470). 

il)  Cfr.  Inf.  et  Def.  eil.  (4)  Act.   1,   1. 

(2)  Matth.  7,  15.  (5)  Rsalm.  49.   16    17. 

(3)  Matth.  7,  20. 


104  Libellus  in  defensionem  Stephaui  episcopi. 

1. 5b  stio  discutitur,  intucnduin  est,  quid  ex  ea  beatiis  sentiat  Hie- 
ronimus  . . .  . ' 

Ciüpanda  obliuio:  iios  putabamus  praesenti  oi)Usculo 
lineiii  dedisse  et  ecce  ad  memoriam  redit,  qiiod  silentio  prae- 
terire  uefas  ducimus,  zelatores  quippe  illi  tamquam  ualidissi- 

•■  57  iiiuiii  inuruin  obiciimt  Osiiiiu  dicentem  ....'•  Manifestum  est 
eniin,  (|uod  ex  bis  oiunibus  ueuerabilis  pater  Stepbanus  iiibil 
oinnino  commiserit.  Attamen  interrog-auduni  est,  (pds  fuerit 
iste  Osius,  uel  in  quibus  extiterit  temporibus  aut  cum  quibus 
episcopis  capitula,  quae  per  eum  dicuntur  instituta  sint.  Deinde 
percontandum  est,  utrumnani   recte   dixerit,   nee   laicani  eoiu- 

"',  58  munionem  aecipiat . . .  / 

(\MIII  Seimus  praeterea,  quoniam  nondesunt,  (piibus  baee 
scripturarum  respousio  fortassis  superuaeua  uidetur,  eo  quod  ad 
boe  praesens  tem])us  non  sit,  qui  aequitatis  depromat  iudicinm ; 
neque  enim  iustitiae  palmam  apud  eos  optinere  possumus, 
qui  contra  nos  ipsi  sibi,  ut  praedictum  est,  sunt  iudiees  et 
testes  pariterque  causidici.  Attamen  uociferandum  est  et  cae- 
lum  sedula  i)roclanmtione  ])ulsandum,  quia  reuera  nemo  tanta 
torpeseit  ignauia ,  ut  si  aecputatis  iudex  defuerit,  idolentas 
quas  i)atimur,  oppressiones  silentio  tegat.  Postremo  namque 
si  cuiquam  fortassis  baec  leg-ere  uel  audire  odio  sunt,  ipse 
uiderit,    eg'o   autem   iuxta  beatum  Hieronimum'  cano   nubi  et 

i.  5!)  meis,  scilicet  ut  et  bono  animo   siraus  . .  .  . '   Tdeoque  in  sacro 

(a)  Sequiintur  de  ordin.  c.  3G— 39.  (b)    Sequiliir  de  ordin.  c.  11.  (c)  Seq.  de 

Ol  diu.  c.  14  (et  qni;i  tesie  —  firmaueril).  Post  haoc  inierroirainliim  est,  quo  fine  istloin 
Osiiis  siuim  sapere  concluserit.  Iluiiis  rci  graiia  uohis  loqiior,  qui  super  hoc,  (juod  siue 
causa  obieclum  est,  nee  l.iicaiii  in  iiiie  comniunionem  acoipiai  respon-;uri  esiis ;  c.  15 
(isie  niiniium  —  it-fuiata  esi),  Omon.-ion  qnidem,  si  in  secunda  syllaha  non  habuerit  i 
lilieram  signilicat  uniiis  substanliae  et  si  babuorit  i  lillerain,  ul  dicaiiu'  oniiousiou,  signi- 
fical  simiiis  substanliae.  Est  enim  Graecus  sermo  Graecaque  dilTeienlia ;  c.  15  (denique 
recitatur).  Sed  ledeamus  ad  id,  quod  frusirn  opposiiuni  est,  c.  12  (noc  laicam  —  aecipiat. 
Ubi  hoc  —  non  habealur),  Quin  polius  iia  illic  |)raeri.xum  uidetur  propler  inullam  perlur- 
bationem  et  sediiiones,  quae  liunl,  placuit  consuetudinem  omniniodis  ampuiari,  quae 
praeter  regulam  in  quibusdam  pariibus  uidetur  aminissa,  c.  12  (ila  ut  —  ordinalus)  .Sone 
quod  ait  praeter  regulain  quid  aliud  nisi  praeier  retliiudinem  id  est  absque  reciitudiue 
intellegere  debenius,  c.  12  (ergo  quod  —  desperandus)  c.  13  (—  |tacem  ei  reliqua). 
(d)  De  ordin.  c.  40  (sinius  —  coionani  tuam). 

(I)     Comnientar.    in    Teveni.    1.     III       Isnioniani   mihi  canens  tt  meis. 
(opp.    (d.     Vallarsi    IV,    923;  :      iuxta 


Rudelgrimi  et  Guiselgardi  epistola.  105 

ordiiie,  quo  consecrati  siimiis  permanentes  praestolamur  uui- 
uersalis  concilii  iustissinium  exanien,  aiictore  illo,  ad  quem 
clamantes  dicimus : '  Exsunjc,  domhu^  et  iudica  caiisum  tuam, 
cui  est  lionor  et  gloria  per  infinita  saecula  saeculonim.  Amen. 


RodelgTimus  exig'uus  presbiter  ae  monaclius  mouasterii 
sancti  Modesti  necnon  et  Guiselg-ardus  ultimus  Beneuentanae 
sedis  diaconus  Laec  ad  uolantem  famam  reseribentes  Xeapolim 
transmittimus. 

Uerum  est,  quod  sacri  fatentur  canones,  '^  quod  episcopus 
alterius  dioceseos  inuasor  esse  non  debeat  nee  ad  aliam  trans- 
ire'  per  ambitionem,  quasi  maiorem  et  meliorem,  süa  relicta 
quasi  exigua  et  minus  utili.  Sed  talia  eapitula  in  causa  domni 
Stepliani  minime  conueniunt:  ille  enim  nee  suam  catliedram 
despexit  quasi  paruam  nee  alieuam  eoncupiuit  quasi  potiorem 
honorificentioremque.  Pal  am  est  quidem,  quia  plurimo  tem- 
pore a  sua  sede  fuit  expulsus  ui  et  nequitia  plebis,  quam  ille 
relinquere  noluit  et  ad  quam  redire  saepissime  uoluit.  Ad 
hoc  etiam  auctoritatem  apostolicam  incitauit,  sed  illa  plebs 
austeris  etiam  ipsam  apostolicam  auctoritatem  contempsit  et 
excommunicationem.  Ideo  ille  praesul  tamquam  peregi'inus 
et  exul  Partlienope  deg'uit  per  tempus  prolixum.  Defuncto 
autem  Athanasio  praesule  nee  ipsa  ecclesia  tunc  habebat  pa- 
storem  nee  ille  Stephanus  *episcopus  habebat  plebem,  quam  f.  59' 
reg'ere  deberet  sicut  praesul:  erat  enim  utrumque  uacuum. 
Accessit  itaque  uoluntas  et  precatio  populi  et  cleri  Parthe- 
nopensis  ad  ipsum  obnixe  obsecrans,  ut  eis  pastor  et  rector 
existeret:  quod  ille  ut  uir  bonus  refügit,  sed  instantibus  pre- 
cibus  illorum  absque  auctoritate  apostolica  tamen  hoc  assen- 
tire  noluit.  Praetera  qualiter  per  potestatem  et  largitatem 
apostolicam  ibi  intronizatus    est,    et  ipsa  Roma   nouit  et  re- 

(.1)  tians.xiie  B. 

(li   Psalm.  73,  22.  398  (Mansi  IIT,  953) 

'2)  Concil,  Cartha"-iii.   IV  c.  27.  a. 


105  RodelgTimi  et  Guiselgardi  epistola. 

colit  et  pene  cimctae  Aiisoniae  clarissinmm  est.  Ergo  ille 
iienerabilis  praesul  nee  ciipidiis  alienae  cathedrae  nee  inuasor 
iudieandus  uel  damnandus  est  iiel  sims  ordo  commouendus, 
ut  qiiidam  imperiti  estimant  scire  nolentes  aut  non  ualentes 
seriem  et  dispositionem  ecclesiarum,  quam  saneti  et  uetusti 
patres  obseruauerimt  et  exercueruut.  Etenim  illi  temerarii 
saltem  registrum  beati  Gregorii  legant  ibiqiie  iniienient,  quo- 
luodo  uacantes  episeopos  uacantibus  cathedris  saepiiis  incar- 
dinauerit,  legant  et  taceant,  ut  grex  dominicus  non  caneutiatur. 
Clerici  enim  laicos,  non  laici  clericos  examinare  debent,  sicut 
Constantinus  Imperator  refugit  iudex  esse  episcoporum  dicens : 
Los  dii  estis,  uos  de  nobis,  non  nos  de  uobis  iudicare  debemi/s.\ 
Ig'itur  quia  ille  praesul  rite  effectus  est  pastor,  iure  eius  con- 
secratio  in  cuncto  ecclesiastico  ordine  inconcussa  permanere 
debet  et  decet.  Sic  etiam  sanctus  Leo  papa  statuit,"^  ut  rata 
persistat  ordinatio  in  clero  etiam  a  pseudoepiscopis  impertita, 
quanto  niagis  a  rite  constituto  praesule  inconcussa  permaneat. 
Consecratio  denique  in  uno  gradu  bis  fieri  nuUatenus  debet, 
quia  sanctus  baptismus  repeti  non  debet,  ita  nee  illa.  Unde 
beatus  Gregorius  lohanni  episcopo  Rauennae  scripsit  dicens  :"* 
Illud ,  quod  dicitis ,  ut  is,  qui  ordinatus  est,  iterum  ordinetur, 
i/alde  7'idiculum  est  et  ab  ingmii  uestri  consideratiojie  eutru- 
neum,  nisi  forte  quod  exempluni  ad  medium  deducitur,  de  quo 
et  ille  iudicülus  est,  qui  tale  aliquid  fecisse  peribetur.  Absit 
enim  a  fraternitate  uestra  sie  sapere.  Sieut  autem  baptizatus 
seniel  iterum  baptizari  non  debet,  ita  eonsecratus  semel  in  eo- 
dem  ordine  iterum  non  ualet  eonseerari.  Proinde  qui  loqui 
nesciunt  et  tacere  non  possunt,  discant,  non  doceant,  subia- 
ceant  seruis  dei,  non  concutiant  nee  conturbent  ecclesiam  dei, 
qui  in  suo  iusto  iudicio   retribuet   unicuique  iuxta  opera  sua. 

(1)  Cfr.  Rufinihist.  ecciesiast.l.  Ic,2.  (3)    Gregorii    opp.    II,    60S    (Paris 

(2)  J.  320.  Maiisi  VI,  4ü0.     ciV.  De       IT()5),  J.  S33  cfr.  De  ordin.  c.  17. 
oidin.  c.  9. 


EX  AUXILII  LIBRO 
DE  ORDIXATIOXIBUS  A  F0EM080  PAPA  FACTI8 

C.  XXXVl  De  cauenda  deccptione  diceutiiim:  apostoli- 
cus  pontifex  qiiae  iiiilt  ab  omni  iuramenti  conexione  iicl  cu- 
iuslibet  facinoris  oblig-atione  facilius  absoliüt. 

Nonniilli  ad  tantam  proriimpimt  iiesaniam,  iit  dicant: 
apostoliciis  patcr  ab  omnibiis  peccatorum  iiinciilis  uel  iura- 
menti oblig-atione,  quos  uoluerit,  efficaciter  absoluet,  eo  quod 
apostoli  Petri  ligandi  atque  soluendi  uieem  diuiuitus  optineat. 
Non  ita  sapit  doctor  suauissimus  et  papa  beatissimus,  Gre- 
gorium  dico,  uere  Greg-orium,  quoniam  quidem  in  saeris  dic- 
tandis  uoluminibus  magnificentissime  uig-ilauit.  Inde  est, 
quod  omnes  auditores  sui,  calcatis  ig-norantiae  tenebris,  ueri- 
tatis  luce  copiosissime  fruuntur.  Hie  enim  ligandi  ac  soluendi 
potestatem  pontificibus  traditam  luculentissimis  assertionibus 
explanauit,  *ex  quibus  ad  ueram  pastoris  absolutionem  de-  f. 
monstrandam,  quae  congTua  sunt,  summatim  praelibamus. 
Ait  enim :   Durum  quippe  est  —  soluere  stucJeant  uel  ligare.''    f. 

Audistis,  ö  commilitones,  per  os  tanti  doctoris,  quemam- 
modum  fieri  possit  uera  pastoris  absolutio:  uidendum,  inquit, 
quae  culpa  hoc  est,  si  grandis  aut  parua  uel  minima,  aut 
quae  sit  poenitentia  secuta  post  culpam  uidelicet,  quia  iuxta 
modum  peccati  poenitentia  est  ag-enda.  Et  quia  nostrum  est 
cadere  et  dei  solius  est,  ut  surgere  possimus,  continuo  subie- 
cit  dicens:    ut  quos   omnipotens  deus  per  compuuctionis  gra- 


(a)  Gregurii  Iwiitil.  "2(3  /.  li  iopji.  l,  löJ5— 155b)  saejje  in  soluendis— moiibus  fxeirel, 
siout  scriptum  est  —  luorliuim  ilesimi. 


108  Ex  Auxilii  libro 

tiam  uisitat,  illos  pastoris  sententia  absoluat,  scilicet,  ut  per 
confessiouem  dignae  satisfactionis  mereautur  absolui.  Unde 
dicit  amicus  ^i^on^i:^  J(ic?te  J'rucius  diijnos  poeiutentiao. 

C.  XXX Villi  InteiTOgatio  super  bis,  qiii  primo  per  uim, 
postea  uoliintarie  in  eodem  ordiue  consecrati  sunt. 

Yellem  scire,  quid  de  illis  congrua  deliberatione  censen- 
dum  sit,  qui  primo,  ut  aiunt,  per  uim,  postea  in  eodem  ordine 

uoluntarie  consecrati  sunt."   Esto pro  nibilo  ducenda 

est.  Porro  Donatistarum  beresis,  quos  aliquatenus  ad  se  ca- 
(.  7(3'  tbo*licos  trabere  poterat,  rebaptizabat,  clericos  autem  rebap- 
tizatos  in  eisdem  gradibus,  quos  babuerant,  consecrabat, 
catbolici  e  contra  ab  illorum  sacrilegio  ad  sanctam  matrem 
ecclesiam  uenientes  non  rebaptizabantur.  Clericos  quoque 
cum  suis  bonoribus  absque  depositione  suscipiebant.  Igitur, 
quia  sancta  mater  ecclesia  clericos  bereticorum  manibus  con- 
secratos  cum  suis  bonoribus  absque  depositione  suscipit,  quo 
pacto  quidam  sacrum  ordinem  a  catbolico  praesule  licet  per 
uim  datum  iterare  audeant,  liquidius  exponi  desidero. 

Quid  plura?  confido  equidem  in  caelesti  magisterio,  quod 
buiusmodi  indagationis  ansas  perspicua  ueritas  dissoluat. 
Quam  ob  causam,  sagacissime  altcrcator,  diligenter  attende, 
quae  sequuntur:  si  quispiaui  fortassis  per  uim  baptizatus  fue- 
rit  nolens  credere  in  Cbristum,  postmodum  uero  se  in  eura 
credere  uoluntarie  profitetur,  ergone  denuo  baptizandus  erit? 
f.  "Minime''  —  —  Beatus  namque  papa  Leo  de  *baptizatorum 
ignorantia  ita  censuit:'"^  Si  nulla,  inquiens,  extanV  —  —  ui- 
deatur  iteratum. 

At  uero,  qui  contentionis  funiculum  protelare  non  erube- 
scit,  obsistit  atque  dicit:  paruuli,  qui  reluctantes  per  uim 
baptizati  sunt,  cum  ad  legitimam  uenerint  aetatem,  iure  nar- 

(.1)  Uellein  sciic  —  duceiKla  iam  iniienies  uijud   Mubiüoniuin  vcteia  anal.  p.  39,  Inf.  el 
Def.  c.  32  ibid.  p.  52.  (b)  Miiiiine  —  colcre  iiui|iiuiil  Vet.  Anal.  p.  4U,  52.  (r)  inilla 

existaiit  indicia  —  iieralum  ibid.  bis. 

(1)  Luc.  3,  S.  c.   16,  .1.  320,  Mansi  VI,  400. 

(2)  Leonis  epist.  ad  Rustic  Xarbon. 


de  ordinationibus  a  Formoso  papa  factis.  109 

rantibus  crcduut,  quod  sacro  baptisiiiate  sint  renati  et  cliri- 
stianae  legis  saeramenta  sine  baptisini  dumtaxat  iteratione 
iure  ciistodiimt,  eo  quod  nullam  omnino  boni  maliue  distan- 
tiam  habuerint,  quando  nolentes  ac  reluctantes  in  baptismatis 
fontem  mersi  sunt.  Me  autem  iam  perfeetae  aetatis  uirum  et 
rationis  capacem  ad  sacrum  ordinem  uiolenter  applieuerunt. 
Tune  coram  omnibus.  qui  aderant,  uociferans  dixi:  memen- 
tote,  quia  scriptum  est:'  iiohnitarie  sacrißcabo  tibi,  ego  qui- 
dem  sacrum  ordinem  uoluntarie  nullatenus  suscipio.  Atten- 
dat  ergo  caelum  et  consideret  terra,  si  debet  iteratum  appel- 
lari,  quod  uiolenter  et  non  propria  uoluntate  mag-is  imposi- 
tum  est,    quam  susceptum. 

Audiuimus  praepositam  obiectionem,  sed  donabit  deus  ra- 
tam  responsionem.  Quisquis  es,  ut  cum  pace  tua  dicas,  non- 
numquam  freneticus  ipse  sibi  baiulat  *  restem,  de  qua  ligetur.  f-  "' 
Xonne  si  paruuli,  qui  reclutantes  per  uim  baptizati  sunt,  cum 
rationis  capaces  esse  coeperint,  quia  ipsi  recordari  nequeunt, 
narrantibus  credunt,  quod  licet  inuiti  baptizati  sint,  tamen 
Christi anae  fidei  saeramenta  sine  scrupulo  amplectuntur  et 
sine  baptismatis  iteratione  uiuaciter  custodiunt?  Tu  uero,  qui 
iam  perfectus  aetate  simulque  rationis  capax  sacrum  ordinem 
quamlibet  inuitus  suscepisti,  qua  fronte  ad  instar  secundi 
baptismatis  in  eodem  ordine  uoluntarie  consecratus  es,  an 
ignoras,  quod  baptismum  iterare  non  catbolicorum  sed  here- 
ticorum  sit?  Ita  enim  et  qui  sacrum  ordinem  uoluntarie  in 
id  ipsum  aut  praebet  aut  suscipit,  inter  hereticos,  qui  baptis- 
mum iterare 'ausi  sunt,   deputandus  est. 

Porro,  quod  dicturus  sum,  plurimi  nouerunt  et  recolunt:^ 
Basilius  siquidem  Imperator,  pater  imperatorum  Leonis  et 
Alexandri  multos  ludaeorum  per  uim  baptizari  fecit,  ex  qui- 
bus  ammodum  pauci  paruo  post  tempore  spontanei  praebue- 
runt   assensum  credendi  in   Christum  et  euangelica  mandata 

(1)  Psalm.  53,  S-  p.  341    ed.  Bekker.  Leo    ob.   U    Mai 

(2)  Cfr.  Tbeophan.  contin.  1.  V  c.  95      912,  Alexander  6  lunii  913. 


110  Ex  Auxilii  libro 

pariterqiie  apostolica  clocuiiieuta,  iit  moris  est,  custodire  libeii- 
ter  professi  sunt,  attamen  nemo  eorum  iterum  baptizatus  est. 
üerumtamen  et  de  sancto  Geneseo  beatissimo  martvre  tale 
quid  gestum  fuisse  legitur. '  Sed ,  ut  dicere  coeperam ,  qui 
spontaneus  in  eodem  gradu,  quem  prius  uiolenter  acceperat, 
consecratur,  sacro  ordine  ita  earere  debet,  ut  ad  eum  num- 
f.  TS  quam  accedat  et  ad  supe*riorem  gradum  numquam  ascendere 
praesumat.  Alicxjuin  ipse  uiderit,  scriptum  quippe  est:'"^  Si 
peccuuei'it  uir  in  uirum,  potest  ei  plucitri  dominus;  si  üuteni 
in  dominum  peccauerit ,  quis  orcibit  pro  eo^  Hinc  est  eniui, 
quod  filios  Aaron  Xadab  et  Abiu  alienum  ignem  et  incensum 
oiferentes  egressus  ignis  a  domino  deuorauit.  Quam  ob  rem, 
si  Xadab  et  Abiu  pro  liuiuscemodi  temeritate  diuinus  ignis 
consumpsit,  quid  de  illis  animaduertendum  est,  qui  primo 
per  uim,  postmodum  per  contumaciam  uoluntarie  in  id  ipsuin 
consecrati  sunt  ac  per  hoc  dominicam  eucbaristiam  in  conspectu 
diuinae  maiestatis  immolare  non  formidant?  Reuera  euim 
nisi  poenitendo  a  tanto  sacrilegio  discesserint,  non  dubiuui 
est,  quod  illo  incendio  cruciandi  sint,  ubi  uermis  eorum  non 
morietur  et  i()nis  eorum  non  extinijuetur.^  Semper  enim  prae 
oculis  habendum  est,  quod  apostolus  terribiliter  clamat  et 
dicit:'    IJorrendum  est  incidere  in  manus  dei  uiuentis. 

Interea  nonnuUi  adiciunt  asserentes:  si  sacri  ordinis  at- 
que  baptismatis  unum  idemque  sacramentum  esse  conuinci- 
tur,  quomodo  is,  qui  per  ignorantiam  uel  imperitiam  semel 
et  bis  sacro  baptismate  renatus  est,  a  Christi  particii)io  non 
excluditur,  quemammodum  ille,  qui  denuo  in  id  ipsum  con- 
secratus  est,  a  sacro  ordine  penitus  remouetur.  Huius  itaque 
argumenti  obicem  luculenta  ratio  procul  eliminat:  nonne  qui 
denüo  salutari  lauacro  baptizatus  est,  idcirco  a  christianitate 
non  scquestratur,    quia  sine  baptisuu  gratia  nemo  intrabit  in 


(1)  V.  Acta  sanct.  liollmidi  Aug.  t.  (3)  Marc.   !».  43.  45.  47, 
Y,   122.  (4)  Hebr.   10,  31. 

(2)  1  Reg.  2,  25. 


de  ordinatioiiibus  a  Formoso  papa  factis.  \\[ 

regniim  caeloriim,    ordiuem  uero  sacruin   non   habentes,    *si  r.  ts' 
bonis   operibus   pollcant,     facilius  intrabunt   in   regnum   cae- 
loriim. 

C.  XL  Quod  deus  oleum  sacrae  unctionis  reprobato 
Sauli  non  toUcns  exemplum  non  auferendae  consecrationis 
conferat,  ex  libro  II  uenerabilis  Optati  episcopi  catliolici  ad- 
uersus  Parmenianum  episcopum  Donati  stam. 

Sai/l  (intpquam  peccaret  —  —  uindivuuit  occisuin."  '•  '-^ 

C.  XLI  Quod  altare  per  contumaciam  subuertere  et 
aliud  pro  eo  erig-ere  uel  quippiam  transg-ressionis  in  dei  aras 
committere  hereticae  praeuaricationis  sit,  ex  libro  sexto  eius- 
dem  Optati  contra  iam  dictum  Parmenianum  Donatistam. 

Ut  mihi  uidetur  —  —  comiincite,  si  potestis. '  f.  so 

C.  XLII     Quod  sacramenta  dei  etiani  per  iniquos  dispen- 
sata  *  salutaria  sint  et  legitima,  ex  libro  dialogico  sancti  Au-  r.  S2 
gustini  contra  Petilianum  episcopum  Donatistam. 

Petiliüniis  dixit:   sed  ut  haec  —   —  assumere  pytatis.^  f.  ^3 

C.  XLIII  Aduersus  eiim,  qui  et  in  bonis  et  in  malis 
actibus  potestati  optemperandum  esse  dog-matizat. 

Xotandum  praeterea,  quod  quidam  sinistrae  opinionis 
oblitus  et,  quod  est  infelicius,  diuini  timoris  immemor  sacrae 
scripturae  testimoniis  nequiter  abutens  ait:  omni  humanae 
potestati  in  omnibus,  quae  iubet  ac  praecipit,  resistendum 
non  est,  sed  mag-is  oboediendum  iuxta  quod  in  euangelio  le- 
gitur:'  super  vathedrani  Mot/si et  fuciie.  Saiie  cum  di- 
elt omnia,  nihil  omnino  restat,  quod  ad  eins  iussionem  non 
sit  obseruandum  atque  faciendum.  Tu  uero,  Paule,  quid  di- 
cis?  Audi  quid:-  (jui  j^esistit  potestati,  dei  ordinationi  resistit. 
Quam  ob  rem  dicit  tibi  dominus,  quia  super  catliedram  Movsi 
iiisti  *et  fidelis  niei  sederunt  scribae  superbi  fide  et  pliarisaei  f- ss' 


(.n)  0|il;iii    .Mri    de  suliism;iie    Doiialisliiriiin    I.    II    c.    •23—25    (ed.    ObiTlIiür   p.  41— -13). 
(h)  IhicI.  I.  VI  c.  1—3  (p.  07—100).  (c)  Aiis;ii>iini  cüiilra  lilterns  Pelili;ini  I.  II  c  2*1, 

30  (opp.  XII,  305-307). 

(l)  Mattli.  23,  2.  3.  (2)  Rom.   13,  2. 


1  [2  l'^Jv  Auxilii  liliro 

sacrilcii-i,  omiiia,  qiiiic  dixorint  uobis,  seriuitc  et  t'aeitc  et  qiii 
resistit  potestati,  deo  resistit.  Tu,  quis  es,  qiii  eoiitradieis? 
Ueriimtamen  et  alios  quam  plures  adliibuit  anfractus,  scili- 
cet,  ut  per  quasdam  umbrosas  arguuientationes  astrueret,  qua- 
tenus  unaquaeque  potestas  siue  fas  siue  nefas  cuilibet  sub- 
ditoruni  iubeat,  sine  cunctatioiic  periiciat,  alioquin  taiuquam 
diuinae  iussionis  praeuarieator  teneatur  obnoxius.  Haec  ideo 
argumentari  noii  ueritus  est,  ut  papae  Formosi  ordiuationein 
facientibus  irritam  nemo  contradicere  auderet. 

Fateor  equidem,  (pioniam  istiusmodi  controuersia,  donec 
ille  superstes  fuit,  ad  meam  notitiam  non  pertinxit,  attamen 
qualiter  omnia,  quae  dixerint  sedentes  super  catliedram  Moysi 
seruanda  sint  et  facienda  et  quod  ad  facinus  committendum 
nulli  umquam  potestati  optemperandum  sit  et  de  iusta  uel 
iniusta  pastoris  oblig-atione  uel  solutione  in  superioribus  ca- 
pitulis  luee  clarius  habetur  expressum.  Sed  mirari  non  suf- 
ficio,  quo  pacto  disertissimus  iste  contra  Formosi  Ordinatio- 
nen! uenire  potuerit,  i)raesertim  cum  geminos  iamdudum  libel- 
los  in  eiusdem  ordinationis  tutelam  patratos  liaberet,  quorum 
alterum  in  Apulia  et  alterum  long-o  post  temi)ore  apud  Par- 
thenopen  composuerat. '  0  sacrilegiuui  ingemeseendum  atque 
dolendum!  Nonne  in  ])raeuaricatoribus  cui  comparandus  est 
huiusmodi  scolasticus,  nisi  Tertulliano,  (pd  prius  tamquam 
sanctae  matris  catholicae  filius  Cataplirigarum  heresim  miri- 
f.  84  ficis  des*truxit  dogmatibus,  ijostumdum  uero  (piorundam  exas- 
peratus  iniuriis  ad  eam  confugit  eanniue  sacrilega  temeritate 
defendere  nisus  est.  Tgitur  (|uia  et  illi  iam  superno  examine 
iudicati  sunt  et  nos  iudicandi  suuius,  obliuioni  mancipandum 
non  est,  sed  in  praecordiis  retinc^ndum,  quod  apostolus  dicit:'" 
Tu,   (jui  stas,  uiih  nc  cadas. 

His  ita  digestis  superest,  ut  ciualiter  sancti  uiri  nefariis 
cuiusquam  iussionibus  non  sint  obsecuti  sed  potius  reluctati 
ad  memoriam  reuocemus.     Sanctus  namque  Hilarius  Constan- 

(l)  Cfr.  Inf.  et  Dcf.  c.   32  (p.  51).  (2)   1    Cor.    10,   12. 


de  orclinationibus  a  Formoso  papa  factis.  113 

tiiim  iiiiperatorem   inter  cetera  libri  siii  quampluriiiia  ita  re- 

dargiiit:   Temeranum  me^  inqiiiens, /^^r^^ deprauus.''    Et  f  b4' 

iiifra:    opostolus   commwiicare   —   —   rebellom^'  f.  sö 

Item  linde  supra  sancti  Augiistini  in  sermone  natalis  sancti 
Laurentii  martms.   Uis  autem  non  ' occasiojiem  praebente.^  '•  ^'^' 

Item   unde   supra   sancti  Ysidori  in  libro  seciindo  de  sin- 

onimis.      Sic   optempera   homiiii par  poena   coiistringit.^ 

Haec  sanctus  Ysidorus.  Caeteriim  uero  qiialiter  sanctus  Am- 
brosiiis  Theodosio  augiisto  restiterit,  pene  niillus  ignorat,  ui- 
delicet  quando  illi  ecclesiae  ianuas  claiisit  eiimque  ingredi 
non  permisit;  qiii  mox  ad  praedicationem  iiel  potius  increpa- 
tioneni  tanti  pontificis  poeniteutiae  colla  siimmisit,  expletaque 
poenitentia  statuti  temporis  ecclesiam  pacifice  ing-ressus  est. '^ 
Quid  etiam  de  sacerdotibus  et  reliquo  clero  terque  quaterque 
beatis  coiumemorem,^  qiii,  cum  papa  Liberius  Arrianae  im- 
pietati  suscribens  assensum  praeberet,  Constantio  haeretico 
imperatori  fortiter  restiterunt  in  tantum,  ut  etiam  per  eccle- 
sias  Romuleae  iirbis  passim  iug-ulati  martyrii  coronam  perci- 
])erent?  Quis  enim  uel  imperitus  nesciat,  Liberium,  quando 
ista  commisit,  *in  cathedra  Moysi  sedisse  et  Constantium  in  r.  sr; 
potestate,^  quam  desuper  acceperat,  scelera  illa  g-essisse,  sed 
catholici  uiri  propterea  pestiferis  eorum  praeceptis  non  optem- 
perabant,  qiiia  nouerant  de  sedentibus  in  cathedra  Movsi  et 
de   aliis   potestatem    babentibus   scriptum    esse   ab   apostolo: 

Ministe?^  dei in  malum. '    Nee  illud  est  absimile,    quod 

idem  apostolus  alibi  comminatur  dicens :  Xon  soliim,  qui  praua 
füciunt  —  — :  perpetua.^    Tale  est  et  illud  euangelicum : '    Sl 

(it)  H'üarü  contra  Constantium  imper.   c.   6,  7  {opp.    ed.  Bened.  Paris  l(i93  p.  1241—42). 
{!))  Ib.  c.  2'  (p.  1257—58).  (c)  Sermo  302  (Auuustini  opp.  V]|[,  1230i    nt   potesiate. 

de  illo.  faciemlo  bonum.  ex  illa  marlyr  sanrtiis   LnuiL-niius.    quid    enim.   Ronimi  ergo,  le 
decejierat.  si  enim  iiisla  e<t  poieslas    hnliebis  laiidt-m    ex   illa.  (d)  Imlori  synonym, 

l    II  n.   74,  75  {opp.    ed.   .Arevalo  VI,  510)    maliim  —  consenlias   deesl.  incuiianl.  im|>lere. 
teneri  obnoxios.  oboedii.  in  maliim.  (e)  impoieslale  /}.  (f)  Cfr.  supra 

I».  74,  91.  (ü)  Born.  1,  32. 

(11  Eoni.   13.  3.  (3)  Cf.  Yitain  S.  Libeiii. 

(2)  Cfr.    Cassiodori    liist.  •  tripart.  1.  (4)  Matth.   15.    14. 

IX  c.  30. 

Au\iliu.s  und  Yulgarius.  S 


J  j  4  Kx  Auxilii  libro 

caeciis  cneco  diicütuin  praestot^  nonne  anibo  in  foueam  cafJunt? 
Eximiiis  quoque  prophetaruin  liuic  astipulatur  intelle^entiae, 
ubi  canit:  Quojüam  iion  uolens  —  —  inujititatcin  perdes  eos, 
qul  loquuntur  nienducium ;  '  etillud:'  Non  sedi  in  concilio  na- 
nitatis  et  cum  iniqua  gercntibus  non  iniroibo,  odiui  congreija- 
ilones  nialignorum  et  cum  impiis  non  sedebo;  Qi\]\\\([:'^  facien- 
tes  praeuaricationes   odiui  cl  non  adhacsit  mihi  cor  prauum. 

Ecce  qiübiis  sanctorum  patniin  exemplis  quibiisque  scrip- 
turariim  testimoniis  illiiis  egreg'ii  doctoris  documenta  ad  ni- 
hiluin  redacta  sunt,  quibiis  iinpudentcr  affinnare  conatus  est, 
ut  omni  humanae  potestati  in  oninibus,  quae  iubent,  indiserete 
optemperandum  sit,  ita  dunitaxat,  ut  sicut  in  bonis  mandatis, 
ita  et  in  malis  potestati  resistenduni  non  sit,  sed  incunetan- 
ter  oboedienduni.  Porro  istiusniodi  nefas  non  ueritatis  igna- 
8f)'rus,  sed  proe*miis  corruptus  fing-ere  decreuit  ideoque  eonsi- 
derare  uolo,  sed  in  ipsa  eonsideratione  deficio,  qualiter  deum 
eiusque  apostolum  Paulum  in  tarn  callidis  falsisque  obiectio- 
nibus  prouocare  ausus  fuerit,  praesertini  cum  scriptum  sit:^ 
Non  fissiimes  nomcn  dei  tui  in  uiuuim,  quia  non  erit  impiini- 
tus , '  qiti  super  rem  uunam  nomen  eius  cissumpserit.  Quaprop- 
ter  quod  humano  iudicio  comprehendi  non  potest,  illi  est 
reseruandum,  qui  scrutator  est  renum  et  cordium,  ^  cuius  ocu- 
lis  nuda  et  aperta  sunt  omnia/'  Dicite,  quaeso,  censoris 
huius  auditores:  si  nefaria  et  deo  inimica  ad  iussionem  unius- 
cuiusque  potestatis  sine  praeiudicio  facienda  sunt,  quomodo 
ludaei,  qui  ad  iinperium  sedentium  super  cathedram  Moysi 
dominum  crucifixerunt,  a  tanto  reatu  non  extiterunt  immunes, 
quin  potius  et  qui  iusserunt  et  qui  obsecuti  sunt,  irreuocabi- 
liter  aeterno  supplicio  damnati  cruciantur,  exceptis  bis  qui 
ad  praedicationem  apostolorum  poenitentiam  egerunt."^  Inde 
est,  quod  usque  hodie  illius  pretiosi  sangfuinis  ultio  super  eos 

(;i)  Psalm,  b,  5.  7 

(1)  Psalm.  25,  4.  5.  (5)  Psalm.  7,  10. 

(2)  Psalm.  100,  3.  4.  (6)  Hebr.  4,   1.'^. 

(3)  Exod.  20,  7  (7)  Cfr.-supva  p.  73.  91. 

(4)  Doutor.  ,").    I  l. 


de  ürdiiiatioiiibus  a  Formoso  papa  factis.  115 

distillat,  iuxta  quod  patres  eoriim  imprccati  sunt  dicentes:' 
Samjms''  hiiuis  super  nos  et  super  ßlios  nosiros.  Et  haec  si- 
lentio  praeterire  uefas  existimo,  quoniam  quidem  sagacissi- 
miis  iste  adeo  nie  dehonestare  contendit,  ut  eximium  audito- 
rem  simm  periuriiim  et  homicidium  commisisse  proclamaue- 
rim :  quod  omiiino  falsissimum  est  et  a  ueritate  prorsus  alie- 
num.  Procul,  inquam,  procul,  ut  mea  paruitas  cuilibet  per- 
iurii  et  liomi*cidii  iiotam  iuflixerit,  praesertim  cum  scriptum 
sit:^  Non  erls  crimhiuior  nee  susurro  in  populis.  Igitur  quia 
homicidii  crimen  fallaciter  obicere  non  est  confusus,  tandem 
sequaces  eius  ueraciter  nouerint,  quod  animarum  homicidium 
longe  incomparabiliter  deterius  sit,  quam  corporum,^  non  quod 
anima  omnino  mori  possit,  sed  quod  a  falsidicis  seductoribus 
decepta  uelut  mortua  aestimetur.  Hinc  est,  quod  dominus  in 
euangelio  de  satana  protestatur  dicens :  "^  Jlle  homicida  erat 
üb  initio  et  in  libro  geneseos  primis  liominibus  terribiliter 
dictum  est:^  In  quacumque  die  comederitis  ex  eo ,  morle  mo- 
riemini.  Quod  reuera  de  morte  animae  indubitanter  accipien- 
dum  est,  quando  quidem  post  transgressionem  iilam  plures 
annos  uixerunt  necnon  et  filios  genuerunt.  Ab  liac  etenim 
morte  illi  solummodo  liberantur,  quos  gratia  caelestis  gratis 
liberat.  Caeterum  autem  eo  die  protoplasti  secundum  carnem 
mortales  effecti  sunt,  quo  uetitum  gustauerunt  pomum.  Pro 
dolor,  ex  illa  culpa  descendit,  ut  in  praesenti  uita  generaliter 
omnes  moriamur  et  simus,  tamquam  non  fuissemus.  Unde 
psalmograplius  uates  gemibundus  proclamat:^  Huec  est  lex 
Adam,  doviine  deus,  hoc  est,  ut  mortem  corporis  nuUus  eua- 
diit.  Uocamen  itaque  liuius  praeceptoris  propterea  non  ex- 
primo,"  quia  et  ille  pepercit  exprimere  meum,  sed  tamquam 
ex  obliquo  spicula  dolosi   dogmatis   in   me  contorsit  et  uelut 

(a)  sainsruis  B. 

(1)  Matth.  27,  25.  (5)  Genes.  3.  5. 

(2)  Levit.  19,  16.  (6)   2  Reg.  7,  19. 

(3)  Cfr.   siipva  p.   59.  |7)   Cfr.   supra  p.   S9. 

(4)  loann.   S,  44. 


116 


Ex  Auxilii  libro  de  ordinationibus. 


f.  87' liistrio  ad  ludibria  coaceruanda  condiictus  *adeo  mc  carpere 
studiiit,  ut  inter  alia  execranda  sico])liantam  appellaret.  Si- 
coplianta  quidciu  graece  dicitur,  quem  nos  iinpostoreui  siue 
calumniatorem  possunius  appellare.  Moris  iiamque  est  huma- 
iiae  fragilitatis ,  conuiciis  conuicia  rcddere.  Reuera  enim  po- 
teram  et  eg'o  conuiciis  eius  talioneni  rcddere  et  utique  non 
fictuui,  sicut  lii  compertum  liabent,  qui  me  et  iliuni  non  parua 
ex  parte  nouerunt,  sed  proliibet  me  Maronis  sententia,  quae 
dicit:' 

NuJIum  certamcn  iam  cum  acthere  cassis. 
Quid  plura?  uerum  quia  et  ego  peccator  sum  et  in  multis 
offendimus  omnes  clementissimum  saluatorem  suppliciter  exo- 
remus,  ut  et  illi  ueniam  delictorum  donare  dig-netur  et  nobis 
solita  pietate  succurrat,  quatenus  inter  mundanas  uarietates 
atque  procellas  caelitus  protegamur  et  ad  portum  aeternac 
quietis  pacifico  cursu  pertingere  mereamur. '^ 


(1)  Ve7-g.  Acn.  XT,  105  Xullum  cum 
uictis  coitamen  et  aothcre  cassis. 

(2)  Adderc  liccat  fragmcutum  f.  1  : 
(mundi  termino  pro  pinquante  niaois 
ac  magfis  habundat  iniquitas,  idcirco 
probabilibus  dcclariindum  est  documen- 
tis,  qualiter  in  illis,  quac  luce  cbirius 
deo  inimica  esse  monstratur,  \ioluti  ho- 
niicidium  saciilegium  nulli  umquam  po- 
tcstati  übtompevaTe  debcaimis  et  ad 
scelera  cümmittenda  nullius  oblij^atio 
tiraenda  ucl  obseruanda  sit.  Seimus 
igitur,  quoniam  contra  nos  seuire  in- 
cipiunt   et    acerrimas   iaculari    minas. 


Et  quia  niliil  nos  a  caritate  dei  sepa- 
rare  poterit,  rcctius  putamus  seuien- 
tium  displiccre  comminationibus  et 
uestris  saluberrimis  oboedire  iussioni- 
bus  At  uero  si  praesens  opusculum 
ideo  quisquam  superfluum  putaucrit, 
eo  quod  ad  tcnipus  non  sit,  qui  no- 
bis iudicium  proi'erat  aoquitatis,  no- 
ucrit  plane,  quia  iuxta  boatum  Ilie- 
ronimuni  cano  mihi  et  mcis  uidelicet, 
ut  —  non  dubitemus  expectantes  ge- 
neralis   concilii    iustissimum    cxamen 

auetore  illo,  ad  quem  clamantes 

causam  tuain  (cfr.  De  ordinat.  c.  40). 


EUGENII  UULGARII  .  f.  ss 

DE  CAUSA  F0RM08IANA  LIBELLUS. 

Eegnante  doinino  uostro  Ihesu  Christo  in  perpetuiim  anuo 
septimo  decimo  imperii  Caroli  qiiarti'  Belgici  Britamiici  Gal- 
lici  Septimannici  sacra  svnodiis  apiit  Liicetiam  Belgicarum 
primam  sanctae  dei  ecclesiae  Romanae  debitiim  iiotiim. 

>Sicut  a  magistris  iielle  semper  discere  laudabile  est ,  ita 
et  a  discipulis  ignorata  non  qiiaerere  procul  dubio  iialde  cul- 
pabile  est.     Qiii  euini  de  errore  stiipidae  fatiiitatis  non  sata- 
git  exire,   quasi  de  tenebrarum  caligine  ad  uiarum  lucem  pi- 
grescit    uenire.     Unde   fit,    ut  dum    sapere    neglegat,    mens 
hebescat.    Cur  uero  id  dicatur,  paulo  post  expedietur.    Xuper 
enim   dum  conciliabulum  ritu  canonicali  penes  nos  baberetur 
et  sanctorum  patrum  decretalia  in  medio  uentilarentur,  accidit, 
ut  quidam  frater  Roma  rediens  pro  foribus  nuntiaretur.    Quem 
dum  inter  nos  sessum  recepissemus,  quid  noui  scisset,  solito 
percontati  sumus.     At  is,   o  in  protelando  ductum  sermocina- 
tionis  dixit,  qualiter  iterum  domnus  papa  rediuiue  in  Formo- 
sianos   feriret   ac   crudum   resecationis  mucronem  in  eos  pro- 
tenderet.     Sed,  ut  est  consuetudinis ,  multi  multa  asserebant, 
ita  ut  tumultuaretur  murmur  loquentium  et,  ut  dispar  qualitas 
mentium,  dispar  esset  et  capacitas  assensuum,  utputa  quotiens 
*uariatur  ratio,  probat  unus,  improbat  alter,  assumit,  probat  et  f.  ss' 
concludit  ille,   at  iste   aut  mutat  aut  infirmatur  et  in  conclu- 
dendo    improbat.      Unde    quidam    disciplinalia    capitula    in 
promptu  cudentes  disputabant,   quo  pacto  id  posset  effici,  ut 

(a)  quarto  ß. 


1 1  g  Eiigenii  üulgarii 

iimocentes  ut  uocentes  perireiit  et  quaedain  illicita  facta  uo-  i 
centium  in  iiinocentes  cadereut  et  expiatis  noeeutibus  iniio-  1 
centes  siicciimberent  et  sie  —  quomodo  iiistum,  qiiomodo 
utile,  quomodo  possibile,  quomodo  lionestum  uel  quomodo  de- 
cens?  —  durum  omuimodis  et  informe  arbitrabatur,  uidelicet 
ut  Uli  episcopi  uel  laici,  qui  quoquomodo,  ut  ita  dicatur,  se- 
dueti  hunc  eleg'eraut,  consenserant,  fauerant  insuperque  iura- 
uerant,  benedictiouem'  necnon  consecrationem  ei  impenderant. 
immunes  et  extorres  praedicarentur  et  lii,  qui  canonice  iuxta 
patrum  institutionem  consecrationes  acceperant,  innocenter 
repudiarentur :  innocenter  scilicet,  quippe  qui  nil  scierant  ex 
illa  infausta  praeuaricatione. 

Et   quidem    super   hoc  per  diuersarum  iam  prouinciarum 
sinus  praelatos  sanctae  ecclesiae  conuenimus.  ut.  quid  senti- 
rent  quidue  diffinirent,    uieissim  innotescerent.     Seimus  enini,     ! 
quia '  una  est  tides,  unum  baptismum,  uuus  omnium  magister,    ■ 
qui  est  Christus.     Proinde  in  deum   uos   compellimus  perque    | 
f.  S9  comnmnem  fidem   optestamur ,    quo ,   *  uti  benigne  quaerimus,    ! 
blande   et  pie    a    uobis  recipiamus  responsum  iuxtaque  anti-    ' 
quorum   eanonum    fulcimenta   id  corroboratum   comperiamus.''    I 
Res   siquidem   dura   et  noua   corda  perturbat  incognita;    nou 
enim   singulare   hoc  negotium,    sed  uniuersale;    incrementum 
non  humanuni  sed  diuinum,  non  quidem  temporale  emolumen-    | 
tum   sed  aeternum.     Denique    praeterito   anno   in  Raucnnali 
conuentu   super  hoc  disputatum   et  canonice  a  summo  ponti-    , 
fice  et  uniucrsali  papa  aeterna  sanctione  diffinitum  et  stabili-    j 
tum  est :  in  qua  sessione  ferme  oinnes  episcopi  Ausoniae  una 
cum   sancta   et  celebri  ecclesia  Romana  interfiiere,   ubi  nemo    ' 
repulsor,   non  argumentator,   non   scriba  neque   peritus,    qui 
adeo  terrenti  facultate  sibi  suffecisse  crederet,  ut  ad  hoc  reniti 
strenuem    se   putasset.     Qua  igntur    ratione  hodie   destruitur,    ; 
quod   heri   sancitum  fuit?    si  enim  ul ,    quod  praedico ,    iterum 

\ 

(;i)  benetliclioiiis  Tl.  (b)  com|)eiinmiir  />. 

(1)  Ephes.  4,  5.  \ 


de  causa  Foiniosiana  libellus.  119 

destri/o,  pj^aeuaricatorejn  ler/is  ine  ostendo.^  Heri  eniin  caii- 
tarimt  canoues:""  Si  qiiis  uiolator  sepulcri  fiierit,  iit  inter  in- 
fames persona»  sit,  lioclie  mortuus  de  sepulero  per  pedes  ex- 
tractus  fuit;^  heri  enim  ueneratus  sum  sanetae  opinionis  epi- 
scopum,  qnem  hodie  recolo  acolitlium,  heri  sacerdoteni,  quem 
hodie  subdiaconem.  Unde  potius  plang*endum,  quam  dispu- 
tandum.'  0  triduum  perditum,  6  coiicilium  lugendum !  spec- 
taeulum  tremendum.  Arhoreus  coluher  carpere  rursus  sug-g-erit 
e  uetito  fruticis  hortum  et  heu  quam  miserum,  quamue  dolen- 
dum  est,  quam  terribilis  morsus  ab  illo,  horribilis  miseris 
lapsus  in  umbra. 

Sed  reuertamur,  unde  discessimus.  Patet  enim  ratio  quia,  f.  ?»9' 
dum  omnis  mundus  in  suo  stet  statu  omnisque  ecclesia  sub 
Christi  militet  optentu,  sola  ecclesia  Romana  peragit,  unde 
post  omnium  ecclesiarum  ordinatio  tabescit."'  Ponamus  igitur 
duos  Nicolaum  et  Formosum  et,  ut  fertur,  unus  probus,  alter 
reprobus,  unus  pius,  alter  impius,  quis  eos  sacrauit,  quis  ad 
astra  prouexit,  nisi  Roma?  Etenim  Grecia  nesciebat  Formosum, 
Francia  Xicolaum.  Pietatis  autem  instinctu  uterque  Romam 
uenit,  uota  reddidit,  papam  uti  deum  requisiuit.  Ostendistis 
unum,  ut  papam  uenerari  dixistis,  monstrastis  alterum,  ter 
adorare  iussistis  et  quia  uobis,  ut  ministris  beati  Petri  credi- 
derunt,  oboedientes  fuerunt:  ideo  damnaudi,  ideo  anatliemati- 
zandi?  Ordinatus  fuit  Xicolaus  sanctus  etiustus,  quid  per- 
tinet  ad  Grecos?  Unde  laudandi  ex  hoc?  Positus  Formosus : 
quid  peccauit  Thracia ?  Uestra  est  quippe  causa:  uos  uestrum 
ponitis,  aut  bonus  aut  malus  sit,  per  uos  fit.   Uos  inde  dig-ni 

(1)  Gal.  2,   IS.  cidum  .  .  de    sepulchro  extraxisti ;     p. 

(2)  Concil.  Roman,  c.  9  (Mansi  coli.  LXXIV:  quem  cnidelissima  praesiim- 
conc.  XVIII,  223),  Invect.  in  Rom.  ptione  de  sepulchro  extraxisti.  (4) 
p.  ]jXX:  Leges  siquidem  mundanae  Ib.  p.  LXX:  quod  flendo  magis  quam 
et  canonicae,  scita  quoque  barbarica  disputando  consentimus.  (5)  Invect. 
sanciunt  et  omnimodis  determinant,  in  Rom.  p.  LXX:  ualde  miranduni 
ut  uiolatores  sepulchrorum  inter  in-  est,  cum  omnes  ccclesiae . .  in  proprio 
fames  habeantur.  i3)  Ib. :  eins  ca-  statu  permaneant,  sola  Romana  eccle- 
dauer  iaraque  per  nouem  menses  se-  sia  procellosis  ab  fluctibus  nauitas 
pultum  per  pedes  de  sepulchro  extra-  suos  mortis  proximos  redundat. 
xisti:     iam  post  nouem    menses  mar- 


120  Eugenii  Uulgarii 

aiit  laude  aut  uitiiperatione :  uns  iiil  agiiuus,  niHi  ])08itiim 
ueneraiimr  et,  sicut  docetis,  adorainu.s  et,  quem  testiticainini, 
colimus  ac  postea  pro  ea  ueneratione  dainnauiur?  Nuiu  (pdd- 
uam  lioc  iustuuiV  Praeterea  lei;itur  ludas  Scariotli  electus 
fuisse  et  ])aptizandi,  ut  eeteri,  facultateiu  accei)is8e  et  (pdc- 
(juid  l)aptizauit,  a  neiuine  rebaptizatuui  fuisse:  d(Mn(iue  ad 
id  um! et,  quod  diciuuis,  ut  euieri^entes  (puxestiones  discutiaiuus. 
f- 9'J  Si ,  iu(pnuut,  Tudas  fuit  *electus,  ])()tint  i)ennanere  ideo  et 
])aptizatio  eius:  uenuii  econtra  Fonnosus  uon  fuit  electus 
potiusque  excouuiiuuicatus;  iuter  laicos  fuit  liabitus  et  quiccpud 
iuris  eeclesiastici  liabuit,  perdidit  p()st(|ue  ecclesiaiu  iuuasit, 
priuilegia  rupit  et  quicquid  libuit,  lieuit,  uude  (juod  uon 
habuit,  dare  non  potuit.  Sed  ad  liaec  actor:  si  ueruui  sit, 
dubiuui  est,  at  quia  non  ueruui  sed  uerisiuiile  est,  iucredibilc 
est;  excouiuuiuicatum  eniui  fuisse  euui  notuui  est,  sed  utruui 
liuore'  au  sui  uoxa,  soll  deo  coguituui  est.  Fuit  porro  cx- 
coinuuiuicatus,  sed  postea  absolutus,  alio(iuiu  faeultateui  in- 
trandi  non  fuisset  nactus.  Quouiodo  igitur  ausus  in^redi,  nisi 
l)riuuiui  gratiae  datus,  (juod  pleriquc  de  senietii)sis  sunt  ex- 
l)erti.  NounuUi  sane  uisi  sunt  exconiiiumicati,  (|ui  ])ostea  ad 
decus  i^Tatiaruui  sunt  prouecti  et  hoc  ad  sui  utilitateui. 

Quod  uero  ecclesiaui  dicitur  inuasisse,  (pia  turba,  (pia.  ut 
eai)ut  orbis  ab  iueruu  uili  siuiplici(pie  bouiuUulo  inuadi  po- 
tuisset,  non  clare  liquet,'  nisi  enim  cuui  iinperatore,  patricio 
uel  tirauuo  Koma  capi  et  iuundi  iiiipossibile  uidetur.  IJbi 
eri;"o  tanta  nobilitas  et  auti(pui,  taiii  iuuicta  potestas,"  uude 
(piotiens  hoc  auimiuiscitur,  uiai;-is  ad  eiuium  pertinet  turpitu- 

(n)  liliui.!  /;. 

(1)   Cfr.  Uulgarii  in   dcftns.  Fonnosi  ra])iit  nmiidi  .siibic.i  ct.  inuiuli  (]iiiiiiss(>t. 

papae    f.   105:    incrcdibilc  itaque  est,  (2i   Inv.    i.  II.  ]).  LXXII:    (iua  enim 

ut  sapientia  totius  mundi,    Roma  ex-  turba,  (jua  uiok'utia    totius  ca])ut  or- 

coniniuuicatum    qucnilibct    sibi    Caput  bisab  in.  uiliquc  et  sinipl.  lioniululo  iain 

i"eciss(t;  inipossibilo    ctiani  orat,   ut  a  inu.    pot.,    nisi    cn.    ini])(MiaIi  aut  ro- 

quolibt't    uili    hunuillulo    tani    uiuida  gali   uel  i)atriciali    aut    tirannicNi    po- 

uirtus  senatuum    inuadi    potuissct;    f.  tcstate  fuisset    suH'ultus    tantae    pote- 

100':  uideatur  incredibile  et  inipossi-  statis      apiccm      inuadere     ualuissct? 

bile  esse,  ut  ab  uno  tantillo  honuincio  Ubi    ergo,    o    Roma,    tnnta   tua    nob. 

tanta     sublinütas    tantaquc    niaicstas,  et  ant.  tarn  inu.  potestas? 


t 


de  causa  Formosiana  libellus.  121 

(linem,  quam  ad  honestatein.  lani  igitur  si  sedem  apostoli- 
cam,  ut  fcrtur,  praeripiiit,  omne  consiliiiui  Romauoruin,  uirtus 
et  sapieiitia  perniciter  obdonniiiit.  Quid  igitur?  Nuuiquid 
eos  ligauit  aut  uiolentiam  infereus  episcopis ,  *  ut  euui  sacra-  f.  oo' 
rent "  exegit '' '  et  si  cuui  complicibus  combinatus,  ut  episcopos 
terreret,  fieri  potuit,  quid  tanta  niaiestas  procenim?,  quid 
ferrea  niaiius  rei  puplicae?  Numquid  coegit  uique  ab  eis  sa- 
crameuta  extorsit?  Itane  possibile  fuit?  8ed  ueritatis  ordo 
liquidius  Cöiistat,  quod  absolutus",  utrum  factiositate  an  pecu- 
iiiis,  sibi  tarnen  eos  conciliasset  et  cum  eis  fauentibus  ad 
arcem  pontificatus  sese  extulisset.  Etenim  notum  est,  quia 
ab  ipsis  episcopis  sacratus  est,  a  quibus  praedecessores  sacrati 
et  ad  quorum  ius  pertinebat  sacrandi"  et  si  potestatem  super 
praedecessores  inuocandi  dei  uirtutem  liabuerunt,  babuerunt 
et  super  istum.  Ut  enim  baptizat  sanctus,  ita  et  peccator  et  ut 
baptizatur  praescitus,  ita  et  praedestinatus,  quia  sacramentum 
unum  est.  Unde  siue  digne  an  indig-ne  ab  ipsis  est  ordina- 
tus,  a  quibus  et  praedecessores  et  quam  inuocationem  super 
priores  fuderant,  eandem  et  super  istum.  Ecce,  cum  dicatur 
non  habuisse,  liquet  qualiter  declaratur  accepisse,  quod  accep- 
tum  potuit  et  largiri.  Xon  enim  propter  illorum  manuum 
impositionem  et  sacrationem  ausus  fuisset  sedem  ascendere 
tantumque  culmen  arripere,  immo  nee  erat  possibile.^ 

Uerum  quia  ordinatim  praecessit,  qualiter  sacrationem 
habitam  dare  potuisset,  restat  unde  iudaeista  et  formosianista 
baptizatio  et  ordinatio  diligenter  prospiciatur.  Habuit  *Iudas  f.  91 
baptizandi  potestatem,  habuit,  ut  dictum  est,  et  Formosus  per 
consecrationem  episcoporum.  Sed  hoc  liabuit  alter  altero 
malus  coUatum,  quod  datum  habuit  spiritum  sanctum.  Unde 
erg'O   est,    quod  ludae  baptizati  non  rebaptizantur,    alterius 

(a)  sacrarct  B.  [b)  exegiiiir  B. 

(1)  Ib.  lani    ig'.   —   consilium  prin-  sorcs  eins  —  ad  quos  —  sacrandi. 
cipum    tuorurn    uirtusque  et  sap.  ob-  (3)  Ib.  Ecce  —  potuit  elargiri — ausus 
timatum  perniciter  —   exegit.  fuit  apostolicam  sedem  asc.  tantaeque 

(2)  luv,  1.  1.  Etenim  —  praedeces-  potestatis  culmen  —  ■  possibile. 


122  Eugenii  üulgarii  j 

uero  ordiuati  reordinantur?    Sed  dicis  forsitan :  nou  potuenmt      i 
episcopi    Fomioso   per  inipositionem  maiiuiim    dare   spiritum      i 
sauctimi;    erg-o   nee  praedecessoribus   suis,    qiios   pari   modo      i 
sacrarimt.     Uel  aliter:    si  potiiit  indiguus   ludas   baptizandi      i 
facultatem  accipere,    potuit  et  indig-uus  Forinosus  et  habere. 
De  Inda  enim  dictum  est:'  nonne  duodecim  nos  elegi  et  uniis 
e.v  uobis  diubolvs  est,   uude,    si  illius  diaboli  baptizatio  abo- 
lita  nou  fuit,   quomodo  canonice  ordinato  poutifice,   catbolice 
uiuenti  et  morigeranti  antestite  eius  irrita  dicitur  et  probatur 
ordinatio  postremumque  funditus  abolitur?     Dico  tarnen:  iam      j 
episcopus  depositus  est '  et  omnis,  qui  de  ordine  illius  inuen- 
tus  est.     Quid   de  infantibus?    deponentur,   ut  iterum  ethnici 
fiant?   Quid,  si  parcitur  eis,  quare  hoc?     Praeterea  oratorum      ; 
cum  proprie  sit  dicere  causas  pro  se  agereque  pro  aliis,  quia 
non  aliter    res  examinari    quiuerat,    argumentorum    partibus 
peroratum  est,   ut  uel   sie,    quod   esset   optectum,   efficeretur 
detectuni.    Liquet  plane,  quia  omne  i)ropositum  est,  quod  aut 
imnnitari,   minui  aut  infirmari   potest,   stabili  non   sit  gradu 
totiusque  careat  iirmitatis  statu.  Quocirca  rog-amus,  ut  praesens 
f.  91'  quaestio,  quae  ab  actore  sub  arg-umen*tatioue  depulsionis  uel 
infirmationis  extenuata  est,    si  quomodolibet''  id  defendi  pos- 
sit,  doceatur  et  erudiatur. 

Cap.  II     Quod  idem  sint  pastores,  qui  et  oues. 
Denique  corpus  Christi,  quod  est  eius  ecclesia,  dum  in  prae- 
latis  et  subditis  sit  fundata,  horum  duorum  cuipiam  noxa  est,       | 
unde    reatitas  huiusce  nouae   maculae  proscrpuit  aut  per  in-      j 
cautam  pastorum  moderamiam'"  aut  per  fatuam  ouium  inoboe- 
dientiam,   qui  licet   pastores  discrete  et  oues  dicantur,    alibi 
tamen   g'eneraliter   oues   uocantur,    ipso   domino   dicente:^   et      ■ 
alias  oues  habeo,   quae  non   sunt  ex   hoc   ouill    et  eas   oportet       ■ 
me   abducere    et   iiocem    nieuni    audient  et  ßet  unum    ouile   et       \ 
2mus  pastor.    Hie  itaque  ostenditur,  qualiter  omncs  in  Christo 

(.i)  inm  cpj'sc.  depo«,  est  lepcluiitiir  iiilio  scriptnris.       (10 '|iiolil)i!l/i.     {<•)  moderaiioiif  im  ? 
(1)  Toann.  6,  71.  (2)  loann.    10,   1(5. 


de  causa  Forraosiana  libellus.  123 

imum  siiiniis  iiel  qiuiliter  solam  uocein  Christi  aiidire  debeamus 
et,  ue  qiiis  aduersiis  alterum  occasione'  praelationis  süperbe 
magisteriuni  exerceat  seqiie  infians  in  dominando  turgeat, 
omnia  in  oninibus  conelusit  diceus:  nieam  uoceni  andient  et 
uunm  erit  pastor  et  ouile.  Uernm  sieut  dicit  apostolns:'  Ad 
aedißccitionem  ecclpsiae  in  opus  ministci'U  quosdani  dedit  apo- 
stoios,  hos  prophetus,  illos  miujisijws,  qnibus  generatini  spe- 
cialiter  inra  collata.  Ouinni  porro  ins  est,  parere  niaioribus 
in  omni  Imniilitate ,  seqni  et  imitari  praelatos,  salna  ueritatis 
forma.  Qnid  sin  aliter  docnerint.  nnm  sequendi?  Minime. 
Cüuete ,  inqnit  dominus-  a  fermento  phariseorum  et  saddu- 
ceorum  et  rnrsns^:  Alionum  mitem  non  sequuntur  ^  sed  ab  eo 
Juyiunt. 

Cap.  III  De  moderatione  pastornm. 
Praclatornm  quoque  proprinm  est  *  doctrina  cum  moderatione,  r.  o 
quod  princeps  apostolorum  docet:''  Pascite  qui  in  uobis  est 
gregem  dei  prouidentes  non  couctos  sed  spontanee  secunduni 
deuvi,  noti  turpis  lueri  (jratia,  sed  uolunturie  neque  ut  domi- 
nantes in  eJero^  sed  formae  faeti  gregi  ex  animo,  ut  eum  up- 
paruerit  jrrineeps  pastorum,  pereipiatis  immarceseibiJem  gloriae 
coiwnam.  Qnocirca  fatemnr  nos  oues  et  nos  nicarios  sancti 
Petri,  si  tamen  uieem  illins  merito  habetis,  snb  dicione  uestra 
iaeemus,  sed  limpidam  aquam.  qnia  pedibus  turbatur  uestris, 
liaurire  nequimus.  Unde  ueementer  dolemus  et  grauiter  in- 
g-emeseimns;  ideoqne  necesse  est,  ubi  deest  humanuni  auxi- 
lium,  quaeratur  diuinum.  Praelationem  uestram  super  nos 
canonice  honoramus.  sed,  qnia  iugo  nouitatis  grauamur,  ad 
eum,  qui  nos  eomparauit,  suspiramus.  Decens  nimirum  fuerat, 
qnia''  quod  a  patribus  esse  nouinius  sancitum,  nullatenus  a 
uestra  potentia  esset  remotum ;  optaremus  super  nos  esse  ser- 


(;i)  ocfasionom  B.  ib)  quo  B. 

(1)  Ephes.  4,   11.   12.  (3)  loann.    10,  5. 

(2)  Matth.   16,  IL  (4)   1   Petr.  5,  2.  3.  4. 


j  24  Eugenii  Uulgarii 

uatnm;    quod   olini  manet  clecretum,    sed  qiüa  piilsa  est  auc- 
toritas,  reg'iiat  iioluntas. 

C.  IUI    De  caueuda  noiiitate. 

Celestinus  papa:  Si  studere^  iiiquit,  coeperimus  nouituti 

infundenda  praecepta. " 

Item  ex  decretis  papae  Leouis.     Igitur  secundum  sancto- 
r.  0'  rum  *p(itru?n  ccmones praesumptione  discedunt.^' 

Quae  cum  ita  fixa  siiit,  uidetur,  ut  noua  passim  inoleuit 
praiiitas,  in  tautiim,  ut  autiquorum  ossa  humi  eruderata*" 
forisque  in  etlmicorum  poliandrio  aggerata  in  aliorum  sepul- 
cris  carorum  condiantur  corpora,  contra  concilium  Toletanum, 
quod  ait : '  Ut  si  quis  in  demolicndis  sepulcris  fuerit  deprehen- 
sus,  quid  facinits  hoc  pro  sacrilcfjio  legibus  puplicis  sanguine 
uijidicüttir ,  oportet  canonibus  subici  regulis  ^  si  clericus  est  a 
cJericatus  ordine  summoueri ,  si  laicits  inter  infames  haberi  et 
poenitentiue  triennio  deputuri.  Quid,  nisi  Roma  pu})lice  exem- 
plum  dedisset,  non  a  popularibus  iure  defensum  sed  neque 
habitum  esset,  quippe  maxima  ruina  populi  ex  culpa  sacer- 
dotum  fuit  et  omne  malum  exemplum  ex  bonis  rebus  deduxit 
ortum;  cunctum  enim  neuum  ex  bono  caelo  infecit  ductum 
et  ecce,  quod  non  docuerunt  patres. 

C.  V  De  non  iurando. 
Simili  modo  a  uobis,  qui  dicimini  pastores,  uim  patimur,  dum 
impositionem  uestrarum  manuum  accipientes  emere  spiritum 
sanctum  coginmr  et  in  sancta  sanctorum  iurare  compellimur, 
cum  dominus  inliibeat"  non  iurare  neque  per  caelum  neque 
per  terram  neque  per  caput  tuum.  In  decretalibus  quoque 
Cornelii  papae  uetatur,  ne  sacerdotes,  sicut  uulg-us  solet  facere, 
iurare  praesumant  uel  compellantur.  Sacranienta  a  suminis 
L  n  sucerdotibiis,  inquit,  ncl  u  reliquis  exigi  *  minime  cognouimus 
nee  sponte  eos  iiirasse  repperinius.^     Hoc  apostoli,  hoc    prae- 

(n)  J.  152,  Maiisi  IV.   4(Jö   (Beer.    Psoudoisid.   p.   539)  c.  1    siiiiersioriptionihus.  ail    lalia. 
quam  liidendi.  (1))  J.  189  (Mansi  V,  1281,  Decr.  Pseudois.  p.  619  c.  2)  spiriiu  —  prae- 

tenclitur  deest.  ins  anliqiiitiis  ir.iditum.  ncglegonlia.  (c)  erugerata  /}. 

(l)  Synod.  Tolctana  IV  a.  633  c  46  (2)  Matth.  5,  34-36. 

(Mansi  X,  630,  Beeret.  Pseudois.  370).  (3j  Decret.  Pseudois.  p.   173  c.  3. 


de  causa  Formosiana  libelliis.  125 

decessores  nostri,  lioc  proplietae  et  sancti  doctores  iuramen- 
tum  fieri  iietant,  quoriim  uos  iura  sequentes  firmamus  et  sa- 
cramenta  ne  iiant  proliibemus.  Hinc  papa  Leo:'  nullus,  in- 
quit,  cpiscopus  super  sacra  iuraj^e  praesiimat,  fhcernimus;  quod 
qui  trunsijvessus  fuerit  quolibet  modo  ^  censurue  ecclesiasticae 
subhiceat.  Qui  locutus  est  a  repugnantibus.  Si  itaque  eaelo- 
rum  quis  habet  claues,  uon  destruit  canones;  at  qui  destruit 
canones,  procul  dubio  non  habet  claues. 

C.  YI   De  non  ordinando  per  pecuniam  ex  concilio  Chal- 
cedonensi.  ^ 

Si  quh  fecerit  ordinationem  per  pecuniam  et  sub  pretio 
redegerit  gratiam ,  quae  non  potest  uendi  ordinaueritque  pecu- 
niis  episcopum,  presbiterum  uel  quemlibet,  is ,  cui  hoc  attemp- 
tanii  probutum  fuerit,  proprii  gradus  subiacebit  periculo  et  qui 
ordinatus  est  nihil  proficiat,  cdienus  ea  dignitate  et  qui  media- 

tor  est,  anathematizetur.    Hinc Hormisda  papa:  Benedictio 

nuUo  modo  praemio  comparetur.''  Ecce  quod  Christus  iecit  de 
templo,  Petrus  puniuit  in  Simone  adultum'^  isto  in  tempore 
non  habetur  in  crimine. 

C.  VII    Quod  successorem  non  possit  sibi    quis   facere. 
Ex  decretis  Hilarii  papae. 

Nonnulli  episcopatum  non  diuinum  sed  herediturium  —  — 
quod  dei  est.^  Ecce,  ubi  pecunia  cooperante  non  obseruantur  f.  02' 
canones  et  ecce  quot  modis  sacra  infrangi  iura  et  cum  omni 
temeritate  cotidie  defectum  pati,  pia  condolet  ecclesia.  Uerum 
quia  corrigere  ob  fastum  altitudinis  nequit  exemplum  subdi- 
torum,  id  mag-is  est,  quod  plangit:  primum  quod  per  uexa- 
tionis  ambitum,  ut  omni  carni  notum  est,  pontificatus  inuadi- 
tur,  dein  quod  omnis  ordinandus  spiritum  sanctum  mercetur, 
quod  cuique  de  se  ipso  ordinato  cognitum  est :  postremum  quod 

(a)  J.  497,  Mnnsi  VIH,  432,  Decret.  Psewhis.  p.  690  c.  2  a  .Ico  flari.  (li)  ednl- 

lum  li.  (c)  Hilarii  synodale  decieluin  a.  465  c.  5  (Mansi  VII,  901,  Decret.  Pseudois. 

630)  atque  morlales  —  teslamentario  deesl.  unde  quidam  in  locum  suum  niliintiir  aiios 
subrogare.  aestimari  debeiur  ne  -qiioil.  quisquam  deest. 

(1)  Hunc  locum  inuenire  non  potui.  (2)  C.  II  (Mansi  VII,  373). 


126  Eugenii  Uulgarii 

nemo  quispiaiii  impetret,  uisi  iiisiurando  coufirmet.  Interea  cum 
miiltiformiter  praeuaricatio  pro  lege  constituta  iam  effieiatur, 
quid  papa  Leo  super  hoc  censeat,  audiatur.  Die,  sancte  Leo, 
die.  Leo  per  uuiuersas  prouincias  episcopis  constitutis:  Am- 
i7ionitio  iiosira  flenuntiat,  ut  si  quis  contra  haec  pütruin  statuta 
nouerit  denegarij' 

C.  YlII    De  iustitutis  patrum  Innoceutius  papa. 
f.  ^3  Si  mstitiita  ecclesiastica scundahi  populoriimy 

C.  Villi  De  uicario  sedis  Romanae. 
Quia  deo  ordinaute  uicarius  sancti  Petri,  si  tarnen  est 
iure,  ueneratur  omnium  ca})ut,  merito  ad  eum  quaerellarum 
questus  et  de  ipso  ad  ipsum  fiunt  profugia,  ut,  ubi  est  caput 
religionis,  ibi  et  captetur  rationum  finis.  Sic  quidem  instrui- 
mur  dicente  lalio  papa : '  '?/  quis  putuuerif  se  a  proprio  nie- 
tropolitano  (jruuari  apud  priinatem  dioceseos  aut  penes  senteji- 
tiam  aposto/icue  sedis  iudicetur.  Ideoque  ob  legis  custodiam 
iurisque  apostolatus  reuerentiam  luimili  et  subiecto  aceessu 
apud  uos  queriuiur,  nos  oues  uos  pastores  et  o  utinam  uos 
pastores  nosque  oues  siuiul  de  alterno  proueetu  mereamur 
esse  ouantes,  proinde  subsidant  sinistra,  absistat  et  socordia, 
liceat  loqui  commoda,  audiat  ouem  pastor,  si  tamen  sicubi 
est  pastor.  Ximirum  fisicum  est,  ut  morbus  a  capite  manans 
adeo  sensim  artus  percurrat,  quoad  totius  molem  corporis  in- 
fectam  ad  iiua  recurrens  emergat.  Sic  prorsus  sie  a  capite, 
quod  fuit  quondam  Romanae  urbis,  nunc  tabo  et  sanies  mi- 
serrimae  opinionis  profluunt  et  utpote  fulmen ,,////// .9;v/ ,  uoces 
a  thro?io  et  tonilrua'-  per  totius  orbis  rotam  non  Ijene  redo- 
lentes  rumores  procedunt,  quod  inalum  idcirco  constat,  quia 
ingressus  pontificum  pater  caelestis  rigando  non  i)lantat  neque 
increraentat.^ 

(a)  j.  ISO,  jlansi  V.  1230.  Beeret.  Pseudois.  p.  (»15  c.  5.  ammiltcie.  sil  officio  «ummo- 
uendus  con^litula  omnium  praedi.cessorum.  ordinibus  et  canonibii«.  a  iiestra  dilccione. 
custodiri.  in  illa  commi>erit.  (c)  J.  108,  Mansi  III,  1028,  Derret.  Psewloift.  p.  527 

nulla  u;itiei;is  deest.  qiiisque.  sibi  eslimal.  locis  tiunl  scandala. 

(1)  C.   12,  Beeret.  Pseudois    p.  468.  (3)    I    Cor.  3,  7. 

(2)  Apoc.  4,  5. 


de  causa  Formosiana  libcllus.  127 

C.  X  *  Si  qiiis  i)ro  pontificatus  ingressu  qiiod  dederit  f-  '■*-^' 
iiel  cuipiaiu  iurauerit  perdat  dig-nitateiii.  Siiiimachiis  papa. 
Propter  frequentes  anibitus  —  —  dignitiite  nel  comviunione^ 
Quod  si  exttmen  emerserit  ^  uincat  senienthi  j)lurimorum^' 
Item  Bonifaciiis  papa :  Si  duo  episcopi  Roimie  ordinen- 
tur,  ainbo  poUaniur. '  Hiiic  etiam  Bonifacio  petenti  Uictor 
aiigustiis  imperiali  robore  sanciuit:^  quateniis  ab  ambitione 
summi  praesiüatiis  ita  cessareut,  iit  si  duo  contra  fas  temeri- 
tate  certatini  fuissent  ordinati,  nullum  ex  Ins  futurum  penitus 
sacerdotem,  sed  illum  solum  in  sede  apostolica  permansurum 
diuino  iudieio ,  quem  uniuersitas  elegerit.  Hinc  ex  statutis 
orientaiium  suscepto  in  nomine  Christi  episcopatu  non  suae 
delectationi  nee  suis  moribus  sed  patrum  diffinitionibus  ac- 
quiescat. 

C.  XI  De  ordinatione  Formosianorum. 
Concussio  ecclesiae  et  labefactio  sacerdotum  praesertim  ani- 
mis  iustis  et  plus  sapientibus  quam  oportet  sapere,  ex  capi- 
tulo  quinquagesinio  quarto  Innocentii  papae"  ortum  est,  unde 
manubrium  uituperandi  dei  rainisterium  ludaeis  et  barbaris 
improuise  porrectum  est.  Hinc  est,  propter  quod  temperan- 
tia  modera*minis  perditur.  Caritas  neg'leg'itur ,  tunica  illa  de-  f.  94 
super  contexta  per  totum  scinditur '  maleque  sortita  pernici- 
ter  dirrumpitur  ac  pastor,  qui  putabatur,  in  lupum  uertitur^ 
et  0  tunc  non  bene  scriberetur,  si  sie  nunc  male  intellegere- 
tur.  Satins  enim  multo  non  fuisset  scriptum,  quam  ob  id 
omne  ins  ecclesiasticum  esset  confusum.  Dicit  enim  papa 
Innocentius :  Cum  iios  dicamus  ah  hereticis  —  —  mamis  im- 
positionem  dedit.  •"     Ecce  textus  auditus  et  impectoratus ,   ecce 


(a)  Symmachi  synod.  a.  499  c.  3  {Mansi  VlU,  231,  Beeret.  Pseudois.  p.  65S)  quoiiun 
ecclesiae.  consliluimus,  ul  si  qiiis  pro  ponlilicalu  promiliere  am  sncrare.  aliquid  pollicirus 
fueiit  ui'i  super  Iioc.  decern.  stiidueiii  locis  iii  piiuetur.  (b)  Ibidem.  (c)  J.  100, 

Mansi  Ilf,  1060,  Beeret.  Pseudois.  p.  550  c.  3.  maniuini.  iibi    enim.  quo  —  Sanitätern  deest. 

(1)  Hunc  locum  non  inueni.  (4)  loann.   19,   23. 

(2)  Mansi  coli.  conc.  IV,  393.  Pscu-  (5)  Invect.  iE.  p.  LXXI :  Hinc  est 
dois.  p.  554.                                                    —  disrumpitur  —  nertitur. 

(3)  J.   100  c.  3  1.  1. 


128  Eugenii  Uulgarii 

onniis  aiictoritas  fraiif,^ere  sepiilcra,  uiolare  iura.  0  felix  ca- 
pituluiu  liereticoruiH,  per  quod  Caritas  rumpitur  catholicorum, 
nulla  iam  quies  sepulcri,  iiiilla  pausa  mortui 

8ed  clicit  forsitan  aliquis:  Foruiosus  catliolicus  et  ortho- 
doxus  in  gremio.  apostolici  natus,  iuibutus  et  detritus  num- 
quam  fuit  hereticus  auditus.  Caeterum  quod  doiunus  Inno- 
centius  pai)a  prouiulg-auit,  summa  est  ueneratioue  dignum  eo- 
r.  91' que,  quod  dixit,  *spiritu  intellegendum,  sed  quod  dixit  de 
hereticis  non  est  eotenus  de  catliolicis  aceipieudum.  Quid 
si  obicitur  ei  uiolentia,  dieitur  a  parte,  (juia  nemo  pontificum 
alius  aliter  intrat,  nisi  aut  })er  uim,  ut  Herodes,  aut  per  pe- 
cuniam,  ut  Caifas,  unde  quicquid  in  eo  carpitur,  in  cunctis 
reperitur.  Denique  quia  catliolice  uixit  et  gentes  praedica- 
uit, '  et  sua  testantur  et  plurimorum  saecula  ac  per  hoc,  quia 
non  fuit  hereticus,  sed  uerus  catholicus,  patet  profecto  po- 
tuisse  eum  accipere,  quod  potuisset  et  dare.  Nam  si  dieitur, 
non  potuisse  dare,  quod  non  acceperat,  cum  uerissimus  catho- 
licus fuisset  ac  primum  episcopus,  postea  summus  pontifex, 
sicut  et  Marinus  episcopus,  nihilominus  nonnulli  et  alii  eins 
praedecessores,  quo  pacto  proditor  ilic  diabolus  potuit  dare 
spiritum  sanctum,  quem  non  acceperat?  Legitur  enim,  quod 
nondum  fuisset  spiritus  datus,  quia  nondum  fuerat  Ihesus  glo- 
rificatus.  Xum  ludas  non  dabat,  quod  non  acceperat,  dum 
per  sui  ternam  mersionem  sub  diuina  inuocatione  ex  spiritu 
sancto  dabat  remissionem?  dabat,  inquam,  sed  non  de  se  ex- 
citabat,  quod  non  liabebat:  quanto  magis  iste,  qui  omnem  or- 
dinem  compleuerat  ecclesiasticum  in  accipiendo  si)iritum  sanc- 
tum, non  poterat  dare,  id  quod  acceperat. 

Poterat,  inquam,   dicis,    si  accepisset:    quae  obiectio  re- 

iiiiili'  lilti  pof'iiilonlia  nofß.ssjiri.i  est.  {lecerniimis  doest.  si  iit.  qiii  teii^oril  irniniiiKliiiii  im- 
miuikIus.  i(l  qiioil  iiiiiiiilili.i.  quin  ciiüm  .isscrJt  cum.  illiim  quicquaiii.  ciii  nihil,  quod  iilc 
—  quia  deest.  quod  oiiini  iniqiie  dcpsl. 

(l)  Uiilgar.   in  def.  Funii.  p.  f.  lOS:  f.  lO.j':   liic  enim   dum   esset  celebrior 

is  etiam  genteni  Bulgaronini  uita  sanc-  ea  tcinpestatc    suis    contribulibiis    no- 

titatis    praedicationem    confinnans,    ut  bilitate, morigeralitategiauiorquo  omni 

iienus    apüstolicus    ad    fideni    addnxit.  probitate. 


(1p  causa  P'ormosiana  lihellus.  129 

pellitur,  dum  eum  hereticiim  non  fiüs;se  ostcnditur.  Unde 
coniüctiis  necesse  est,  iit  coneedas,  eum  accepisse.  quod  po- 
tuisset  et  dare.  Etenim  peccatum  nemo  dimittit,  nisi  solus 
deus  et  cum  ita  sit,  liquet,  *quia  non  dimittitur  originale,  r  95 
nisi  per  officium  sacerdotale  efficitur  motus,  unde  fit  effectus. 
Saeerdotis  quippe  est  operatio,  per  quam  datur  remissio  et 
cum  datur,  non  ex  sacerdote  sed  per  sacerdotem  datur.  Aliud 
est  enim  ex  suo  dare  atque  aliud  per  eum  quid  dare.  Quo 
fit,  ut  detur  per  efficientiam,  quod  non  habetur  per  habitudi- 
nem,  infunditur  nihilominus  uita  per  efficientem,  sicut  et  da- 
tur benedictio  per  inuocantem.  Fit  exterius  mvsterium  per 
uerbi  cooperationem ,  quatenus  reformetur  homo  interius  per 
diuinitatis  plenitudinem,  excitatur  uerbum  et  datur  sacramen- 
tum,  accedit  bomo  super  bominem,  deus  super  meutern.  Hinc 
est,  ut  per  efi"ectum  exteriorem  uideas  interiorem;  effigiatur 
nempe  umbra  exterius,  ut  ueritas  contempletur  interius.  Hinc 
dominus  ait:'  Sp/n'ti/s  est,  cpii  uiuißcat,  coro  nnn  proflest 
quicquam.  Et  apostolus. ^  Nihil  est,  qui  ri(jat,  sed  deus,  qui 
incrementat,  quocirea  manifestum  est,  habuisse  Formosum  ef- 
ficaciam  dandi,  quia  babuit  facultatem  accipiendi,  per  episco- 
palem  manuum  impositionem,  simul  et  uerbi  inuocationem. 

Sequitur  et  dicit:  qui  honorem  amisit,  honorem  dare  non 
posse,  sed  hoc  totum  de  hereticis.  Caeterum  cotidie  catho- 
licorum  fit  honoris  lapsus  et  rursus  in  eodem  status,  ut  scrip- 
tum est:'^  Septies  in  die  eadit  iiislus  et  i^esurgit,  et  iterum:' 
Niimquid  qui  dormit,  von  adiciet,  ut  ?'esurgat.  Ximirum  ma- 
gnus  ille  rex  Dauid  et  summus  apostolorum  Petrus  grauiter 
ceciderunt  et  tamen  a  lapsu  exilientes  ad  pristinum  demum 
honorem  subierunt.  Quare  ergo  non  eonceditur,  quare  non 
placet,  ut  sub  ipsa  forma  catho*licus  resurgat  Formosus,  cum  «oy 
certum  sit,  a  praedecessoribus  suis  omni  honori  esse  reddi- 
tum,    gratia   habitum   ac   post   omni   incremento  ecclesiastico 


(1)  loann.  6,  64.  (3)  Trov.  24,   16. 

(2)  1   Cor.  3,  7.  (4)  Psalm.  40.  0. 
Auxilius  und  Vulgarius.  y 


130  Eiigenii  Uulgarii 

ordinal)iliter  ad  summain  sedein  prouectiiin,  nisi  quia  iniiidia 
diaboli  mors  introiuit'  in  orbem  terranim  et  imitantur  euni, 
qui  sunt  ex  parte  eins.  Quare  itaque  non  patitur  resurgi  ab 
Ulis,  qui  de  mortuis  iudicant,  qui  non  se  ut  homines  scire 
sed  ultra  liominem  esse  et  scire  se  feruut,  (juod  plane  non 
esset  consequens,  nisi  et  esset  praecedens;  nequaquam  enim 
id  opere  ageretur,  nisi  priuiuin  mente  ag'itaretur.  Debuerat 
certe  erubesci  homo  uelle  deo  tollere,  (juod  suuni  est.  Pater 
enim  omne  iudicium  dedisse  filio  dicitur,  non  Komae,  neque 
filius  dixit:  tu  es  Eoma  et  super  haue  Komam  aedificabo  ec- 
clesiam  meam,  sed : '  tu  es  Petrus  et  super  haue  jtetrain ,  non 
dixit  Petrum,  sed  petram,  intellegi  uolens  eius  fidei  et  con- 
fessionis  soliditatem  aedificare  et  firmare  immeritorum  subse- 
quacium  eonsimilem ,  non  quidcm  sequacium  sine  mejito : 
alioquin  non  est  sequax  Petri,  si  non  liabeat  meritum  illius 
Petri.  Quid  igitur:  ostende  mihi  fidem  sine  operibus^  et  ego 
ostendam  tibi  sequacem  Petri  sine  merito  illius  Petri.  Unde 
ergo  est  iactantia;  si  meritum  eius  nemo  potest  habere,  quo- 
modo  eius  potestatem  se  gloriatur  habere?  Num  dicendum 
est,  profuisse  summis  sacerdotibus  super  cathedram  Moysi 
sedisse''  aut  etiam  de  stirpe  Abrahae  secimdum  carnem  d^- 
scendisse  ?    Minime. 

Perindeque  si  canones  ueluti  Sirenarum  cantus  surda 
transig'untur  aure,'  deberent  saltem  ouiinosam  meutern  seo- 
r.  96  lae  clamantcs  mollescere ,  quae  dicunt  nulluni  ''^cum  mortuis 
certamen  parcendumque  esse  sepultis.^  At  contra  delatorum 
agitationes  satis  beniuolis  super  hoc  respondisse  debuerat 
iam  sufficere,  sed  quia  eorum  importunitas  modum  carpendi 
nescit,  additur,  quia  si  dicitur  Formosus  Portuensis  episcopus 

(a)  iiiiioiltil  K. 

(1)  Matth.   16,   IS.  (5)  Uulgar.    in    def.    Form.     f.   10^: 

(2l  lac.  2,  20.  26.  cui    lanto    uivo    exaininato    ut    auruiii 

(3)  Matth.  23,  2.  nil    iuuare    potuere    scolae  clamantes: 

(4)  Hieron.  adv.  louinian.  1.  I  c.4:  o  parcite  sepulto  et  nullum  cum  mor- 
quasi  sirenarum  cantus  ot  fabulas  tuis  certamen,  sed  fnit  in  co  licitum, 
clausa  auro  transite.         ^  quod  libitum. 


de  causa  P'ormosiana  libellus.  131 

fiiisse,  dicitur  et  Marinas  praedecessor  eins  episcopus  exti- 
tisse.  Bouuiii  qiiidem  persequi  iiitiuiu  eins  fiiisset,  si  iion 
imitabile  esset,  at  qiiia  imitatur,  tiirpe  est  doetori,  ciiiu  culpa 
redarg'iiit  ipsiuu.  Hiuc  Paulus:'  Qui  pruedicas  non  furandum, 
fitruris,  qui  dicis  non  moechandum,  moecharis,  qui  ahominaris 
idolü,  sücrilegium  J'ücis,  qui  in  lege  (jloriaris,  per  praeuarica- 
tioiiem  legis  deum  i?ihofwras.  Ergo  si  destruitur  ordinatio 
Formosi,  quare  non  calumuiatur  et  Marini,  qui  similiter  epi- 
scopus  fuit?-  Quis  itaque  sie  sobrius,  sie  parcus,  quare  lau- 
dabilis  uirgiuitas  eius  non  imitatur^  et  si  non  imitatur,  quare 
blaspliematur,  quare  corpus  eius  a  spiritu  sancto  inuiolabile 
seruatum  ita  ferine  discerpitur  et  dilaceratur?  Ubi  sunt  leges, 
quae  lioc  iubent,  quis  uniquam  audiuit  talia,  non  prorsus  au- 
ditum  in  Chanaan  neque  uisum  in  Theman.  "*  Corporeo  si- 
quideni  suco  baeserat  busto,  unde  non  tarn  facile  discerpi  po- 
terat,  cum,  ecce,  subito  rabidi  duo  frenetica  frendentes  saga- 
citate  fixis  pedibus,  borribile  dictu,  super  uenerabile  corpus 
sacri  pontificis  cruda  agitatione  totam  compagem  substantiae 
eneruiter  ruperuut,  pauor  et  timor  omnium,  quoruni  mens  sa- 
nior  erat.'  Ecce,  unde  ministerium  dei  uituperatur''  in  genti- 
bus:   ludaeus  gannit,    Agarenus  illudit  et  quia  in  axe  mundi 

talia  fiunt,  celari  non  possunt.    Ecce,  quod  quasi ^ Hie- 

remias  expauescens  clamabat:'    Horrihilia ,  inquit,  facta  sunt 
super  terram ,  prophetae   iniquitatem  prophetant  *  et  de  corde  i.  %' 
suo  mendaciü  praedicaiit ,  unde  in  desiderio  aniniae  suae  attra- 

(u)  Spalium  iini  ucrho  congruum  uacai. 

(1)  Rom.  2,  21 — 23.  togenarius     uirgineuni     suum     corpus 

(2)  Uulg.  in  def.  Form.  f.  109':  Quod  hominem  exuens  ten-ae  commeiidaret. 
si  tu,    inquam,  dixeris  episcopum  il-  (4)  Baruch  3,  22. 

licitum  esse  scandere  ad  papatuni,  pa-  (.5)  Uulgr.  1.  1.:  et  cum  tanta  probi- 

uendum  est,  ne  irrituni  dicas  Marinum  täte    praeditus,    tote   mundo    ut  alter 

et  eius  factum.  Lucifer  illuxisset ,    uim    passus  in  se- 

(3)  Uulg.  in  def.  Form.  p.  f.  lOS:  pulcro,  busta  diruta,  ossa  fracta,  uti 
is  est  profecto  ille.  qui  in  omni  uita  quoddam  mophiticum  eiectus  est  extra 
sua  tantae  grauitatis  forma  extitit,  ut  puplicum. 

uinum    non    biberet,     cainis     gustum  (6i  2  Cor.  6,  3. 

nesciret,  femineae  copulae  expers  oc-  (7)  lerem.  5,  30.  31;   2,  2-4. 

9* 


132  Eugeiiii  Uulgarii 

xerunt  iientum  umoris  su/.  Et  Paulus : '  J^yo,  iiiquit,  scio,  quin 
intrubunt  post  discessum  meuin  lupi  graues  in  uos,  non  purven- 
les  gregi  et  ex  uobis  ipsis  surgent  in  homines  loquentes  per- 
uer sa,  ut  udducunl  discipulos  post  se  et  alibi^  isdem  praesa- 
gus  futurorum  discipulos  caiiere '  ab  Ins  nionet,  ut  nouitates 
uiteiit  iiocum  profauas,  ad  impietatem  cnim  seinper  ista  pro- 
ficient,  quae  semper  spinas  et  tribolos  intulerunt.  ^  lubens 
etiam  Timotlieuin,  *  ut  denuutiaret  quibusdam,  ne  quis  aliter 
praedieaiet  et  rursus :  '  State  et  tenete  tradilionem,  quam  acce- 
pistis  et  iteni:^'  J-^tiam  si  angelus  de  caelo  ueniens  euangelizu- 
uerit  praeter  id,  quod  euangelizatuni  est,  unathema  sit.  Xon 
enim  frustra  a  domino  iuterrainatur : '  Extendam,  iuquiens, 
manum  meani  super  prophetas ,  qui  uident  mendacia  et  loquun- 
lur  uana  in  populo  meo  ^  non  erunt  diseiplina  neque  in  serip- 
tura  donius  Jsraltel  serihentur  et  in  terrani  Israhel  non  intra- 
bunt,  quia  populum  meuni  seduxerunt. 

Ecee  i^"itur  teuipus  ueiiiet  et  nunc  est,  quando  non  oues 
pastoribus,  sed  pastores  perierunt  ouibus,  quas  ob  res  beatus 
grex,  cui  dedit  dominus  de  pascuis  iudicare.  Denique  papa 
Celestinus  lioc  in  spiritu  praeuidens :  *^  Semper,  inquit,  absei- 
dendi  sunt,  qui  conturbantes  animos  ehristianorum  pro  arbitrio 
suo  euangelia  uertunt  et  deo  fruetifcare  non  sinunt.  Certum 
est  enim,  quia  tales  scntentiamm  nouitates  de  uana  gloria 
descendunt,  dum  sibi  nonnulli  uoluut  acuti  perspicacesque  ui- 
deri,  quaerunt  quid  noui  proferant,  unde  temporalem  acumi- 
nis  gloriam  consequantur.  ündc  uos  oues  Christi  impiam 
disputationem  respuite,  ut  uigilantes  in  Christo  inter  cibum 
j.  07  et  uenenum  certa  *  uobis  discretio  sit  et  permaneatis  in  his, 
quae  docentibus  superioribus  pastoribus  didicistis.  Fuerunt 
enim   hactenus   sacerdotes   magisterio   et  sanctitate   pollentes, 

(a)  innere  IL 

(1)  Act.  20,  29.  30.  (6)  Gal.   1.  S. 

(2)  1  Tim.  6,  20.  (7)  Ezech.  13,  9.  10. 

(3)  Hebr.  6,  8.  (8)  Hunc  locum    inter  dccreta  Coe- 

(4)  1   Tiiii.  2,  3.  lestini  papae  con  inuoni. 

(5)  2  Thess.  2.   14. 


de  causa  Formosiana  libellus.  J  33 

qiii  nuniquani  a  pateruis  traditionibus  deiiiantes  eeclesiaiii 
summa  qiiictc  rexerimt.  In  his  etenim,  qiü  aliter  docent, 
quam  apostoli  tradiderunt,  qiiod  spei  iuueniatur,  ignoro.  qui 
non  solum  attritos  non  alligant, '  scd  et  allig-atos  conterunt; 
non  solum  elisos  non  elcuant,^  sed  etiam  stantes  eonantur 
allidere;  non  solum  dispersa  non  oolligunt,  sed  et  collecta 
disperg'unt ,  quamuis  nee  conteri  possit  domino  mens  dicata, 
nee  elidi,  qui  stat  in  uirtute  eaelesti,  sed  nee  saneta  turba 
dispergi.  Postremum  quod  aeeusatur  Formosus,  hoc  ab  inui- 
dis,  non  quidem  a  suarum  uirtutum  emulis,  si  quidem  aecu- 
sare  illustres  uiros  sui  famam  quaerere  est;  plerique  etiam 
propterea  uolunt  alios  aeeusare,  quia  per  illos  se  cupiunt 
excusare. 

C.  XII  De  contentione. 
Quod  mag-nopere  eontentio  cauenda  sit,  Anastasius  papa:"^ 
Nos,  inquit,  humiliter  supph'cantes  controuerskim  in  ecclesia 
rcmanere  nolumus,  cum  magis  eontentio  iiitanda  sit,  sicut  dieit 
apostolus:'  Cum  sint  inter  uos  ae?nulafiones  et  contentiones, 
nonne  carnales  estis  et  secundum  cnruejn  ambulatis?  Item:^ 
Xihil  per  contentionem  neque  per  inanem  gloriam,  sed  in  hu- 
militate  mejitis  inuicem  aestinuinies  sibimet  ipsos  superiores  non 
sua  singula  respicientes ,  sed  cdiorum.  Si  enim  nonnuUi  pro 
praelatione  insolenter  in  animo  sese  non  efferrent,  nequa- 
quam  in  subditis  potestatiue,  ita  ferirent ,  sed  dum  uident  se 
gradu  superiores,  despiciunt  elato  oculo  humiles  inferiores. 

C.  XIII    De  qualitate  praelatorum. 
Leo  papa   monens  et  informans  praelatos  ecclesiae  ob  eusto- 
diam   caritatis   pastorum    et   ouium:    ^Ita,   inquit,    adhihenda 
est  correctio^ tendit  ad  noxam. '  SimpUcius  quoque  papa 


(a)  J.  189,  Mansi  V,  1279,  Beeret.  Psetidois.  p.  ülS  unde  apostolus  ad  legiinea  Timo- 
ilieiiiu.  ait.  fratres  et  cei.  si  quibuscumque.  uidelicet.  accidunl.  sint.  eos  coriig.  qui  sua 
quaeiunt.  discedit. 

(1)  Psalm.   146.  3.  Pseiidois.  p.  655  c.  4, 

(2)  Psalm.   144.  14.  (4)   1  Cor.  3,  3. 
(31  J.  464,  Mansi  YIII.   189,  Decr.  (5i  Phil.  2,  3.  4. 


134  Eugeuii  Uulgarii 

inter  caetera:  Friuilegium  jnwcul  dubio  mcretiir  amitterp,  qui 
j)ermissa  sibi  abutitur  potestate.  Hinc  et  Leo:  Lnusquisque 
praxi nio  suo  plareat  —  —  sit  minister  i/ester." 

C.  XIITI  Qiiod  mortui  non  sint  a  uiiiis  iudicancli. 
Praeterea,  qiiia  totuiu  pondiis  ratiocinationis  hiiius  negotii 
ex  Formosiana  causa  ingruit,  si  quid  luitius  eftici  potuisset, 
ne  Caritas  ecclesiarum  quassata  fuisset  et  tarn  lug'ubris  bar- 
1-  S8  barorum  irrisio  ecclesiaiii  non  oppe*tisset,  uideanius,  si  docu- 
mento  canonum  quoquorsum  ratio  elici  })otuisset,  potius  in- 
tactam  causam  Formosi  transisse,  quam  tantam  molem  nouae 
calumniae  commouisse.  Anastasius  itaque  papa  talia  monet: 
Ammojienle  Jios  beatissimo  apostolo ,  ne  —  —  iinitas  ecclesiae 
dissipatur}'  Paret  itaque  quomodo  quisquam,  qui  iam  migra- 
uit  de  saeculo,  in  iudicio  non  sit  detentus  bumano:  quod  si 
nemo  subiectorum  cxutus  carne  est  iudicandus,  quid  de 
summo  pontifice,  qui  nee  uiuus  reprebendendus  erat,  in  pre- 
tioso  iam  somno  mortis  quiescens''  a  sei)ulcro  euulsus  et  ana 
tbematizandus  est?  Etenim  Marcellinus  licet  demonibus  turi- 
ficasset,  tamen  a  nemine  iudicari  fuit  ausus,  quia  nefas  est 
iudicari  a  quoquam  sacerdos  summus. '  Scriptum  enim  est: 
Non  potcst  hnniuno  condemnuri  examine,  quem  deus  suo  reser- 
uauit  iudicio.^  Quae  res  adeo  uiluit,  ut  non  solum  non  diiu- 
dicentur,  sed  etiam  acerba''  et  puplica  seditione  compreben- 
dantur^  et  in  rcali  carcere  proscribantur,    donec  suptili  com 


(a)  Mansi  V,  12S4,  Beeret.  Pxeudois.  620  aedificalionem  ei  quidem  si  digniias  sacer- 
tlolum  communis,  iiiier  apostolos.  piO|>o>itiim.  ohoetlierUiam  ipsc  (i»'pernlal  et  si  non. 
aliis.  miigi>;lri,  qui  ilicit:  qui  m;iior.  (b)  J.  404  c.  2,  Muiisi  \'U\,   ISS,  Pseitdois.  p.  655 

in  hoc  deest.  ;mI  deum.  nemo  —  morilur  deesl.   siue  —  sumiis  dcesl.  a  moriuis  deesl.  au- 
lem  qiiis  es  qui  iuiiicas.  aul  quare  —  reddet  deo  deest.  oirt'iidiculuni   fr.iliii)iis    uel  scan 
dalum.  beaius  deesl.  |)iiie>umindo  iudicium  infciamu>,   de   quii)us.    deus.  in  hoc    si  quis- 
piam.  usurpat.  (c)  qtiioscerili  B.  (d)  acerua  B. 

(It  Cfr.    Concil.    Siuucssan.    a.    303  (3i   Tiiv.   i.  R.  p.  LXXI    Anastasius 

(Mansi  I,   1257):  prima  sedes  non  iu-  papa  ita  monet —  apparet  ergo  quod 

dicabitur   a  quoquam.  nemo,     qui   —    iudicio    det.    sit    huni. 

(2)  Isidori    synonymor.    1.  II    n.    SG  —  et  in  praesidio    iam  mortis  somno 

(opp.   ed.  Arevalo  \I,  519)  cfr    Pseu-  —  anathematizari  putatus  est — licet 

dois.  p.  9S  c.  7,   126  c.  5,   163  c.  17,  diis  — fuit  iudicatus  —  summus  pon- 

193  c.   7,  474  c.   19.  tifex  —    nemo    enim  potest  (ut  supra 


de  causa  Formosiana  libellus.  i;^5 

iiiento  factiosoqiie  astu  earnificiniis  eoriim  iuteritus  machine- 
tur,  utrum  elimi*iiato  exilio  an  concito  exitio,  quid  super  his  r.  y^' 
sit  a^enduni  determinetur.  Quod  nuper  de  Leone  et  Christo- 
foro  sacris  apostolicis  actum  totus  niundus  contremuit:  quando 
simul  tres  luctabantur  apostoliei,  quovuni  unus  qui  fortior  re- 
liquos  duro  domans  ergastulo  uitam  eoruni  eruda  maceratione 
decoxit  ac  tandem  miseratus  diro  niart}Tio  finiri  eonipulit  et 
ab  imis  medullis  dolentes  animas  extorqueri  feeit,  quatenus 
securus  sing-ularitatis  uictor  suoruni  liostium  in  apostolicali 
cathedra  sola  niaiestas  adoraretur,  0  nouum  et  iuaudituni: 
deus  insequitur  deum,  angelus  angelum,  inimutantur  naturae, 
ouis  infestat  ouem.  0  aurum,  quouiodo  mutasti  colorem  tuuui 
Optimum!  sparsi  sunt  lapides  sanctuarii  in  capite  platearum/ 
nimirum  Balthasar  potat  in  tialis  aureis,"  Hierusolvmitana 
eaecitas  transiit  rediuiue  in  arces  Romanas.  Sed  ue  illis  mi- 
seris,  quos  haec  cenosa  iniicit  prauitas,  unde  tandem  fug-ien- 
duni  et  amaro  planctu  medendum  est  piaculo. 

C.  XY  Quod  saepedictus  Formosus  dicatur  non  habuisse, 
quod  dare  potuisset. 

Xotum  est  a  Marino  primum  episcopo,  dein  sunimo  pon- 
titice,  cuius  ordinatio  hactenus  intacta  habetur,  fuisse  absolu- 
tum,  receptum  et  in  pristino  honore  reuocatum.^  non  scisma- 
ticum  neque  hereticum  eum  umquam  fuisse  auditum,  propter 
quod  non  potuisset  accipere,  quod  potuisset  et  dare.^  Quod 
autem  fingitur  uersutis''  et  factiosis  neniis  non  ordinatum  eum 
fuisse  ab  episcopis,  sed  in  commendatione  pontificatum  acce- 
pisse,  refellit  hoc  ueritas.  Alioquin  notaretur  ecclesia  sexen- 
nio  fuisse  uiduam,    quod  abs'irdissimum   et  mente  captis  est 

(a)  iier«iitiis  b. 

scriptum    est)    huniano  —  seruauit    -  rino  seil.  prim.  episcopo  dehinc  sumnio 

uoluit  —    iudicentur   —    compraehen-  papa    et    uniuersali    pontifice.    a    quo 

dantur.  fuit  absolutus    et  benigne  receptus  et 

lli  Thren.  4.    l.  in  pristinum  honorem  . .  est  reuocatus, 

(2)  Dan.  5,  3.  non  schismaticus  neque  haereticus  — 

(3)  Cf.  Inf.  et  Def.  c.  20.  32  p.  47,  5  l,  quoraodo    ergo    dedit ,    quod    non    ac- 

(4)  Invect.  i.  R.  p.  LXXII :  a  Ma-  cepit? 


]  36  Eugeiiii  üulgarii 

dicere. '     Qiiomodo   erg-o   ad"   imperiale   deeus   Lautbertuin  et 
Arnulfiim   tantae  maiestatis  homiues    nisi   perfeetus   })Oiitifex 

1-  ''^»  qiiiiiisset  prouehere,"^  sed  hoc  obloquentium  *est  coinmentiim. 
Caeterum  si  Formosus  calumniatur,  lohannes  reliquiue  succes- 
sores  qiiare  obliterantur?  Quia,  iuquis,  locum  nostruni  antiei- 
paueruiit  et  subripiierimt.  Erg'o  et  omiies  successores  non 
similia'  dicere  possimt  de  praedecessoribus?  Beatus  euim 
Clemens  non  iudigne  tulit  de  Lino  nee  quisquam  eoriim  talia 
dixit,  sed  magis  inferiorem  et  iudigniorem  se  suo  praedeces- 
sore*"  iisqiiam  praeiudicaiiit.  Unde  omnimodis  patet,  quia 
hoc  nil  aliud  est,  nisi  gloriam  propriam  quaerere  contra  do- 
minicum  praeceptum,  quod  dicit:^  Ego  non  quuero  (jloriam. 
meam,  est,  qiü  quuerat  et  iudicet.  Frustra  enim  dei  in  fu- 
turo  gloriam  accipere  sperat,  qui  hie  utcumque  potest  a  se 
sibi  praesentem   aifectat. 

C.  XVI  Quod  ordinatio  Formosi  rata  omnimodLs  sit. 
Igitur  quia  non  iusta  repreliensio  in  conclusione  ordinatorum 
Formosianorum  constat,  etiam  ut  condescendamus  delatorum 
eius  assertionibus  et  o  non  ad  iudicium  nostrum!  dicamus: 
Reuera  templum  dei  praeiudicare  in  spiritum  sanctum  est 
peccare.  Quid,  si  fuit  inuasor,  ut  dicitur,  pecuniis  ingressor, 
malus  in  puplico,  peior  in  priuato,  pessimus  in  deum,  num- 
quid  deterior  Inda?  numquid  execrabilior  Acacio?  Et  quidem 
iste  i>ec  proditor  nee  hereticus.  Acacius  enim  dum  fuisset 
detestabilicn*  detestabilissimis,  ordinauit  tamen  stabilem  Ordi- 
nationen!. Quocirea  legantur  super  eo  papae  Anastasii  de- 
creta, '  quod  eos  quos  per  damnationem  suam  baptizauit  uel 
ordinauit  Acacius  sacerdotes  uel  leuitas,  illa  portio  lesicmis 
non  attin^''at.     Xu II um  enim,  quos  saerauit  Aeaeius  ulla  eos  ex 

f.  'JfJ'  nomine   suo    lesio    ultinyit,    quod'^    —  —   diabolus  ipsc  deieetus 

(n)  ml  o  Hie  uddilum  est.  (h)  <imul  a  /?.  (c)  pr.'ieileccssori  B.  (tl)  sa- 

li) Ib.:  quod  absiirdissinuim  atque      bertum   imperiali  diademate  ledimiuit. 

prophanissimum   et  mente  re  ipsa  ca-  (3l  loar.n.   S,  50. 

ptis  est  dicere.  (4)  J.  464  c.  7,    Mausi  VI  IT,    lOO, 

(2i  Ib.  p.  LXX:  iiiipeiatorcm  Lum-      Pseudois.  p.  656. 


de  causa  Füiiuusiaiia  libellus.  137 

pst,  Ecce  uides,  qiuiliter  sacrilegi,  fiiris  et  proditoris  et  he- 
retici  sancta  eomprobetur  baptizatio  et  ordinatio,  dummodo 
siimnii  pontificis  orthodox!  et  catholici  conetur  euacuari  rata 
facta  et  complexa  ratio ,  quod  nuUatenus  eredendum  uel  se- 
quendum  est. 

C.  XVII  Quod  licet  fuisset  malus,   in  nuUo  nocuisset  or- 
dinatio suis.     Item  ex  decretis  Anastasii  papae. 

Acachis  igitiir  dum  mule  bona  ?/i/?iisirai/it,    sibi  tantuiii  — 
—    Lnde    remotis    homhium    studiis   siue    uej^sutü's    haec    sola  r. loo 
ueritas  tenenda  et  seruanda   est   et  nisi  sola  inuidia  huniana 
corda  non  inflasset,  poterat  tarn  clara  auctoritas  sufficere,  ne 
tantum  scandalum  in  ecclesia  dei  fuisset. 

C.  XYIII  De  moderanda  ratione  pro  temporis  qualitate. 
A  temperatis  rectoribus  plerumque  culpa  dissimulatur,  ne, 
dum  cum  austeritate  subditis  imperatur,  aut  ad  iracundiam 
prouocetur  aut  certe  per  exaggerationem  frang-atur.  idcirco 
ratio  est  consideranda  et  persona  intuenda,  simul  et  tempora 
sunt  perpendenda,  ut  apostolus  ait:'  Redimenies  tempus,  quo- 
ni'um  dies  jnali  sunt  et  dominus  per  propbetam  feriens:'  Per 
uos^  inquam,  nomen  meum  blasphematur  in  gentibus,  et  in  euan- 
gelio:^  Cauete  ab  hominibus.  Hinc  est  quod  papa  Leo  eis 
mare  episcopis  consulit  dicens:  Oninis  ecclesiastica  disciplina 
j^esohiitur^'  —  —  impune  committi ,  sin  alias  non  est  consulere  i.vw 
populis ,  sed  nocere  nee  praestare  regimen  sed  augere  discri- 
men.     Unde  datur  intelleg'i,  quia  apud  summum  arbitrum  ac- 

craraenla  minus,  uitleaniiir.  bapiismiim.  illn  quae.  uxtludii:  hie  est.  sancio  rfeesf.  fedis- 
sima.  iiulfa  miiii>teni.  et  für.  qiicqiiid.  declaranle  domiiio:  scribae.  iiero  faciuii!.  Quic- 
qiiid.  ab  liominum  proiieclu  qnodlibei.  pro  olficio  credimus  coiilioeii  implendo  diuiii.  eff. 
hinc  aposiüliis:  neque  qui.  eami  non.  se^l  quem  praedicei,  ut.  (;i)  Ibid.  p.  191  c.  8 

opiiiiuit,  oplinenlibus  enira  mvsicrii  iiirtuiera  suam  aliis  rea.  enimuero  ad.  Uauit  ait. 
conlringet  capila.  superbia  enim.  ruitiam.  unde  cum.  uertice.  ubi  non.  sola  quae  picca- 
ueiit :  obnoxia  unde.  (h)  J.  1S8,  Mnnsi  V,  1262  (Pseudois.  p.  623)  omnis(|ue  ordo. 

nulluni  anlea  per  iongae  eruilitionis  ignem  et  per  lornacem  diuturni  laboiis  subleruni. 
peruerso  subito,  non  modo  laicos.  ac  uiduarum.  uonne  exigunt.  sed  et  in.  ullione  Jeriaiur. 
sed  cum  ila  sit  circumsiaut.  et  quia  uniuersae  sedis  aposlolicae  pielaleni  no-tram  iia 
lemperare  deliemns  sententia.  quaedam  sint  toleranda  quaedam  |)unienda  et  id  sane, 
quod  utcumque  patimur  ueniale  inullum  post  non  erii,  si  demum  usurpatum  fuerii.  re- 
lussio  peccüti.  neqne  quod. 

il)  Ephes.  .5,    IG.  (3;  Mattb.    10,    17. 

(2;  Isai.  52,  5. 


138  üulgarii  de  causa  Formosiaua  libellus. 

ceptius  fuisset  Forinosiana,  ut  dicitur,  praesiimptio  siib  silen- 
tio  dissiniulaudo  corrigi,  quam  dirrupto  uiiiciüo  caritatis  to- 
tiim  mundo  scaiidalum  inferri. '  Dieat  etiam  adliuc  lunocen- 
tius  papa,  quod  su])er  hoc  ei  placeat.  Peruideut,  inquit,  di- 
lectio  uestra,  fratres''  —  —  soüicitudine  percauendum  et  qui- 
dem  Christus  traditorem  suum  tolerans  usque  ad  fiuem  ad 
euangelizaudum  cum  caeteris  misit. 
'■  i<^i  C.  XVIIII     Quod   secundum   consultum  episcoporum  pro- 

teletur  quodcumque  negotium. 

Canonicum  est,  ut  quicquid  maioris  negotii  est,  cum  om- 
nium  consensu  agatur  pontiiicum,  non  aliquo  dominationis 
fastu,  sed  humili  et  concordi  amministratione,  ut  dominus  ait:^ 
Non  ueni  ministrari,  sed  minlstrare.  Quocirca  decuerat  uos, 
o  primates,  compescere  primum  tanti  ambitus  tantaeque  se- 
ditionis  Romanicos  fastus,  quos  cotidie  pia  desudat  ecclesia, 
ac  inde  quicquid  generaliter  fuerat  necesse  cohibendum  uel 
resecandum  uniuersali  consultui  fuisset  attributum  Uulgo 
igitur  dicitur,  stultum  esse  aliis  uelle  imperare,  cum  sibimet 
ipsi  non  possit  frenum  imponere.  Quo  itaque  pacto  alios 
uultis  coercere,  cum  nulla  sit  uobis  potestas''  uosmet  regere? 
Uos  per  ambitus  et  seditiones  belligerando  ad  summam  ar- 
cem  contenditis  subire^  et  sie  pro  libitu  ecclesiam  dei  excom- 
municare,  quis  uobis  ex  hoc  crediturus?  Non  plane  est  deus, 
sicut  homo.  Si  enim  angelis  superiori  naturae  non  pepercit, 
uerendum  sit  cuilibet  liomini  inflare  et  ultra  hominem  se  co- 
gitare,  ne  forte  dum  plus  quaerit  esse,  quam  est,  minus  sit, 
quam  est/     Semper  enim  forma  beati  Petri  prae  oculis  de- 

(fi)  ,/.  100,  Mansi  III,  10(i2.  Pscudois.  551  c.  0  quin  quod  necessitiilc  actum  est.    soloie. 
(b)  poiis  B. 

(1)    Invect.    i.    K.  p    LXXII:    uude      per  ambitus  enim  —    summum  apicis 

—  satius    et   aptius    —    disrupto    —      culmen  principcs  tui  contenduut  subire. 
uniuerso  mundo  —  inferre.  (4i  Ib.:  Quis  enim  ei  ex  hoc- cred. 

'2i  Matth,  20,   28.  erit?  .  .    non    est   enim    deus  —  ang. 

(3)  Invect.    i.    R.    p.  LXXIV:     nani  extollentibus  non  pep. ,    quanto  magis 

uulgo    dicitur    —    alios    coevccie    —  hominibus  est  cauenduni,  ne  extollan- 

non    ualeat    —     alios    uis    redarguere  tur  ...    ne    forte  —    uult   esse    quam 

—  cum  tibi —  temetipsum  corrigerc?  sit     -    quam  sit. 


Uiilgarii  epi.stolao  et  canniiia.  139 

beret  assistere,  quateuiis  humana  mens  repressa  modiiiii  suae 
fragrilitatis  meieret  et  iiidendo  paiieret,  ne  de  alte  ad  ruinam 
rueret.  Xon  eiiiiii  Petrus  gloriam  siiam  qiiaesiuit,  sed  pie  et 
modeste  iiixit,  qiii  iiisuper  cum  a  iuniori  condiscipulo  repre- 
lienderetur,  non  süperbe  tulit,  quin  potius  benignus  benigne 
suseepit  et  ueritatis  humilitate  se  eoercuit,  unde  sanctam  ui- 
tam  saeeulis  in  exemplo  dimisit,  dum  miti  ductu  sanctum 
cursum  finiuit. 

Caeterum  "^legatione  pro  Christo  funcjimur,^  ut  apostolus  f.  lui' 
monet,  pacem  petimus,  unanimitatem  quaerimus,  sanari  caput 
oramus  et  ne  tam  leuiter  uniuersalis  ecelesia  in  posterum 
scandalizetur,  humili  subiectione  deposcimus"  et  quia  uos  ut 
Christi  pastores,  quod  o  utinam  sit,  super  nos  ueneramur, 
blande  et  teuere  utpote  oues  a  uobis  depasei  per  Christum 
et  in  Christo  precamur.     Explicit. 


EUGEXII  UULGAEII  EPISTOLAE  ET  CAPv:\[IXA 

Ad  Sergium  papam  eins  dem.  f.  iio' 

Uidetur  corporis  huius  scematis  dispositio  sacratione  nu- 
nieri '  ita  distributa,  ut  et  apostolicae  fidei  nornia''  et  pro- 
portio  discriminalis  non  sit  neglecta.  Duodecies  enim  singula 
et  sexies  bina  et  quater  terna  et  ter  quaterna  et  bis  sena 
duodecim  faciunt.'  Ubi  dum  unitas  totius  essentiae,  quae 
constat  in  terna  quaternitate  et  in  quaterna  trinitate,  per  ge- 
minam  senariam  et  per  binariam  quantitatem  senarii  in  duo- 
denam  determinatur  '  magnitudinem,  liquet  essentiam  deitatis 
unam   in  tribus  constare  personis  perque  quattuor  euangelio- 

(a)  muneri  ß.  (b)  liile  normam  B.  (.c)  facDunt  ß.  d)  defermiiinns  B. 

(1)  2  Cor.  5,  20.  Roma,  quae  es  capiit  omnium  nostrum 

(2)  Invect.  i.  E.  1.  1.:  Caeterum  sanari  flagitamus  et  ne  tam  leuiter  in 
quamuis  indigne  leg.  et  sacerdotio  postmodum  scandalizeris,  modis  omni- 
Christi    fung  ,    sicut    docet   ap.,    pac.      bus  exoramus. 

deposcimus,  unau.  petimus,    et  te,    o 


140  Eugenii  rulgarii 

runi  discurrere''  uoluniina,  scnariaque  conditione  duplicata  eo- 
tenus  in  duodeiia  apostolorum  oxtuberare  liimma.  Quod  au- 
tem  partes  eins  inonas  dias  tiias  et  tetras  necnon  et  exas 
insuiit,  oiniiia  niystice  trafusa  secretorum  arcana  responsant, 
qiiippc  pracsag'io  quodam  Xll'menses,  sig'iia  et  horae  toti- 
demquc  filii  lacob'  et  fontcs^  exploratores  etiam  *missi^  ac 
lordanici  lapides  XII  sublati,'  boues  qiii  luterem  ferrent'^  et 
portae  Hierusalem  totidem  procul  dubio  apostolicus  typificatus 
est  numerus.  Caeterum  examinata  linearum  superficie''  unus- 
quisque  uersus  et  si  non  ysosyllabus  totidem  tarnen  earacteri- 
bus*'  supputatus  eiusque  a  prineipio''  ad  medium,  quo  a  medio 
in  primum  impertitae  mag-nitudinis  numerorum  disponitur 
tractus,  porro  principii  medii  finisque  eonexio  hoc  consona 
uoce  eoniubilat: 
f,  lu         Aeternum  salue  praesul  stans  ordine  Petri. 

Ad  eundem  uersus. 

Aureus  ordo  micans  c  Eli  de  numinc  fulgcT 
Elichias  uertex  sac  Rati  spcrmatis  omeX 
Uirtutum  paret  colu  Men,  sacratio  celebS 
Auetor  quippe  boni  c  Laro     mirabilis    actU 

5  Ecclesiam  tali  nuptu  Pulcrescit,     ut     ubcR 

Antistes  sacris  et  r  Ex  inolesceret  unuS 
Ucrbi  uoce  '  potitus  o  Line  crismate  fusuS 
Terrarum  custos  sol  Amen  preclue  necnoN 
Sanctus  nam  presulu  Oto  de  iure  precatuR 

10  Dclectae  plebi  trad      It   noctando  iuuameN 

Exemplum  cunctis'"  ut  Plenus  munere  uitaE 
Tollere  contendit  p     Rimatum   luminis  eul 


(a)  (liscniTiirore  U.  (U)  siiporlicies  li.  (c)  [»ricipio  B.  (<\)  iiiiiMC.  />'. 

(e)  cunctus  B. 

(1)  Genes.  35,  22.  (4)  los    4,  S.  9. 

(21  Exod    15.  27.  (5i  3  Reg.  7,  25.  44. 

(3)  los.  4,  2.  4.  (())  Idcst  XVII  litteri.s. 


epistolae  et  cariiiina.  141 

Metrum  pher eg-ratium  ad  eiindeiii. 

Salue  SLinimus  et  imus,  Serg-i,  gloria  mundi 

Uertex  et  decus  orbis,  Tu  uietoria  rerum, 

Causarum  reparator  Xatorum  populorum, 

Uerus  praesul  in  urbe  Fulges  uestibiis  ecce:' 

5  Lumbi  Stimulus  auro  Xexus  hiaeiuthus", 

Stipaus  purpura  iuxta  Coceus  bis  quoque  tinctus, 

Bissus  tortus  et  idem  Circum  punica  mala, 

Sic  iam  sie  rationis  Cultum  pectore  portans 

Sanctorum  loca  sancta  Ingressus  sonat  infra. 

Quem  iios  rebus  egeni,  Paupertate  grauati 

Nunc  nostri  memorare,  Te  deposcimus  ipsi. 

Ad  eundem  metrum  sapliicum. 

Tu  decus  mao-num,  metuenda  uirtus 
Fulminas  mundum  reserasque  caelum 
Liuidas'   meutes  medicans  alyptes, 
Larga  facultas. 
5  Ecce  non  unum  pateris  secundum, 

Non  tibi  compar  sociale  quiddam, 
Quippe  sed  subsunt  tremibunda  cuncta, 

Sergie  summe. 
Conferens  tecum  decus  *omne  priscum  r.in' 

10  Pulcrior  tantum  tua  forma  lucet, 

Delius'  quanto  nitet  orbe  pleno 

Foebus  et  ipse. 
Hoc  deus  fecit,  pietas  magistra. 
Occidat  crebro  furibundus  ictu, 
lö  Ducat  ad  pacem  grauitas  nefandos 

lurgia  pulsa. 
Iam  silet  murmur  litui  fragoris, 
Alta  pax  urbi  reuocata  cantat 
Psaltrias  plectro  feriente'cordas 

(a)  uersus  conuptus.  (b)  libidas  B.  (c)  delior  H. 

(1)  Cf.  Exod.  39,  8.  19.  22. 


j42  Eugenii  Uulgarii 

20  Allcluijiiiuiu  rosoiiiint  et  aulac 

Carmen  ubiqiie. 
Kiipta  iaiu  diuluiu  noua  poini)a  inorti 
^Uillus  ad  mancs  properatur  ordo, 
IJiide  siiit  laudes,  honor  ac  })ütestas, 

Gloria  Christo. 

Ad  e lindem  metrum  parliemiaeum/ 
Nunc  g-audeat  aurea  Roma, 
Surgunt  quia  })ergama  fracta 
Et  pu])lica  res  male  lapsa 
Tandem  rutilans  rediuiua 

5  Florescit,  ut  imbrc  aucrna 

Sub  pracsule  deni(iue  tanto 
Delectat  ut  ardua  cuncta 
Sint  et  celeberrima  saccla, 
Subsidat  et  borrida  noxa 

10  PeHautur  liebetata." 

Fortuna  (piidem  rotat  alta, 
Uertit  (pioipie  fata  i)riora, 
Quo  prima  fuere  quiiiua 
Ob  lioc  solio  reloeata. 

15  Lauda,  nitidissima  Koma, 

Per  quem  tibi  talia  bita, 
llinc  eueheris  ad  astra. 
Sed  iam  ratione  ])erita 
Dieat  modulando  Camena, 

20  Ut  Scrgius  ordine  pai)a 

Felicia  tem})ora  ducta 
Letetur  in  aeona  loni^a! 

Epistolae  superscriptio 

Lucida  dum  curre^it  annosi  sidera  mundi 

(;0  DiKio  siilltibtw  dfsiinl . 
(1)  I.   c.   parocniiacum. 


epistolae  et  carmiua.  •     143 

Candida,  sancte,  tui,  Sergi,  ueuerabiiiiur  ora. 

Epistola  ad  eu  11  de  111. 

Summo    et  imiuersali  i)apae  ac  *uero  apostolieo  domno"  f.  112 
Sergio  Uiilgarius   peccator  uestrorum''  omniuiu  seriiorum  iilti- 
iiius  senilis. 

Sauctam  uestrae  diuinitatis  epistolam  etsi  indigiiiis  accepi, 
sed  ea,  iit  par  erat,  bis  terqiie  adorans  iitpote  caelo  eiiecta 
gaiidio  exhilaratiis  fiii.  Ubi  dum  eoinmiiniones  et  proprietates 
differentianim  diuisibiliiim  et  specifiearum ,  generum  et  spe- 
cierum  perpenderem ,  defeci  scire  nequiuiqiie  penetrare,  qiio- 
modo  in  eodem  simile  et  dissimile  coereitiim  coesisset  ac  non 
modo  suam  speciem  eadem  species  sed  etiain  omnis  sui  ge- 
neris  species  simiilqiie  specieriim  genus  siipergressa  fuisset. 
Sed  ubi  deficit  humanuni,  supplet  diuinum.  Ueriim  cum'  te 
dominum,  imnio  deum  meque  pulicem  considerassem  et  sie 
filiiim  me  appellasse  legissem,  expaiii  et  contabui.  Qiiippe 
patris  magnum  est  nomen  nimiumque  potens,  nostros  bunii- 
lius''  nomen  affectus  decet,  seriium  uel  famulum  uocare.  Sed 
quia  neque  potius  seruum  neque""  absolutionem  et  benedictionem, 
quam  tam^  care  poposci,  quia  non  promerui.  indignum  me 
compensaui.  Quod  uero  repromissam  legi,  recordatus  fiii, 
quia  nescia  est  mens  homimim  fati  sortisque  fiitiirae.^  0  quam 
miserum  est  nescire  moril  Idem  autem  quod  diuinitas  uestra 
mihi  tam  uili  et  squalenti  salutem  mandare  bonaque  promittere 
dignata  est,  pauet  animus  horridus,  quassat  artus  tremor  ac, 
iit  liceat  impune  loqiii,  metiio  deos  nimium  fauentes.  =  Est 
enim  regis  alti  spiritum  regi  dare  simul  et  negare.  Rotat 
igitur  omne  fatum:  nemo  tam  diuos  babuit  fauentes,  crasti- 
num  iit  sibi  posset  polliceri.  Eex  deus  nostras  celeri  citatas 
turbine  uersat.  Proprium  quidem  hoc  miseros  sequitur,  num- 
quam  rebus    credere   letis;   licet  redeat   felix  fortuna,   tameu 


(a)    dorn  B.  (b)  iiestro  B.  (c)  cum  a  me  additum  est.  (d)  Iiiimiliuni  ß. 

(e)  cleque  B.  (0  qiiantam  B.  (g)  Jabeiiies  B. 

(1)  Ter^.  Aen.  X.  501. 


1-1  \  Kiigcnii   Uulgiirii 

dubios  <>au(lere  pii^'ct.  Et  quideiii  peior  est '  bello  tiiiior  ipse 
'.  112' belli.  Ccrte  maiora  iieris  *nioiistra  iiix  capiiiiit  fidcm.  Non 
est,  inquam,  ad  caelum  niollis  e  terra  iiia:  fata  cnim,  si  mi- 
seros  iiiuaut,''  ferunt  salutera,  si  iic<2:ant,  sopuleruiii.  0  quauti 
casus  humana  rotant,  lang-uescit  luuudus,  labor  uudique  durus 
iienit,  impcrii  sitis,  uenenuni  in  auro  bibitur,  nulla  uniquaui 
lux  seeura  fulg-et;  tinis  alterius  mali  gradus  est  futuri  ae  sie 
intcr  ruinas  orbis  et  seniper  nouas  factum  est  eaiduin  nocens. 
Ob  id  pectora  tantis  obsessa  nialis  non  sunt  ictu  ferenda  leui. 
Uno  planctu  tria  reg'ua  sonant,  lacriuiis  lacriuias  miseere  iu- 
uat,  noua  enini  suspiria  causa  niinistrat.  Iniplere  enim  lacri- 
mis  fletus  eruninaur'  est  leuare.  Periere  nauique  mores,  ius, 
decus,  pietas,  fides ;  periere  cuncta,  occidit  reg'ui  Status,  creuit 
ing-enium  malis,  nullnm''  posteritas  inueniet  fraudis.  Quo- 
circa,  ])ro  dolor,  cuncta  cxpauesco  uieque  non  eredo  mihi  et 
quod  uolo  nolo  quodquc  nunc  nolo,  id  est  quod  uolo.  Dctur 
idcireo,  postulo,  quicti  tcmpus,  ut  somno  graui  uis  uicta  morbi 
pectus  oppressum  kniet.  Aniuiam  eniui  senilem  mollis  exsol- 
uit  labor,  tenuis  etiam  anima  uinculo  mihi  pendet  leui,  unde 
iners  iam  s(Miectus  adiuiiat  baculo  graduui.  Uirg-inibus  itaque 
pudor,  consulibus  eloquentia,  magistris  liTauitas,  omnibus 
hoiKu-ibus  sufticit  proi)rium:  sufticiat  et  mihi  exotico  mea  exi- 
g'uitas.  Ecee  eniui  ang-ulus  meus  mihi  placet  paupertinusque 
recessus.  Quics  nauKpie  miserias  lenit,  pectora  (pioque  pau- 
per  seeura  g-erit.  Nouit  igitur  paucos  seeura  (piies:  alium 
multis  gloria  terris  garrula  landet,  alius  curru  subliuiis  eat, 
nie  mea  tellus  lare  secreto  tutoque  teg*at.  Liceat  itaque,  oro, 
in  media  mihi  liceat  latere  turba,  palatinum  cultum  meus  re- 
f.  ii3fugit  squalor  et  dum,  iucpiam,  sim'  fedus,  *turpis,  liebes, 
ignobilis,  tardus  et  iuiproiiidus,  non  me  taleui  curia  requirit. 
llouiana  enim  spectacula  non  talia  poscunt.  0  dulce  pignus, 
hominum   deus,   patriae   decus:    te    uiuente   Jioma   beata,    te 


(a)  piMorem  /{.  (h)  iuhnnt  />.  (c)  tMiimii.i   P.  itl)  \ipihiim  dt'pssr  uidr 

tur.  (o)  ii)  i]\}^<\  l>. 


opistolae  et  carmiua.  -  145 

obeiinte  iiersa  fortima  (iiiae"  sit  nescitur  fiitura.  Quocirea  uniiui 
taiitum  restat.  o  bone,  ue  amotlo  dene^es  petenti  milii  et  qiie- 
renti  absolutionein  et  benedictionem.  Hoc  nimiruiii  imum  est, 
quod  precor  solumqiie,  qiiod  mihi  aeqiie  earum  est  ut  uita 
cariusque  patria.  Unde  per  Lanc  fidem,  qua  deum  in  te 
adoro  qiiaue  uiearium  saucti  Petri  te  eredo,  oro,  si  qua  pietas 
molleseere  potest,  ut  absolutionein  et  benedictionem  licentiam- 
que''  abitandi^  cellulam  meam  mihi  tua  ne  deneget  diua  po- 
testas,  qualiter  letus  et  über  in  saeculum  uadens  longum  tibi 
in  terris   aeternumque   in  caelis  regnare  dictu  felici  perorem. 

Eiusdem  ad  Uitalem  episcopum. 

Episcoporum  uenerantissimo  summaeque  sedis  apocri- 
siario  ac  senatori  primo  Uitali  episcopo  ac  omnium  nostrorum 
magistro  Uulgarius  peccator  iidele  uotum. 

Sacram  uestram  reuerentiam  nos  humiles  quaesumus,  qua- 
tenus  bonus,  ut  semper,  erga  nos  existatis  et  beniuolentiam 
uestrae  dulcedinis,  quam  puram  indesinenter  et  sinceram  iam 
olim  concessistis,  nullatenus  a  nobis  subtrahatis:  et  quidem  de 
fideli  lucrum  est  fideiiorem  facere.  Igitur  domnus  papa  paruita- 
tem  nostram  iubet  ad  se  *ire,  unde  pedes  uestros  osculans  in  deum  r.  1 13 
et  propter  deum  quaero  consilium,  quoniam  quidem,  ut  pudet 
fateri,  paueo.  Xescio  quod  mihi,  nescio  quod  animus  grande 
praesagit  piaculum.  Obscura  loquor  nostrae  uerba  fortunae. 
Xon  enim  ingruit  temporalis  necessitas  deo  praesule.  quin 
non  sufficiant  nobis  nostra ;  non  enim  est  opus  nobis  Romam-^ 
ire,  inuidias  nonnullorum  pati,  quae  nonnumquam  nusquam 
desunt,  praesertin^  cum  ipsa  morte  peior  sit  mortis  locus. 
Inuidia  quippe  et  luis  labes  non  seruant  modum  nee  tempe- 
rari  facile  nee  reprimi  stricti  ensis  ira  potest.  Quocirea  oro, 
precor  nimis  nimisque  precor.  compescite  iussionis  imperium 
et  quia  iam  senem*'  et  effetis  uiribus  non  me  spectacula  nix 
anhelantem  poscunt,  merear  excusatus  emeritus  tieri  et  abso- 

(u)  qneni  B.  (U)  coe  D.  (c)  aboiiindi  B.  (dl  iot;iiii  B. 

(e)  seiies  B. 

Auxiliiis  und  Vulgariiis.  (0 


J^46  Eugenii  Uulgarii 

liitione  et  l)enedictione  eius  potiri ,  te  intenienieiite  teqiie 
faciente.  Caeterum  iiestrain  diguitatem  senilis  exopto,  iit  fiiiein 
liiiiiisce  negotii  sacris  iiestris  dig-nemini  litteris  reniaudare. 
Commeudamus  nos  uobis:  sie  ergo  statuite,  quiequid  statiieri- 
tis  ut  causam  uestram. 

Ad  e  Uli  de  in  uersus. 
Inter  pontifices  praesentis  tramitis  aeni 
Lucifer  ut  tcrris  alter  splendescis  bonore. 
Tu  praesul  inagnus  sunimum  deeus  esque  tuoruiii, 
Egregium  eolunien,  patriae  mirabile  luinen, 
Acceptus  mundo,  meritis  accci)tior  astro, 
Praeclarus  natu,  miilto  pracclarior  actu. 
Mittimus  unde  tibi  laudes  et  signa  dolentis. 
Uelle  ualere  tuum  nomen  per  tempora  ductum 
Atque  animae  semper  pollens  cum  corpore  sospes 
10        Optineas,  cupimus,  loiigos  feliciter  aiinos 
Uitalis  uiuens  uitali  iiiuere  uita. 

E i u s d e m  ad  T b e o d o r a  m " 

Sanctissimae   et  deo  ainatae  uenerabili  matronae  Tlieo- 
dorae  Uulgarius  peccator  uitam  in  Cbristo. 

Odor  uestrae''  religionis  circumquaque  redolens;  Cbristi 
bono  odore'  flagraris  ubicpie,  dum  sacra  uestra  religio  spar- 
f.  114  sim  oblee*tatiir  in  mundo.  Eelatu  enim  jdurimorum  uitam 
sanctam  uestram  et  conuersationem  audiuiinus  et,  quia  deus 
uos  ad  exemplum  uirorum  praesenti  temi)ore  luceriiam  fiil- 
gentem  posuit,  spiritali  gaudio  congratulamur.  Et  qiiidem 
amplectimur  in  uos,  quod  deesse  permaxime  cernimus  in  uiros, 
scilicet  sanctum  conubium,  torum  iuimaculatiim,  bosi)italitates. 
aelemosinas,  excubias  sanetorum  indesinentes,  diuina  etiaui 
eloquia,  quae  sedula  perrimas.  Dum  igitur  diuinitus  praesa- 
giatum  sit,  ut  Tbeodora,  id  est  dei  donum,  nuncui)areris,  i)ar 

(a)  /))/()  circilcr  uerhn  ovaso  kuhI.  (I>I  U'sit'i    (un  <•(  />'. 

(1)2    Cor.    2,    IT). 


epistolae  et  carmina.  147 

nimiriini  erat,  ut  translationem  tui  nominis  iiiiitareris :  iil,  quae 
a  deo  mundo  data  fueras,  uersa  uice  tenietipsam  iiiactando 
deo  redderes.  Aequum  est  enim ,  ut  perpendis ,  qiiia  falhix 
est  (jrutia  et  iiinia  pulcritudo.  Mulier  t'unens  deuni  ipsa  sola 
laudatur^  et  ridebit  in  die  nouissinui.-  Age  ergo,  Christi  fa- 
miila,  defende  honorem  tuiim,  perdiic  ad  iinem,  quod  inchoasti. 
Ueniat  in  mente,  qiiia  deus  per  feminam  uenit  et  illuxit 
mundo  resurgensque  a  mortuis  prius  feminae  quam  uiro  ap- 
paruit.  Honora  eum  de  te,  qui  honorauit  te  de  se.  Habes 
itaque  uirum  multo  plus  fortiorem  et  potentiorem  isto  sena- 
tore:  iste  etsi  est  dominus  unius  urbis,  sed  ille  totius  orbis. 
Si  percontaris ,  quo  ierit:  abiit  uiain  loufjinquam,^  sacculum 
pecuniae  sibi  tulit ^  in  die  plenae  liinae  reuersi/n/s  est  in  domuin 
suam.  Beati,  qui  parati  sunt  occirrrere  illi!  Memento  igitur, 
quia  decem  leg-untur  uirgines,'  quarum  quinque  fatuae  et 
quinque  prudentes :  fatuae  uidelicet  in  hoc,  quia,  si  quid  boni 
egerunt,  per  inanem  fauorem  '*  amiserunt.  Placeat  igitur,  pla- 
ceat  tibi,  ut,  dum  es  nobilis  carne,  nobilior  fias  mente,  qua- 
tenus  commoto  omni  elemento,  etiam  dum  an^'eli  et  archana'e- 
lorum  uirtiites  contremescent,  merearis  audire:"^  eif(j(^i  Theo- 
dora,  optimam  jpartem  *ele(jisti,  intra  in  gaudiuni  domin i  tui.  r.  lu' 
Igitur  commendamus  nos,  o  domna  Theodora,  commendamus 
nostram  paruitatem  uestrae  sublimitati  et  quia  in  praesenti 
carne  corruptibili  non  nos  uidebimus,  in  illa  incorruptibili  in 
Christo  Ihesu  ualeamus.  Fax  et  Caritas  doniini  Ihesu  Christi 
sit  nobis. 

Eins  dem  ad  Benedictum  monachum. 
Die,  rogo,  cur  pullo  deludis  corda  cucullo  ? 
Ostendis  celebrem  uano  sub  germine  nientem. 
Cur  tibi  sunt  mores  alii  nomenque  reluctans, 
Fare  sophus,  ueheris  qui  forte  nouellus  Athenis? 

(a)  faborem  B. 

(1)  Prov.  31,  30.  (4)  Matth.  25,  1.  2. 

(2)  Prov.  31,  25.  (5)  Mutth    25.  21.  2.3. 

(3)  Prov.  7,   19.   20. 

10*       ^ 


148  Eugenii  Uulgarii 

5       Dum  iactes  tete  doctiiiii,  cur  puplice  pergis 
Esque  tuum  cor  communi  fruerisque  lauacro  ? 
Sed  scio,  Plautinae  iam  surrexere  plialauges 
Carpendo  tandem  proniptae'  repreliendere  summos.  '. 

At  quia  luerso  sole  cliaos  densatur  et  horrens,  ' 

10        Cattus ''  dum  ructus  refluit  de  sorice  grandi, 
Relliquias  mensae  musca  deroserat  audax, 
Praecipitem  liinc  cattus  mensam  libamine  plenam 
Calce  ferit  madidus  probroque  sepultus*" 
Hoc  quoniam  gallum  miluum  rapuisse  dolebat,'  j 

Metrum  iambicum  tetrametrum  | 

ad  Petrum  Salernae  urbis  episcopum.  1 
Laudis  tuae  potentiam, 

Rerum  bonarum  gloriam  i 
Audiuimus  dignissimam. 

Xobillimus  tu  germine  i 

Parens  modestus  pectore,  | 

Uitam  ligans  sauctissime  j 

Arcis  subisti  cuhuine  j 
Florente  nunc  te  denique. 
Nostro  bearis**  carmine: 
Uiuas  ualens  sie  tempore. 

Aeternus  ut  sis  aetliere.  : 

Boetii.  I 

Qui  se  uolet  esse  potentem potentia  non  est/                    I 

Hos   etenim  uersus  Uulgarius  Athanasio  tertio  sedis  Xeapoli-     j 

tanae  episcopo  direxit.  .       1 

(a)  prom|)ie  IS.  (b)  Cauliis  D.  (c)  uprsna  mendosus.  iil  f^criiitor  crncc       ■ 

inurqini  appositn  inm  siqnificnuU.  id)  bealis  D.  (e)  Hos  (lerem  ncrsiis 

iiiuonies  apiid  Boeiliiiim  de  ronsol.  pliilos.  1.  III  c.  5.  ] 

(Ij  Cfr.   f.   7',  ubi  haoc  leguntur:  Eugenii 

Ilis  dictis  gallum  miluum  rapuisse  ferebant  ' 

cornice  sub  queicu  gesticulante  diu.  ' 

cattus  enim  ructus  refluens  de  sorice  pingui 
relliquias  musca  roserat  ardalia. 
(5)  praecipitem  at  cattus  mensam  libamine  plenam 
calcc  feiit  tumida.  sternit  ad  liima  sacra. 


epistolae  et  carmiua.  149 


Eiigenii  Uulgarii     ^      crux 


o 


o 

":? 
Uexillum     gestans    aR     X  in  quo  permanet  anaX 

< 

OD 


25 


CD 


Ad  e  im  dem  (Leoneiu) 
Metrum  anapesticum  isosyllabum.  f.a/ 

Hominum  caput,  iuclyte  caesar, 

Species  superans  genus  omne, 

Nitidissimus  unus  in  arce, 

Cui  fit  decus  imperiale. 
5  Ratio  petit  ordoque  poseit, 

Merito  tibi  promer e  laude s, 

Tua  carmina  uoee  perita 

Modulando  sonare  choraulas. 

Etenim  pius  atque  benignus 
\{)  Premis  effera  colla  superbum 

Animos  releuasque  proborum 

Moderaris  et  undique  mundum. 

Memor  unde  mei,  rogo,  diue, 

Equidem  famulor  tibi  sponte, 
15  Granat  horrida  rebus  eg-estas: 

Miseresee  beata  potestas. 


150  Eugeuii  Uulgarii 

Metrum  asclepiadeum  ad  euudem. 
Salue  mag'iie  Leo,  summa  potentia 
Romanumque  deeus,  clara  prosapia, 
Salue  nate  deum,  cacsar  in  aeona, 
Autiquum  columen  numen  et  aureum. 
ö  Felix  Imperium,  quod  inetuas  nihil. 
Quod  deficit,  cupias:  lioc  etiam  niliil; 
Bolus  diuinitus  cerneris  unicus, 
Dum  nee  dissimilis  nee  similisque  fis. 
I.  0  sceptrum  Tliracium  missile  fulmine, 

10  Quod  bellans  Asiam  ferrea  pectora 
Europain  domuit,  strauit  et  Africam, 
Totam  barbaricam  subdidit  orbitam. 
Landes  unde  tibi  canto,  piissime, 
Cordarumque  sonis  asclepiadeis 
15  Te  rerum  dominum  caelitus  intonans 
Aeterno  rutilo  uiuere  concino. 

Metrum  adonium  ad  eundem. 

Dicite  gentes  undique  laudes 

Lingua  perita  carmine  docta, 

Musicus  ordo  coetus  et  omnis, 

Orpheus  ipse  Organa  quassans, 

5  Linus  ydraulas,  molliter  inqjlens 

Alta  refraetim  omnia  dicant, 

Ut  Leo  Caesar  magnus  et  unus 

Sede  coruscus,  diuus  honoris, 

Xumine  felix  uiuat  in  annos. 

(. t'  Ad  Atenolfum  principcui  Beneuentanae  urbis. 

'■  ''   iilieJroSi  '?^i^7  Capuane,  mihi,  quali  sub  principe  sistis." 
s'Io.uIl-    "^^^^  prius  ede,  rogo,  quis  sis,  qui  talia  queris." 
Alter     „Sum  prorsus  ratione  uigens  numerumque  recensens/' 
Allel     „Angelus  atque  deus  pariterque  homo  dicitur  istud: 
5  Liipar  et  ambiguus  finis  nccnon  minus  aequus/' 


epistolae  et  carmina.  15  [ 

imiettio  ,,Xou  igitur  qiiodeuiiKiue  subest,  generi  siiuile  id  iit. 

Finis  ob  boe  diibius,  quouiani  discretio  nuHa/' 
i.iiiis     ,,Attamen  est  princeps  Atenolfus  ad  astra  refii.su.s, 
Sollemuis  princej)?  sollemni  nomine  fulgens 

lu  Praesago  quodam  fausto  diuinitiis  acto, 
Ut  corpus  uirtus,  nomen  qiioque  uis  aniniaret. 
Ecce  etenim  ternis'  Atenolfus  terque  figuris 
Nomine  dum  constet,  fiat  si  forte  reflexim 
Oetaua  et  prima  ac  sexta  et  terna  atque  secunda 

15  Ebdad"  et'  quinta  uec  non  quarta  atque  suprema, 
Auditur  uerbis  aequis  legiturque  ualet  fons. 
'Hinc  iterum  oetaua  et  piima  ae  sexta  atque  tricad« 
Postque  secunda  conexa  ad  quintam  tramite  recto, 
Auditur  uerbis  aequis  leg-iturque:  ualeto. 

20  Ecce  ualeto  suis  dicit,  qui  sorte  ualet  fons, 

Fons  Atenolfus  enim  est  nmguus  dulcissimus  amnis. 
Quo  terris  baustu  non  uUus  dulcior  alter." 

Ad  lohannem  leuitam.  r  u 

luter  sacratos  caelesti  iure  ierarchos 
Ordine  conspicuo  rutilas,  leuita  lobannes. 
Hausisti  factum  geminans  de  nomine  factum 
Alto  praesagio  scitus,  quis  sorte  futurus. 
5  Nus  etenim  nictans  pollet  tibi  mentis  in  arce,  r. : 

Nomen  principium  resonet  cbarismatis  utrum 
Eloim  ueretur  positum  spectabile  doctum, 
Salue  quocirca  felix,  mi  gnosie,  perpes. ' 

(n)  ternis  a  me  adilittiw  est.  (b)  i.  e.  sepdnhi.  (c)  est  B. 

(1)  Sequitur    hoc    Carmen:    Digestio  significat.        Xus     dicitur     superficies 

sermoniim.    lera  diuinum,  inde  ierar-  mentis.     Nictans  uel  uigilans,    pollet 

chia    saccr    priucipatus    uel    diuinus,  uel  crescet.     Gnosie:  gnosius  Graecus 

uel    hierax    dicitur    sacer.      Hausisti :  sermo  est  et  nullo  modo  exprimi  La- 

haus  graecc    profimdum,    hinc    hausit  tine  potest     iuxta    litteiam,    significat 

et  est   poliphemus    sermo    modo    acci-  quoque  plus  quam  dilectum  et  germa- 

pit,  modo  uidit ,  modo  audiuit.  plura  nissimum  et  cetera. 


\  52  Eugeiiii  Uulgarii 

Ad  G  regori  iiin  consuleiii. 

ORainus,  deiis,  iiiipcriuiH  cui  est  aiiimariuii, 
GIgiiendo  caiisas  niitris,  disponis  et  ornas 
GERmine  uiuifico,  consul  tibi  uiiiat  ut  iste 
USque  tili  iuiKtns  Inudet  ])er  secula  secli. ' 

f.  V  Ad  Gregoriuiii  ma.iristriim  milituin. 

Omnipoteiis  rerum  factor  boiiitatis  et  aiictor, 
Greg-orii  uitaiii,  petimiis,  quo  consulis  amples, 
Illustres,  purges,  pietate  fouendo  reforuies, 
Quatinus  exemptus  maculis  post  uineula  carnis 
ö  Coniunctus  superis  reddat  tibi  debita  laudis  • 
Praesta,  summe  deus,  qui  uiuis  in  omnia  saeela. 

f.  13  Roma  Caput  uiundi,  rerum  suprema  potestas 

Ten*arum  terror,  fulmen  (piod  fulminat   or])em, 
Reg-norum  cultus,  belloruui  uiuida  uirtus," 
Immortale  decus  solum,  liaec  urbs  super  omnes. 
5  Sergius,  ecee,  polos  magnus  qui''  uertice  pulsat, 
Dignus  apostolicus  diiiino  munere  lectus, 
Mistice  qui  factus  conformis  imagiue  diuum 
Aurea  priscorum  reparat  nunc  secla  uirorum, 
Scipiades ''  daros,  Fabios  gentemque  togatam, 
i<»  Fasces",  curules,  anulos  ac  paliidamenta, 
Palmatas  tunicas,  trabeam  falerasque  nitentes 
Imperium  renouat  liproum  numenque  priorum. 
Quocirca  tantiis  uiuat  per  secula  praesul 
Poutiticum  primas,  antistes  summus  et  unus, 
15  Assiduis  precibus  dominus  poscatur  ab  alto. 

(n)   ciii  ß.  (1))  S(i|ii(la<'>  fl.  (c)   F.iscos  et  li. 

ll)   Sequitur :     Interprotatio    scrnio-      gcrcns,  quod  cnim  Latini  ccrenioniam, 
iiuiii.      üigia    dicuntiir    omnia    sacra,      Greci  orgiam  dicunt. 
hinc    orgigerus    hoc    est    omnia    sacra  (2)  ClV.   Vcrg.  Aen.  XI,  3*>ü. 


f.  s 


opistolae  et  carmina.  153 

Species  comicae.     Anacreuntieum  colophon.' 

Anaereunti  cariiiine  telaiu  libet  contexere, 
Peclein  pedi  leutiscere  et  tramiteni  transducere. 
Sunt  saecla  praeclarissima,  sunt  prata  uernautissima, 
Formosa  gaudent  omnia,  sunt  grata  nostri  moenia. 

5  Laetentur  ergo  somata ''  et  rideant  praecordia, 
Amor  petens  finitima,  sint  cuncta  uitulantia/ 
Phoebus  rotat  per  tempora  torquens  polorum  luniina, 
Somnum*  susurrant  flumina,  aues  canunt  et  dulcia.  r.  s 

Turtur  prior  dans  oscina,  rauce  sonat  post  ardea, 

10  Sistema  miscens  merula,  olor  implet  croemata. 
Myrto  sedens  lusciola:  ,,Uos  cara,  dicens,  pignora, 
Audite  matris  famina,  dum  lustrat  aether  sidera, 
Cantans  mei  similia  canora  prolis  germina 
Cantu  deo  dignissima  tractim  refrange  guttura. 

15  Tu  namque  plebs  laetissimä,  tantum  dei  tu  psaltria, 
Diuina  cantans  cantica  per  blanda  cordis  uiscera. 
Materna  iam  nunc  formula,  ut  rostra  uincas  plumea, 
Futura  uocis  Organa  contempera  citissima." 
Haec  dixit  et  mox  iubila  sequitur  suptilissima, 

20  Melum  fit  uoce  uindula  soporans  mentis  intima. 
Densantur  liinc  spectacula,  accurrit  omnis  bestia, 
Leena,  linx  et  dammula,  caudata  stans  uulpecula. 
Pisces  relinquunt  aequora  et  uada  sunt  retrograda, 
Pulsando  Codrus  ilia-^  praegnans'*  adest  inuidia. 

25  Auro  sedet  rex  aquila,  circum  cohors  per  agmina, 
Gemmata  pauo  tergora,  cornix  subest  et  garrula. 
Coruina  quin  centuria,  ardet  phalanx''  et  miluea 
De  marte  tractant  omina,  uincatur  ut  lusciola. 
Palumbes  at  iuuencula  praesumit  e  uictoria, 

(a)  Ad  mar(]inem  leguntur  haec:  Hoc  meirnm  recipit  primo  loco  anapestum,  dein  duos 
iünibos  et  semipeilera.    Anape->.ius  constat  ex  duabus  breiiibus  et  longa.  (b)  Gl. 

warg.  Soma  corpus  est,  ab  eo  asoiM.ilum  (incor)poreu(ra).  (c)  C,l.  gaudenlia. 

(d)  praegnas  ß.  (c)  plialans  B. 

(1)  I.  e.  colobun,  mutilum.  (2)  Verg.  Ecl.  VII,  2fi. 


154  Eugenii  Uulgarii  i 

i 
i 

f.  9      ;3()  Gallus  '  *  prior  cum  meriila  disrunipta  planguiit  ilia.  : 

Cicadis  inflans  iecora  cainpo  crepat  inisellula,    '  ] 

Palmam  tenet  lusciola  uersus  trahens  per  sibila. 
Turbata  gens  tum  rostrea,  exsauguis  hiuc  et  acpüla 
Frigescit  in  praecordia  uirtusque  cedit  ossea. 
35  Praeco  fug-ae  fit  ulula  urg-eus  gradi  per  abdita  I 

Pudorem,  mens  ne  conscia  poenas  luat  per  secula. 
Tunc  uersa  castra  plumea, '"  sparsim  legunt  aumatia 
Aureque  fissa  flamina,  petuntur  tccta  siluea.  "     1 

Sapliicum  adonium.  | 

Accidit  ut,  dum  haec  gererentur,  j 

Orl)ita  lustri  et  theatralis  \ 

Circulus  orbis  curreret  annus,  i 

Pergitur  illo  genta  refusa  I 

5  Peruia  trita  undique  calle  I 

Puluerulenta  plasmata  laeta  : 

Uentus  et  aura  cantilenosa,  i 

Claraque  celsa  stant  famulanda 
Debita  iuxta  sorte  parentis  1 

10  Quisque  facescens  quid  famulari,  ^ 

Unde  ministrat  martius  iras, 
Zephirus  herbas,  fulminat  Auster, 
Hirtus  ericius"  pungit  et  artus  i 

1. 9'  Intrat  abyssus  sordida  purgans 

15  Pocula  praestans  umbrifer  atque  I 

Fumat  et  ortus,  sibilat  ydra,  , 

Ulula  plangit,  arguta  uulpes  j 

Improbe  gannit,  rudit  asellus,  ' 

Garrit  agrinus  bosque  remugit 
2«)  Omne  per  omnes  stat  genuinuni 
It  fragor  astris,  pertonat  aula, 
Gaudia  festae  uaste*^  resultant.  i 

Tum  lupus  agnum  laetus  honoris 

(ii)  p,;iliis  li.  (I))  |ilini(';i  li.  (c)  crimis  IL  (tl)  iiasl.-ic  li.  ' 


epistolae  et  carraina.  _  1 55 

Portat  in  iilnis,  mella  dat  ursiis, 
•i5  Oscina  capus,  uiiia  falernus, 

Siluius  aprum,  aqiiila  caprura, 

Holera  tusa  galbana  fracta 

Atque  sub  ora  aurea  cena 

Karolus  altiis  ut  leo  frendens 
HO  Grandia  colla  sub  pede  calcans 

Franco  superbus  ense  coruscus 

Aestuat  armis  spicula  limans 

Proelia  clamans. 

His  quoque  gestis  Seneca  signat, 
35  Cantat  Apollo,  saltat  iena, " 

Cato  fabellas  mente  serena  ^-  '*^ 

Dictat  et  ornat,  Cicero  magnus 

Organa  qiiassans  liaec  rhetorizat. 

Metrum  parhemiacum  tragicum. 

0  tristia  saecla  priora, 

Quae  uos  dociiere  sepulcra 

Animisque  parando  nociua, 

Belli  fabricare  pericla! 
n  Heu  quis  prior  ille  piator, 

Qui  cusor  in  arte  fabrina 

Uariauit  in  igne  figuras 

Cudens  ü'ladii  male  formas. 

Quis  denique  martia  primus 
10  Arcus  uolucresque  sagittas 

Igniuit  et  edidit  iras 

Morte  stabiliuit  amaras. 

Qui  spicula  cudit'   in  usus, 

Conflauit  in  incude  funus 
15  Tamne  tenuauit  et  ictus, 

(a)  liyaeiui?  (b)  conimlit  D. 


156  Eugenii  üulgarii  carmiua 

Uentris  uacuaret  ut  liaustus. 
Docuit  quoqiie  eiispide  mortem, 
Qui  duxit  in  ordine  martem, 
'•  1«^'  Amiserat  et  quia  mentem 

20  Umbrae  tenuere  tumentem. 

In  laiidem  filii  dei. 
Landes  pange  deo,  redempta  lingua, 
Quo"  coram  serapliim  tremunt  beati'' 
Laudantes  Sabaoth  deum  tonantem. 
Lauda  glorificans  patrem  potentem 
5  Et  Christum  genitum  polos  regentem 
Cum  sancto  iuge  spiritu  manentem. 
Hie  prorsus  deus  omnium  patrator, 
Hie  sanctus  dominus  patrum  sacrator, 
Qui  custos  animae  est  beatus  auctor, 
10  Hie  solus  bonus  aequus  et  benignus 
Clemens  ac  pius  arbiter  supernus, 
Mentis  principium,  refusa  uirtus. 
Infectum  hominem  dolens  ab  angue 
Me  seruum  male  perderet  subactum 
15  Campum  congreditur  potens  in  armis 
Senis  pugnat  homo  deusque  lustris. 
Miratur  legio  chorusque  celebs 
Pro  seruo  dominum  pati  stupentes. 
At  hosten!  superans  ligansque  uerbo 
r.  11  20  Uictor  celsa  redit  sedens  in  asti-a 

Regum  subsidium  satorque  regum, 
Cui  semper  decus  et  honor  sit  per  omnis 
Uirtus  Imperium  salus  perennis 
Sit  perpes  iubilum  manens  per  euura. 

(a)  Qui  B.  (b)  beata  B. 


ACTA  SYXODALIA  DE  FOPJIOSO  EPISCOPO. 

Sententiae  primae  synodus  domni  loliannis  octaiii  papae 
contra  Fonnosianos,  simoniacos,"  moechos,  proditores,^  sacri-     ^ 
legos. 

Formosiim  Portiieusem  episcopiiiii ,  qiii  a  beatae  meiiio- 
riae  domno  praecessore*"  nostro  papa  Xicolao  in  Bulgarum^ 
patriam  destiuatus  nouiter  in  Christo  regenerati  regis  animos 
suis^  calliditatibus  uitiauit,  ut  terribilibus  sacramentis  eum 
sibi  obstrinxisse  testatns  est/  ne  se  uiuo  quemlibet  episco- 
pum  a  sede  apostolica  susciperet^  seque  eidem  terribilibus 
nihilliominus  iiiramentis,  ut  ad  eum  quantotius''  reuerti  de- 
buisset,  obstrictum  fuisse  professus  est'  quique  a  nobis  pro- 
ficiscendi  illuc  licentiam  litteras  et  necessaria  adiutoria  im- 
petrauit,  quoniam  iam  dudum  per  ambitionem  a  minori  eccle- 
sia  in  maiorem,  uidelicet  sanctam  sedem  apostolicam  prosi- 
lire  conatus  plurimos  sibi  coniuratos  efiieit'^  et, nunc. per  ex- 
pertam^  hypoelirisin  retrorsum  rediens  sine  licentia  uel  eon- 
seientia  nostra  propriam  parroecliiam  deseruit,  urbe  discessit 
et  contra  salutem  rei  publicae™  cum  suis  fautoribus  conspi- 
rauit,  nisi  amodo  intra  diem  decimum  id  est  III"  Kai.  Mai. 
praesentis  nonae  indictionis  praesentiam  suani  nobis  satisfa- 
tiendo"  monstrauerit ,  auctoritate  dei  omnipotentis  sanctorum- 
que  apostolorum  principum  Petri  et  Pauli  omni  ecclesiastica 
communione  priuatum  esse  decernimus.  Decernitis  et  uos 
ita?  Responderunt  omnes  episcopi:''  Decernimus.    Et  nisi  post 

(a)  simachos  Cod.             (b)  proditore  C.             (c)  praedecessore  Mansi.  (d)  bul- 

srarorum  M.             (e)  adeo  suis  M.           (()  sit  M.             (g)  suscepisset  }L  (h)  qnum- 

toiius  C.             (i)  sit  M.           (k)  consoiaiores  effecit  M.           (I)  reperiani  3/.  (in)  di- 

lectique  filii    nostri   Caroli   a   nobis   elecli   et    ordinati   principis   M.  (a)    in   C 
(o)  saiisfiiliendum  f.               (p)  episcopi  deesl  in  cod. 


\^ 


158  ^cta  synodalia 

duos  inonscs'  praosentis  noiiae  iiulietionis  rosipiseens  satis- 
facturus  iiobis  aduencrit,''  auetoritate  et  iiulitio  saiieti  Spiri- 
tus, qui  scinj)cr  eÜii^^-ict  iiialitiae*'  fictiim'  oiimi  saoerdotali 
luiuisterio  penitus  deuiidatiuii  forc  iudicamus.  Iiidicatis  et 
iios  ita?  Respondcrimt  oiniies :  Iiidicamus.  Qui  si'  nee  huius 
dilatiouis  uiiseratione  comuiotus  liuuiiliter  se  post  predietas 
iudutias'"  })raesentiae  nostrae  rcddiderit  uel  si  uiris  potentio- 
ribus  sotiatus  scditioncs  uel  factiones  concitauerit^  uel  si  ec- 
clesiaui«5  dei  iu  aliquo  conturbare  praesuuipserit,  si  contra 
lianc  couiuiuneui '■  oumiuui  nostruui  sententiaur  a^ere  uel  re- 
sultare  teuiptauerit,  auatbcuui  sit  a  patre  et  lilio  et  spiritu 
sancto  uuncpuiuique  iu  uulla''  synodo  recuperationis  spem 
aut  satist'actionis  adituui  sibi  uouerit  reseruatuui.  Respoude- 
ruut  ouiues:  Anatheuin  sit.  Prolata  ore  a])()stolieo  iu  basi- 
liea  sauetae  dei  «>enitricis  Älariae,  que  uocatur  ad  uuxrtyres 
III  deciuio  Kai.  ^lai.  et  subscripseruut  oinues  episcopi,  pres- 
biteri  et  diacoui. ' 

Seuteutiae  secuudae  syuodus;  iides  poutificis  eoutra  For- 
uiosianos,  simoniaeos,  uioechos  atque  saerile^os  douiui  lohau- 
nis  prolata  iu  eeclesia  beatoruui  apostoloruui  priucipis  Petri 
It  Kai.  lulii  iudietioue  Villi. 

Foruu)suni,  ([ui  i)riii?^  iinuio  uocatus  est  duduui,  episeo- 
pum  Portueuseui  iam  uuper  iiiultis  ([uldoni  iu  ])riori  syuodo 
uouiiuatis  excessibus  sed  praecipue'"  ([uia  cuui  factiosis  et 
conspiratoribus,  id  est  Gregorio,  Stei)liauo,  Geor^'io  et  Sergio 
sotiatus  aecclesiaui  suaui  iuter  Sarraceuoruiu  «••ladios  uu(li(pu^ 
eoustitutaui  per  X  ebdouiadas  deseruit  et  iuciuisulta  seii  eou- 
tempta  sede  apostolica,  cuius  salteui  iura  uietropolitaui  uii- 
uiiiie  uiolnre  debuernt,  ad  alias  re<i'iouos  profeetus  est,  duduui 


(,t)  |)()^l  (licm  XV.   i.  I'.   IV  Noii.  M.iii  M.  (Ii)  ocoiiiroiit  M.  (c)  m.iliii;n' 

tlccsl  (t])H<l  .Mdusitiiii.  (d)  >ic'  (".  («)   |m)sI  dipin   XX.  i.  c.  V||  Id.  fiuvdcin  M.iii 

mciisis  M.  (1)  iM'l  si  —  r oncii.'uicrit  ticcst  <ip.  Maus.  (g)  in  occlc-*),!    '•/. 

(10  conimiiiiioiifm  ('.  (i)  sfiiliMili.t  ('.  (K)  ull.i  M  (I)  respüinU'rmil  — 

di;ii-oni  ilcrsl  iiii    ildiisiiiiii.  (in)   |ir;H'ri|)iH;  l'. 


(I  )   Sap.    1,   5. 


de  Formoso  episcopo.  159 

canone  deposuimiis ,  nunc  uero  quia  repperimus  eum  uencra- 
bilia  monasteria  sanetae  liuius  aecclesiae,  quibus  praefiüt, 
saerileg-e  depredasse  et  expoliasse  contraqiie  interdictum  no- 
strum  sacris  misteriis  communicasse  et  niissarum  sollemnia 
non  soliim  peruieaciter"  celebrasse,  uenini  etiam  sententias'' 
sedis  apostolicae  in  se  et''  compliees  suos  prolatas  seindere 
fatiens  suspeetis  mulieribus,  cum  quibus  turpiter  fugerat  ui- 
risque  saerilegis,  suis  dumtaxat  coniplicibus,  adhesisse  et  cum 
eis  ad  extenninium  sanetae  sedis  apostolicae  desperabiliter 
coniurasse,  auctoritate  sancti  spiritus  iterato  ab  omni  ordine 
sacerdotali  deponimus,  ita  ut  si  amodo  et  deinceps  ausus 
fuerit  quicquam  de  niinisterio  sacro  contingere  iuxta  prece- 
dentem  consuetudinem  aut  suspeetis  mulieribus  aliisque  suis 
coniplicibus,  cum  quibus  nullo  persequente  fugit,  ulterius  ad- 
herere  nicliilominus  iterato  anathemate  se  perculsum  cum 
Omnibus  colloquentibus,  fatientibus  et  accommunicantibus  sibi 
cognoscat  numquamque  in  uuUa  synodo  recuperationis  speni 
aut  satisfactionis  locum  sibi  nouerit  reseruari  manentibus  in 
eum'dudum  a  nobis  prolatis  sententiis.  Responderunt  omnes : 
Fiat  fiat  fiat  et  subscripserunt  Romanorum  episcopi  numero 
XXVIIII  cuui  consedentibus  Italieis  episeopis  et  presbiteri 
IUI  et  totidem  diacones. 

Explanatio  synodus  domni  lobannis  papae  in  Frantia 
apud  Trecas  ciuitatem  babite  mense  Septembrio  indictione 
XI,  die  XIIII,  exaltatione  sancte  crueis  in  presentia  domni  et 
gloriosi  regis  Francorum  Hlodouici  contra  Formosianos,  sy- 
moniacos,   moechos  atque  sacrilegos. 

Post  habitam  synodum  sanetae  Romae  a  donino  lobanne 
papa  contra  Formosianos,  symoniacos,  moecbos  atque  sacri- 
legos et  iuste  ore  ipsius  apostolici  in  Formosum  Portuensem 
episcopum  })rolata  sententia  atque  penitus  ab  omni  niiniste- 
rio sacerdotali  i)ro  innumeris  excessibus  abdicato  et  anatbe- 
matis  iiinculis  innodato,   cum  isdem   doninus  lobannes  ponti- 

(..i)  [teruicaliter  C.  (h)  seutenlia  C.  (c)  ei  deesi  in  coJicc. 


160  -^<ta  syiiodalia 

fex  pro  pace  sanetae  dei  aecclesiae  obtiiicnda  et  stabilienda 
iter  ag-ressiis  niariiiuin  Galliariim  deg'crct  ])artibiis  apiid  sere- 
nissiinum''  Hlodoicum,  Francorum  reii'ciu  piissiimim  ü'loriosis- 
siiiii  Karoli  iunioris  imperatoris  üliiiin,  iaindictum  Formosum 
pro  iniiumeris  dainnatuin  exeessibiis  inaxiincque  quia  saiicta 
uocante  synodo  ucnire  contempsit  atque  iam  per  trieimium 
propriam  derelinquens  aecclesiani  hiie  illueque  iiag-ans  apud 
Hug-oneiu  uenerabilein  abbatein  latentem  rei)perit,  idem  sum- 
mus  pontifex  praefatiim  reg-em  iiionuit  et  iiistruxit,  iit  aeccle- 
siastica  statuta  iiiiniiitilata  seriiaret.  Qiiod  faiieute  deo  piis- 
siiiius  iam  i)redictus  rex  id  se  facturiim  spospoiidit  atque  in- 
tra  Trecas  conuocata  svnodo  meuse  Septembri  indictione  XI 
et  illic  episco}Tis''  numero  XL  cum  mag'natibus  et  sublimibus 
eiusdem  reg-is  potentissimis  uiris  eonuocatis  statuta  iam  dicta 
contra  eundem  Formosum  synodi  replicauit  similique  modo 
anatbematis  uinculo  eundem  Formosum  damnantes  cum  ar- 
cbiepiseopis  et  episcopis  Galliae,  ut  olim  l\ome  statutum  fue- 
rat,  iterum  firmare  studuerunt  et  subscripticuie  pariter  et  con- 
scnsu  adnectentes  roborauerunt. 

Domnus  Hlodoicus  rex  Francorum  ss.  Hincmarinus  Ke- 
mensis  arcbiepiscopus  ss.  Aurelianus  Lucdunensis  archiepis- 
copus  SS.  Ansi^isus  Senonum'  arcbiepiscopus  ss.  Tbeode- 
ricus  Uizonensis*  arcbiepiscopus  ss.  lobannes  Kotomai^ensis 
arcbiepiscopus  ss.  Bennomus  Uiennensis  arcbiepiscopus  ss. 
Rotstangus  Arelatensis"'  arcbie])iscopus  ss.  Frotarius  Bituri- 
censis  arcbiepiscopus  ss.  Tetramnus  Tarantasinus^  arcbi- 
episcopus SS.  Heldebodus  Parisiorum»  episcopus  ss.  Berno 
Catalaunensis  episcopus  ss.  Aimo  Carnotensis  ei)iscopus  ss. 
Bodo  Trecassinus  episcopus  ss.  Adelg:arius  Eudensis  episco- 
pus SS.  Gerl)oldus  Cauillonensis  episcopus  ss.  Bernerius 
Maticensis  ej)iscopus  ss.  Emino  Xeuernensis  episcoi)us  ss. 
Aglemarus   Cbirimontis''  cp'    ojius   ss.     Adalbodus    Belg-ensis 

(a1  seenissimiim  C.  (I))  .irchiei.iscopis  f.  (i)  senenuiii  T.  (tl)  mi- 

zonensis  C.  (e)  ;iiiihikii>is  C.  (f)  la^;lln,l^;iIUls  C.  (g)  p.ira-^iorum  C. 

(h)  laiiiiiunii.s  ('. 


de  Formoso  episcoijo.  1(31 

episcopus  SS.  Walterius  Aiiriliauensis  episcopus  ss.  Eiierar- 
dus  Turonensis  '  episcopus  ss.  Atfredus  Pictauensis  episco- 
pus ss.  Rag-imfredus  Burdelensis  episcopus  ss.  Isaac  Lemo- 
uicensis  episcopus  ss.  Arualdus  Andegauensis  episcopus  ss. 
Herpoiu  Siluanectensis  episcopus  subs.  Honoratus  Beluacen- 
sis  episcopus  ss.  Dido  Lucduni  Clauati''  episcopus  ss.  Hil- 
deboldüs  Suessionuui  episcopus  ss.  Gaido'  Lingonensis  epi- 
scopus SS.  Eegemfredus  Meldeusis  episcopus  ss.  Arualdus 
TuUonensis'  episcopus  ss.  Atto  Uerduneusis  episcopus  ss. 
Hyeronimus  Losanensis  episcopus  ss.  Bernardus  lanuensis 
episcopus  ss.     Manno  Seduneusis''   episcopus  subscripsit. 

Mense  Februario^  indictioue  XI  die  XIV  exaltatione 
sanctae  crucis  in  die  dominica  in  Trecas  Galliarum  urbe 
idem  Formosus  iam  depositus  et,  ut  supra  leg:itur.  anatbe- 
matizatus  libellum  manu  propria  scripsit  et  sacramenta  pre- 
buit  super  sancta  Christi  Uli  euang-elia  et  crucem  domini 
ligno  ac  sanctis  sandaliis  Christi  et  beatorum  apostolorum 
reliquiis  et  iurauit  manu  propria  nee  orationis  causa  ali- 
quando  Romam  uenire  nee  aliquo  modo  sacrum  ordinem  re- 
petere  neque  in  iudicio  potentum  recuperationis  locum  orare 
sed  tantummodo  laicam  commuuionem  receptam  iinetenus 
custodire  promisit. 

(a)  luriinensis  C.  (1»)  clauiii  C.  (c)  corr.  <ieilo.  (d)  lollonensis  f. 

(c)  Piulunensis  C.  (f)  corr.  Se|ttembii. 


Berichtigung'. 

S.  40  Anm.  1   Z.  7  verb.  Uiügarius  für  Ulgariu.-. 

„   44  Z.  25  T.  unten  verb.  Aen.  XI  für  Aen.  IX. 

„   ö2   „   22  V.  oben  verb.  das  fragende  statt  des  fragenden. 

„    til    „    I!)  V.  oben  verb.  am  Rande  Ki'  statt   Ki. 


INHALT 


■  Seite 

I  Papst  Formosus  und  die  auf  ilin  bezüglichen  Synoden  ...  1—17 

n  Die  Formosianisclie  Streitfrage .     .     .  l  S — 20 

III  Die  Streitscliriften  für  Formosus,  Auxilius  und  Bischof  Stephan 

von  Neapel 27—38 

n^  Eugenius  Yiügarius 39  —46 

Y  Beschreibung  der  Bamberger  Handschrift 47—57 

Gedicht  an  Papst  Gregor  Y 57— 5S 


Auxihi  in  defensionem  sacrae  or(Unationis  papae  Formosi .     .     •  59—05 

Libellus  Prior  (c.  1— 19) 59— 7 S 

Libellus  Posterior  (c.  1     12) 7s-94 

Appendix -^'^ 

Libellus  in  defensionem  Stephani  episcopi    et  praefatae  ordina- 

tionis  (c.  1—9) 96—105 

Rodelgrimi  et  Guiselgardi  epistola 105—106 

Ex   Auxilii    libro     de    ordinationibus    a    Formoso    papa   factis 

(c.  36,  39-43) 107—116 

Eugenii  Uulgarii  de  causa  Formosiana  libellus  (c.  I  — 19i  .     .     .  117—139 

Eugenii  Uulgarii  epistolae  et  carmina 139—156 

Acta  ßviiodaha  de  Fonnoso  episcopo 157—161 


Druck  von  .1.  B.  ITirsclifeld  in  Leipziir. 


1 


jt 

fONTlFICAL  INSTITUTE  OF  MEDIAEVAL  STUDiES 

59  QUEEN'S  PARK  CRE5CENT 

TORONTO— 5,    CANADA 


21074